పోతన తెలుగు భాగవతము/ప్రథమ స్కంధము/నైమిశారణ్య వర్ణనము

వికీసోర్స్ నుండి
Jump to navigation Jump to search


(తెభా-1-38-క. )[మార్చు]

పు ణ్యంబై, మునివల్లభ
ణ్యంబై, కుసుమ ఫల నికాయోత్థిత సా
ద్గు ణ్యమయి నైమిశాఖ్యా
ణ్యంబు నుతింపఁ దగు నణ్యంబులలోన్.
టీకా: పుణ్యంబు = పుణ్య ప్రదేశము; ఐ = అయ్యి; ముని = మునులలో; వల్లభ = శ్రేష్ఠులచే; గణ్యంబు = గొప్పదిగా గణింప బడునది; ఐ = అయ్యి; కుసుమ = పుష్పాల; ఫల = ఫలాలను; నికాయ = సమూహముల వలన; ఉత్థిత = ఉద్భవించిన; సాద్గుణ్యము = మంచి గుణాలు కలిగినది; అయి = అయ్యి; నైమిశ = నైమిశమను; ఆఖ్య = పేరుగల; అరణ్యంబు = అరణ్యము; నుతింపన్ = పొగడుటకు; తగున్ = తగును; అరణ్యంబుల = అరణ్యా లన్నిటి; లోన్ = లోను.
భావము:

(తెభా- మఱియును = ఇంకనూ; మధువైరి = మధుడనే రాక్షసుని శత్రువు / విష్ణువు; మందిరంబునున్ = మందిరమును; పోలెన్ = వలె; మాధవీ = పూలగురివింద చెట్లతోను / లక్ష్మీతోను; మన్మథ = వెలగచెట్లతోను / మన్మథుడితోను; పాతంబు = అందంగా ఉన్నది; ఐ = అయి; బ్రహ్మ = బ్రహ్మ; గేహంబునున్ = గృహము; పోలెన్ = వలె; శారద = ఏడాకులఅరటిచెట్లతోను / సరస్వతీదేవితోను; ఆన్వితంబు = కూడుకొన్నది; ఐ = అయ్యి; నీలగళ = నీలకంఠుడైన శివుని; సభా = సభా; నికేతనంబునున్ = మండపమును; పోలెన్ = వలె; వహ్ని = చిత్రమూలం / అగ్నిదేవుడు; వరుణ = ఉలిమిరిచెట్లు / వరుణదేవుడు; సమీరణ = మరువము / వాయుదేవుడు; చంద్ర = పెద్ద ఏలకి / చంద్రుడు; రుద్ర = రుద్రాక్ష / ఏకాదశరుద్రులు; హైమవతీ = కరకచెట్లు / పార్వతీదేవి; కుబేర = నందివృక్షాలు / కుబేరుడు; వృషభ = అడ్ఢపర / వృషభవాహనము; గాలవ = లొద్దుగచెట్లు / గాలవముని; శాండిల్య = మారేడుచెట్లు /శాండిల్యముని; పాశుపత = శ్రీవల్లీ / శివభక్తులు; జటి పటల = జువ్విచెట్లుతోను / ముని సమూహములతోను; మండితంబు = అలంకరింపబడినది; ఐ = అయ్యి; బలభేది = దేవేంద్రుని {బలభేది - బలుణ్ణి భేధించినవాడు, దేవేంద్రుడు}; భవనంబునున్ = భవనాన్ని; పోలెన్ = పోలి; ఐరావత = నారిజచెట్లు / స్వర్గంలోని ఐరావతము; అమృత = ఉసిరిక / అమృతము; రంభా = అరటిచెట్లు / అప్సరస రంభ; గణిక = అడవిమొల్లలుతోను / దేవవేశ్యలతోను; అభిరామంబు = మనోజ్ఞము; ఐ = అయ్యి; ముర = ముర; అసురు = అసురుని; నిలయంబునున్ = నిలయమును; పోలెన్ = పోలి; ఉన్మత్త = ఉమ్మెత్త / మదించిన; రాక్షస = బలురక్కెస / రాక్షసుల; వంశ = వెదురు / సమూహాలు; సంకులంబు = కలగలసినది; ఐ = అయి; ధనద = కుబేరుని {ధనదుడు - ధనానికి అధిపతియైన కుబేరుడు}; ఆగారంబునున్ = సౌధము; పోలెన్ = పోలి; శంఖ = శంఖాలు / నవనిధులలోని శంఖము {నవనిధులు - పద్మము, మహాపద్మము, శంఖము, మకరము, కచ్ఛపము, ముకుందము, కుందము, నీలము, వరము}; పద్మ = పద్మపుష్పాలు / నవనిధులలోని పద్మము; కుంద = మొల్లలు /నవనిధులలోని కుందము; ముకుంద = ఎర్రతామరలతోటి / నవనిధులలోని ముకుందము తో; సుందరంబు = అందమైనది; ఐ = అయి; రఘు = రఘువంశోద్భవుడైన; రాము = శ్రీరాముని; యుద్ధంబునున్ = యద్దమును; పోలెన్ = పోలి; నిరంతర = అంతరములేని; శర = రెల్లు / బాణ; అనలశిఖ = శక్రపుష్పి / అగ్నిజ్వాలలు; బహుళంబు = తఱచుగాఉన్నది; ఐ = అయి; పరశురాము = పరశురాముడి; భండనంబునున్ = యుద్ధము; పోలెన్ = పోలి; అర్జునోద్భేదంబు = మద్ది అంకురాలు కలది / కార్తవీర్యార్జుని సంహారం కలది; ఐ = అయి; దానవ = రాక్షసుల; సంగ్రామంబునున్ = యుద్దమును; పోలెన్ = పోలి; అరిష్ట = వేపచెట్లు / అరిష్టాసురుడు; జంభ = నిమ్మచెట్లు / జంభాసురుడు; నికుంభ = దంతిచెట్లు / నికుంభాసురుడు; శక్తి = (యొక్క) బలముతో; యుక్తంబు = కూడినది; ఐ = అయి; కౌరవ = కౌరవ పాండవుల; సంగరంబునున్ = యుద్దమును; పోలెన్ = పోలి; ద్రోణ = తుమ్మచెట్లు / ద్రోణుడు; అర్జున = మద్ధిచెట్లు / అర్జునుడు; కాంచన = సంపెంగచెట్లు / బంగారు; స్యందన = నిమ్మిచెట్లు / రథాల; కదంబ = కడిమిచెట్లు / సమూహము; సమేతంబు = కలిసియన్నది; ఐ = అయి; కర్ణు = కర్ణుని; కలహంబునున్ = యుద్ధమును; పోలెన్ = పోలి; మహోన్నత = చాలా ఎత్తైన / చాలా ఉన్నతమైన; శల్య = మంగచెట్లు / శల్యుని; సహకారంబు = మామిడిచెట్లు / కలదై సహాయము కలది; ఐ = అయి; సముద్ర = సాగరము మీద; సేతు = వంతెన; బంధనంబునున్ = కట్టుటను; పోలెన్ = పోలి; నల = వట్టివేరు / నలుడనే వానరవీరుడు; నీల = నీలిచెట్లు / నీలుడనే వానరవీరుడు; పనస = పనసచెట్లు / పనసుడనే వానరవీరుడు; ఆది = మొదలైన; అద్రి = చెట్లతో / (వానరులనే) కొండలతో; ప్రదీపింతంబు = ప్రకాశిస్తున్నది; ఐ = అయి; భర్గు = శివుని; భజనంబునున్ = భజనము; పోలెన్ = పోలి; నానా = వివిధరకాలైన / వివిధములైన; అశోక = అశోకచెట్లు / శుభ; లేఖా = పంక్తులకొద్దీ / పత్రికల; ఫలితంబు = వృక్షాలున్నదై / ఫలితాన్నిచ్చేది; ఐ = అయి; మరుని = మన్మథుని; కోదండంబునున్ = విల్లును; పోలెన్ = పోలి; పున్నాగ = సుర పొన్నలు / పున్నాగ పుష్పాల; శిలీముఖ = తుమ్మెదలతో / బాణాలతో; భూషితంబు = అలంకరింప బడినది; ఐ = అయి; నరసింహ = నరసింహుని; రూపంబునున్ = స్వరూపమును; పోలెన్ = పోలి; కేసర = పొన్నచెట్లు / జూలు; కరజ = కానుగచెట్లు / గోళ్ళు; కాంతంబు = తోవెలుగుతున్నది; ఐ = అయి; నాట్య = నాట్య; రంగంబునున్ = రంగమును; పోలెన్ = పోలి; నట = దుండిగచెట్లు / నటులు; నటీ = దొండచెట్లు / నటీమణులు; సుషిర = గువ్వగుతికచెట్లు / వాద్యవిశేషాల; అన్వితంబు = తోకలగలిసియున్నది; ఐ = అయి; శైలజా = పార్వతీదేవి; నిటలంబునున్ = నుదురును; పోలెన్ = పోలి; చందన = చందనవృక్షాలు / మంచిగంథము; కర్పూరతిలకా = కలిగొట్లు బొట్టుగచెట్లతో / కర్పూరతిలకముతో; అలంకృతంబు = అలంకరింపబడినది; ఐ = అయి; వర్షాగమంబునున్ = వానరావటమును / వానాకాలము; పోలెన్ = పోలి; ఇంద్రబాణాసన = మరువం నల్లగోరింట వేగిస చెట్లు / ఇంద్రధనస్సు; మేఘ = తుంగముస్తెలు / మేఘాలు; కరక = దానిమ్మచెట్లు / వడగళ్లు; కమనీయంబు = తో చూడచక్కనిది; ఐ = అయి; నిగమంబునున్ = వేదమును; పోలెన్ = పోలి; గాయత్రీ = చండ్రచెట్లుతో / గాయత్రీ మంత్రంతో; విరాజితంబు = మంచి పంక్తులు కలది / ప్రకాశిస్తున్నది; ఐ = అయ్యి; మహా = మహా; కావ్యంబునున్ = కావ్యమును; పోలెన్ = పోలి; సరళ = తెల్లతెగడచెట్లు / సరళత్వము; మృదులతా = కోమలమైన తీగలుతో / సౌకుమార్యములు; కలితంబు = కలసియన్నది / ఎఱుగబడినది; ఐ = అయ్యి; వినతానిలయంబునున్ = వినతా నిలయమును; పోలెన్ = పోలి; సుపర్ణ = సుందరమైన ఆకులుతో / గరుత్మంతుడుతో; రుచిరంబు = ఒప్పి యున్నది; ఐ = అయ్యి; అమరావతీ = అమరావతీ; పురంబునున్ = పురమును; పోలెన్ = పోలి; సుమనస్ = మంచి పుష్పాలతో / దేవతలతో {సుమనుస్ - మంచి మనసున్నవారు, దేవతలు}; లలితంబు = అందమైనది; ఐ = అయ్యి; కైటభ = కైటభుని; ఉద్యోగంబునున్ = కొలువును; పోలెన్ = పోలి; మధు = పూదేనెతో / మధుడనే రాక్షస వీరునితో; మానితంబు = మన్నింప దగినది; ఐ = అయ్యి; పురుషోత్తమసేవనంబును = హరి సేవను; పోలెన్ = పోలి; అమృత = తియ్యని / మోక్షమును; ఫలదంబు = పండ్లుకలది / ప్రసాదించేది; ఐ = అయ్యి; ధనంజయ = అర్జునుని; సమీకంబునుం = యుద్దమును; పోలెన్ = పోలి; అభ్రంకష = ఆకాశమంతా క్రమ్మిన / ఆకాశంనిండా క్రమ్మిన; పరాగంబు = పుప్పొడికలది / ధూళికలది; ఐ = అయి; వైకుంఠ = వైకుంఠ; పురంబునున్ = పురమును; పోలెన్ = పోలి; హరి = సింహము / విష్ణుమూర్తి; ఖడ్గ = ఖడ్గమృగము / (నందకము) ఖడ్గము {నందకము - విష్ణుమూర్తి ఖడ్గము పేరు}; పుండరీక = బెబ్బులుల / పండరీకుడుతో; విలసితంబు = క్రీడలుకలది / ప్రకాశిస్తున్నది; ఐ = అయి; నంద = నందుని; ఘోషంబునున్ = మందను; పోలెన్ = పోలి; కృష్ణసార = నల్లజింకలతో / కృష్ణుని శక్తిసామర్థ్యముల వలన; సుందరంబు = చక్కనిది; ఐ = అయి; లంకా = లంకా; నగరంబునున్ = నగరమును; పోలెన్ = పోలి; రామ = పెద్దదుప్పి / రాముని; మహిషీ = దున్నపోతు / భార్యని; వంచక = నక్క / వంచించినవాడైన రావణాసురుని; సమంచితంబు = కలిగినది; ఐ = అయి; సుగ్రీవ = సుగ్రీవుని; సైన్యంబునున్ = సైన్యమును; పోలెన్ = పోలి; గజ = ఏనుగులు / వానరవీరుడు గజుడు; గవయ = కురుఁబోతులు / వానరవీరుడు గవయడు; శరభ = శరభమృగము / వానరవీరుడు శరభుడు; శోభితంబు = ప్రకాశమైనది; ఐ = అయి; నారాయణ = విష్ణు; స్థానంబునున్ = లోకమును; పోలెన్ = పోలి; నీలకంఠ = నెమళ్ళు / నీలకంఠుడైన శివుడు; హంస = హంసలు / పరమహంసలతో; కౌశిక = గుడ్లగూబలు / కౌశికమహర్షి; భరద్వాజ = ఏంట్రితలు / భరద్వాజమహర్షి; తిత్తిరి = తీతువులు / తిత్తిరిమహర్షి; భాసురంబు = లతో ప్రకాశించుచున్నది; ఐ = అయి; మహాభారతంబునున్ = మహాభారతమును; పోలెన్ = పోలి; ఏకచక్ర = ముఖ్యమైన చక్రవాకపక్షులు / ఏకచక్రపురము; బక = కొంగ / బకాసురుడు {దార్తరాష్ట్ర - కాళ్ళు, ముక్కు ఎఱ్ఱగాను, మిగతా శరీరం తెల్లగా నుండే హంసలు}; కంక = రాబందులు / కంకుభట్టుగ పిలవబడ్డ ధర్మరాజు; ధార్తరాష్ట్ర = హంసలు / ధృరాష్ట్రుని కొడుకులైన కౌరవులు; శకుని = శకునిపక్షులు / శకుని; నకుల = ముంగిసలు / నకులుడు; సంచార = సంచారముతో; సమ్మిళితంబు = కలిసున్నది; ఐ = అయి; సూర్య = సూర్యుని; రథంబును = రథమును; పోలెన్ = పోలి; ఉరుతర = మంచి / మేలుజాతి; ప్రవాహంబు = జలప్రవాహాలుకలది / గుఱ్ఱములుకలది; ఐ = అయి; జలదకాల = వానాకాలపు; సంధ్యా = సంధ్యా; ముహూర్తంబునున్ = సమయమును; పోలెన్ = పోలి; బహువితత = మిక్కిలి / మిక్కిలి విశాలమైన; జాతిసౌమనస్యంబు = జాజిపూలు కలది / జాతీయ భావాలు కలది; ఐ = అయి; ఒప్పు = ఒప్పియున్నదైనట్టి; నైమిశ = నైమిశము అను పేరు కల; అరణ్యంబు = అరణ్యము; అను = అను; శ్రీ = శోభనకరమైన; విష్ణు = విష్ణుదేవుని; క్షేత్రంబున్ = ప్రదేశము; అందున్ = లో; శౌనక = శౌనకుడు; ఆది = మొదలైన; మహా = గొప్ప; మునులు = మునులు; స్వర్గ = స్వర్గ; లోక = లోక; గీయమానుండు = స్తుతింపబడువాడు; అగు = అయిన; హరిన్ = శ్రీహరిని; చేరు = చేరుట; కొఱకున్ = కోసము; సహస్ర = వెయ్యి; వర్షంబులు = సంవత్సరములు; అనుష్ఠాన = నిర్వహించవలసిన; కాలంబుగా = కాలముగా; కల = ఉన్నటువంటి; సత్ర = సత్ర; సంజ్ఞికంబైన = అను పేరు గల; యాగంబు = యాగము; చేయుచున్ = చేయుచు; ఉండిరి = ఉన్నారు; అందున్ = ఆ యాగ కాలములో; ఒక్క = ఒక; నాడు = దినమున; వారలు = వారు; రేపకడ = తెల్లవారగానే; నిత్య = నిత్యముచేయు; నైమిత్తిక = నిమిత్తికముగ చేయబడు; హోమంబులు = హోమములు; ఆచరించి = నిర్వహించి; సత్కృతుండు = సత్కరింప బడ్డవాడు; ఐ = అయ్యి; సుఖ = సుఖమైన; ఆసీనుండు = ఆసన మలంకరించిన వాడు; ఐ = అయ్యి; ఉన్న = ఉన్నటువంటి; సూతున్ = సూత మహర్షిని; చూచి = చూసి.
)
[మార్చు]

మూలాలు[మార్చు]

  1. ref list Tebha