వరవిక్రయము/సప్తమాంకము

వికీసోర్స్ నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు

సప్తమాంకము

మొదటి రంగము


(ప్రదేశము: లింగరాజుగారి పడక గది.)


(ప్రవేశము: కుక్కిమంచముపైఁ గూర్చుండి లింగరాజుగారు, చేరువను నిలుచుండి సుభద్ర.)సుభ:-సరే కాని, నలుగురు నట్టింటికి వచ్చునప్పుడైన నానగలు నాకీయఁ గూడదా? ఇంట శుభకార్య మగునప్పుడు గూడ నేనిట్లే యుండవలయునా?లింగ:-ఎందులకే యింత తొందర? ఎల్లుండిరాత్రి కదా వివాహము? అకారణముగా నీరెండు దినములు నఱిగిపోవుటయే గదా?సుభ:-అబ్బబ్బా! యెప్పుడు చూచిన నగ లఱిగిపోవు ననియు, బట్టలు చిఱిగిపోవు ననియు, బియ్యము తఱిగిపోవు ననియు, నిదే గోల కద! ఎందుల కీ భాగ్య మంతయు?

   గీ.స్వారి చేయని గుఱ్ఱంబు, - చదువ నట్టి
   పుస్తకంబును, సేవింపఁ - బోని మందు,
   ఆరగింపని వంటక, - మనుభవింప
   నట్టి ధనమును వ్యర్థంబు - లనుట వినరె?

లింగ:-ఓసీ! యెందుల కేడిపించెదవు? రేపిచ్చెద నూరకుండుము.

సుభ:-రేపు శుక్రవార మని సున్న చుట్టుటకా?

లింగ:-నేఁడు గురువారము, గురువారము బొత్తిగాఁ గూడనిది.

సుభ:-ఈవన్నెవా రిఁకఁ గోడలికేమి నగలు పెట్టుదురు?

లింగ:-ఇక్కడికి నీ సంగతి యైనది? ఇఁకఁ గోడలి సంగ తియా? అబ్బబ్బా! ఆఁడువాండ్ర కీ యాభరణాల రుచి యెవఁడు మప్పినాఁడో కాని యేయింటఁ జూచిన నిదేగోల గదా! ఏడువారముల నగలుఁగల యిల్లాలు కూడ- ఎదుటియింటి ముత్తమ్మ ముక్కుపుడక యెరువు తెచ్చుకున్నదాఁక నిద్రపోదు! తాలూకాలఁట, జిల్లాలఁట, లోలకులఁట, డోలకులఁట, వాచీగొలుసులఁట, పేచీగొలుసులఁట, అటుకులగాజులఁట, యిటుకులగాజులఁట, యెప్పటికప్పు డేమేమి రకములో దిగుమతి యగుచున్నవి! కమసాలులకుఁ గావలసినంత పని, షరాబులకుఁ జాలినంత బేరము.

సుభ:-మీవంటి భర్తలకుమాత్రము ప్రాణసంకటము!

లింగ:-సరేకాని చెప్పవచ్చినమాటలు పూర్తిగాఁ జెప్పనిచ్చినావే కావు, అనుదినము మనయింటికి వారు అరిసెలు, సున్ని, అప్పడములు, వడియాలు, విధవలకని పిండి, స్వయంపాకులకని యుప్పు, పప్పు, బియ్యము, నేయి, అల్లము, బెల్లము, చింతపండు, మిరపకాయలు, కూరలు, నారలు, తలంట్లకని నూనె, నలుగుబిండి, కుంకుడుకాయలు, షీకాయ, కట్టెలు, పిడుకలు, సబ్బు, సాంబ్రాణి, పసుపు, కుంకుమ మున్నగున వన్నియుఁ బంపుచుందురు. ఆ వన్నియు జాగ్రత్తగా నందుకొని, ప్రక్కగదిలో భద్రపఱిచి, ఆఱవనాఁడు నా కప్పగించవలయును.

సుభ:-ఎందు నిమిత్తము?

లింగ:-ఏకముగా బజారునఁ బెట్టి యమ్మించుటకు.

సుభ:-రామ రామా! నలుగురు నవ్వరా?

లింగ:-నవ్వుట కేమున్నది? ఉమామహేశ్వరరావుగారు మొన్న నుప్పుతోఁ గూడ నూరను ద్రిప్పి యమ్మించలేదా?

సుభ:-అట్లయిన, సదస్య సంభావనకూడ ఆయన యిచ్చినట్లే యిచ్చెదరు కావలయును.

లింగ:-ఆయన, కాని కాని యైన నిచ్చినాఁడు. నే నఱగాని గూడ నీయను. పదిరూపాయలు పోలీసువారి మొగమునఁ గొట్టి పందిటిచుట్టును పారా లేసినచో పయిన సంభావనపని యుండదు.సుభ:-చివరకు నా చీరలసంగతి కూడ నింతియేనా యేమిటి?

లింగ:-వెఱ్ఱిమొగమా! నీకుఁ జీరల కేమిలోటు! అయిదురోజులు నైదుచీరలు. అప్పగింతలచీరతో నాఱు. ఆఱుచీరలు నాఱేండ్లు కట్టవచ్చును. ఒక్క చీరలేనా? నీకు రావలసిన లాంఛనము లింకను లక్షయున్నవి. అయిదురోజులు నైదు మొహిరీలు, అయిదు కాసులు, అయిదు వెండి పలుదోముపుల్లలు, అయిదు బంగారు తాటియాకులు, అయిదు వెండి పలుగుట్లు పుల్లలు, అయిదు వెండి కాఫీ కప్పులు, అయిదు వెండి యుప్మా ప్లేట్లు; అయిదు కుర్చీలు, అయిదు కాలిపీటలు; అయిదు మెత్తలు, అయిదు బాలీసులు, అయిదు బొట్టుపెట్టెలు, అయి దద్దములు, అయిదు దంతపు దువ్వెనలు, అయిదు కుంకుమ బరిణెలు, అయిదు కాటుక కాయలు, అయిదు గంధపు గిన్నెలు, అయిదు తలనూనె బుడ్లు, అయిదు సెంటు బుడ్లు, అయిదు సబ్బు పెట్టెలు, అయిదు పవుడరు డబ్బీలు, అయిదు చేతిరుమాళ్లు, అయిదు గంధపు చెక్కలు, అయిదు చీనా విసనకఱ్ఱలు, భోజనములో వెండిచేపలు, ఫలహారములో పసిఁడిపీతలు ఈలాటి వింకను నెన్నియో వచ్చును. అవన్నియు జాపితా వ్రాసి యుంచినాను. సాఁగదీసి సకలము రాఁబట్టుకో. ఆ యైదునాళ్ళును నీ యధికారమున కడ్డన్న మాట లేదు.

   గీ.గ్రామదేవత కొకనాఁడె - కానుకలును
   గొలుపులు న్వేటపోతులును - గుంభములును;
   బింకముగ నైదుదినములు - పెండ్లి కొడుకు
   తల్లి కొలు, పక్క కొలుపును - దాసి కొలుపు!

సుభ:-సరేకాని పెండ్లికైన క్షౌరము చేయించుకొనెదరా లేదా?

లింగ:-అదిగో మొదలు పెట్టితివా? ఆమాట మాత్రము మఱచిపోవు! అవల నాకుఁ జాల పనియున్నది పోయెద! (నిష్క్రమించును.)

సుభ:-ఔరా! సృష్టి వైచిత్ర్యము.

   చ.కనికరమా కనంబడదు, - కన్పడఁ బోవదు ప్రేమ, పొట్ట చీ
   ల్చినఁ గనుపట్ట దెయ్యెడను - సిగ్గనునట్టిది, పాపభీతి మ
   చ్చునకును గానిపింప, దిఁక - సూనృత మన్నది లేనె లేదు, లో
   భిని భువి నేపదార్థములు - పెట్టి విధాత సృజింపఁ గల్గెనో!

అన్నిటికంటెను జిత్రమేమా?

   గీ.ప్రాయకంబుగ రాజు దు-ర్మతినె పెంచు; 
   మగువ తుంటరినే తన - మది వరించు;
   అంబుదంబులు కొండల - యందె కురియు;
   లచ్చి పెనులోభి యింటికే - వచ్చి తనియు.

అయినను, వీరి ననవలసిన పనిలేదు. ఐశ్వర్య మనఁ గాలచక్రమువలె నదేపనిగఁ దిరుగుచుండునదికాని యొకచోటనె యుండునది కాదు!

   గీ.పేదవాని కొడుకు - పెనులోభియై కూర్చు
   నతని కొడుకు త్యాగి - యై చరించు,
   త్యాగి కొడుకు మరల - దారిద్ర్యయుతుఁ డగు;
   సిరులు చక్రమట్లు - తిరుగు నిట్లు!

(తెర పడును.)

సప్తమాంకము - రెండవ రంగము


(ప్రదేశము: పురుషోత్తమరావుగారి పెరటిలోని పెండ్లి పందిరి.)

పురు:-(కన్యాదాత వేషముతోఁ బ్రవేశించి) ఈప్రొద్దు మూడవదినము ఇఁక రెండుదినములు గడపవలెను. ఆఁడుపిల్లలకుఁ బెండ్లిసేయుట కంటె అశ్వమేధయాగము సేయుట సులభము.

   సీ.తెల్ల వాఱఁగనె బిం-దెలతోడ నీళ్ళును
       పలుదోము పుల్లలుఁ - బంపవలయు
   కావిళ్లతో వెన్క - కాఫీయు, దోసె, లి
       డ్డెనలు, నుప్మాయు న-డ్పింపవలయు
   తరువాత భోజనా-ర్థము రండు రం డని
       పిలిచిన వారినే - పిలువవలయు
   కుడుచునప్పుడు పంక్తి - నడుమ నాడుచుఁ బెండ్లి
       వారి వాంఛలు కని-పట్టవలయు
   నొకఁడు రాకున్న వానికై - యోర్పుతోడ
   మంచినీరైన ముట్టక - మాడవలయు 
   నిన్నిటికి సైచి, వేలు వ్య-యించి, గౌర
   వించినను నిష్ఠురములె ప్రా-ప్తించు దుదకు!

ఘంట:-(ప్రవేశించి) అయ్యా! వియ్యపురాలుగారు లేచేవే ళయింది. అమ్మగార్నింకా పంపించారుకా రేం?

పేర:-ఎందు నిమిత్తము?

ఘంట:-ఎందు నిమిత్త మంటారేమిటి? వియ్యపురాలుగారికి తెలివిరాగానే కండ్లు తుడవాలి; కాళ్ళు మడవాలి; కోక సర్దాలి; కిందకు దింపాలి; పెరట్లోకి పంపాలి; నీళ్ళచెం బందివ్వాలి; రాగానే కాళ్ళు కడగాలి; పండ్లు తోమాలి; మొహం తొలవాలి; నీళ్ళు పోయాలి; వళ్ళు తుడవాలి; తల దువ్వాలి; కొత్తచీర కట్టాలి; కుర్చీ వెయ్యాలి; కూర్చోబెట్టాలి; పారాణి రాయాలి; గంధం పుయ్యాలి; అత్తర్లివ్వాలి; పన్నీరు చల్లాలి; మొహాన్ని మొహరీలద్దాలి! కళ్ళకు కాసులద్దాలి! వంటిని వరహాలద్దాలి; వెండి పలుపు వెనకను కట్టాలి; బంగారుపలుపు పక్కను చుట్టాలి; దిష్టి తియ్యాలి; హార తివ్వాలి; అద్ధాన్న మివ్వాలి; యిల్లాంటి వింకా నా తలవెంట్రుక లన్ని వున్నాయి. ఆలస్యమైతేఁ అలకకట్నం చెల్లించవలసి వస్తుంది. త్వరగా పంపించండి. (అని నిష్క్రమించును.)

పురు:-ఎన్నఁడూ వినలే దివెక్కడి పద్ధతులు దేవుఁడా! దాని యవస్థతోఁ బోల్చి చూచిన నా యవస్థయే మెఱుఁగు! ఓసీ యెక్కడ?

భ్రమ:-(ప్రవేశించి) ఎందులకుఁ బిలచినారు?

పురు:-వియ్యపురాలు లేచువేళ యైనదఁట. వర్తమానము వచ్చినది.

భ్రమ:-ఇదిగో వెళ్ళుచున్నాను. మొహిరీ లెక్కడ నున్నవి?

పురు:-నా చేతిపెట్టెలో నున్నవి. ఇవిగో తాళములు.

భ్రమ:-(తాళములు తీసికొని నిష్క్రమించును.)

పేర:-(ప్రవేశించును.)

పురు:-వచ్చినారా! ఇఁక రెండుదినము లున్నవి! ఈ రెండుదినములుఁ కూడ దాటించితిరా యీ జన్మమున కీ శిక్ష చాలును. పేర:-ఇది గడ్డురోజు! ఈరోజు గడిచిందంటే యిక భయమే లేదు. లింగరాజుగారు సంచులుకోసి సంభావ నిస్తారని పైవూళ్లనించి కూడా బ్రాహ్మలు వచ్చారు. ఆయ నేమో, పోలీసువార్ని అరంజిమెంటు చేస్తున్నారట, విన్నారా?

వీర:-(ప్రవేశించి) అయ్యా! ఫలహారాల కావిళ్ళింకా పంపించారే కారు. పెళ్ళివా రెంతసే పాగుతారు? ఎవరిమట్టుకు వారు కాఫీహోటళ్ళకు ప్రయాణా లవుతుంటే, పరుగుపరుగున నేను చక్కా వచ్చాను. మగపెళ్లివా ర్నిలా చూస్తే మర్యాద దక్కుతుందా?

పురు:-ఇదుగో యిప్పుడే పంపెద. ఈపాటికి సిద్ధ మయ్యేయుండును.

వీర:-ఏమి కావడమో. నిన్నటి వుప్మాలో నిమ్మపళ్లరసమే లేదట. ఇడ్డెన్లలో అల్లంముక్కలు లేవట. కాఫీలో పంచదారలేదట. ఈ పూటయినా కాస్త యింపుగా వుండకపోతే పట్టుకు వచ్చిన వాళ్ళ మొహాన్ని పెట్టికొట్టాలని పదిమందీ ఆలోచిస్తూన్నారు. ఖారాఖిల్లీలు కాస్త యెక్కువగా పంపండి. చుట్టలూ, సిగరెట్లూ, బీడీలూ కూడా కాస్త శుభ్రమైనవి చూడండి. నిన్న పంపిన చీట్లపేకలు నిన్ననే చిరిగిపోయాయి. ఈపూ టింకో నాలు గెక్కువ పంపండి. మదరాసు నశ్యం మాట మరిచిపోకండి. శలవు. మఱి యాలస్యమైతే మాటదక్కదు. (అని నిష్క్రమించును.)

పురు:-ఏమి నిరంకుశాధికారము! ఏమి మిలటరీ ఫోర్సు! మగపెండ్లి వారన మరిడీ దేవతలు కారుగదా. (అనుచు లోన కేగును.)

పేర:-ఎనిమిదివేలకూ, యేభయ్యో, వందో వుంటాయి. యింతవఱకు నాచేతిలో పయిసా పడలేదు. ఇప్పుడే నాది నేను వడుక్కోవాలి కాని, ఆనక వీరిచ్చే దేమిటి చచ్చే దేమిటి. ఆనక వీరి కన్న ముంటే గద. ఈరోజుల్లో ఆడపిల్ల పెళ్లి చేశాక, యింకా వుండే దేమిటి, వుద్ధరి! తొలినా డడావడి, మలినా డాయాసం; మూడు మంగళాష్టకాలు; నాలుగు సిగపట్ల గోత్రాలు; అయిదు అప్పగింతలు; ఆరు అంపకాలు; ఏడు వంట బ్రాహ్మల తగువు; ఎనిమిది ఋణదాత నోటీసు; తొమ్మిది జవాబు; పది దావా; పదకొండు స్టేటుమెంటు; పన్నెండు విచారణ; పదమూడు డిక్రీ; పద్ధానుగు టమటమా; పదిహేను వేలం; పదహారు చిప్ప. ఈ రోజుల్లో యిదే పదహారు రోజుల పండుగ. కాబట్టి, వెళ్ళీ కదిపి చూస్తాను. (నిష్క్రమించును) సప్తమాంకము - మూడవ రంగము

(ప్రదేశము: పురుషోత్తమరావుగారి భోజనముల పందిరి.)

పురు:-ఇప్పుడు రెండుగంట లైనది. ఇంతవర కొక్కరును రాలేదు. వంటలు చల్లారిపోవుచున్నవి. వంటవారు కస్సుమనుచున్నారు.

   సీ.పిలిచిన బలుకక - బిగఁ దన్నుకొని లోన
       ముసుఁగుఁ బెట్టెడు శుద్ధ-మూర్ఖుఁ డొకఁడు
   ఇదె వత్తు మీ వెన్క-నే మీరు పొండని
       చుట్ట ముట్టించెడు - శుంఠ యొకఁడు
   ఒగిఁ దనకై వేచి - యుంద్రొ లేదో చూత
       మని జాగు సల్పెడి - యల్పుఁ డొకఁడు
   ముందు వచ్చినఁ బర్వు - ముక్కలౌ ననుకొని
       కడను రాఁజూచు ము-ష్కరుఁ డొకండు
   కుడిచి యింటను హాయిగాఁ - గూరుచుండి
   వత్తురానని చెప్పని - వాజె యొకఁడు
   వచ్చి కోపించిపోవు ని-ర్భాగ్యు డొకఁడు
   ఆఱువేల్వారి విందుల - తీరు లివ్వి.

పేర:-(వగర్చుచుఁ బ్రవేశించి) బాబూ, యీపూట నామచ్చ మాసింది. తిరిగి తిరిగి తిరిగి కాళ్ళు విరిగాయి. (అని కూలఁబడును.)

పురు:-ఏ మన్నారు? పెండ్లివా రెవరైన వచ్చుచున్నట్లా?

పేర:-ఏం పెళ్ళివారు, ఏం రావడం. పోలీసువారిచేత పొడిపించినందుకు బయటకువస్తే బ్రాహ్మలు చంపేస్తారని, యీపూట లింగరాజుగా రింట్లోనే అత్తీసరు వేయించుకుని ఆరగించారు.

పురు:-కడమవారు?

పేర:-ఇదిగోవస్తున్నా. లింగరాజుగారి మొదటిభార్య మేనమామ బావమరిది తోడల్లుడు తమ్ముడట, ఆయనకీపూట యిడ్డెన్లలో అల్లం ముక్కలు తక్కు వైనాయట, అందుకోసం అలిగి కూర్చున్నాడు. పెళ్ళికొడుకు జనకసంబంధంబాపతు పినతండ్రిగారి సవతితల్లి తమ్ముడు బావమరిదికి వేలువిడిచిన మేనమామ కొడుకట. ఆయనకు రాత్రి చిన్న పీట వేశారట. అందుకోసం భీష్మించి కూర్చున్నాడు. వియ్యపురాలిగారి అన్న పిన్నత్తగారి ఆడపడుచు తోడికోడలు సవతితల్లి తమ్ముడు మేనమామగారి మేనత్తకొడుకు మేష్టరుగారితో వచ్చిన స్నేహితుఁడు గారట. ఆయన్ని రాత్రి మీరందరితోపా టాదరించలే దట, అందుకోసం రైలుకు పోతానని రంకెలు వేస్తున్నాడు. స్టూడెంట్లకు రాత్రి బంగాళాదుంపల కూరా, పకోడీల పులుసూ చేయించారు కారట, అందుకోసం వారీపూట వెళ్ళడం మానివేదామా అని ఆలోచిస్తున్నారు. వారంతా రానిది మే మెల్లా వస్తా మని కడంవారు కాళ్ళు చాచుకు కూర్చున్నారు. ఇక తమరు వెళ్ళి తంటాలు పడవలసినదే కాని నావల్లకాదు.

పురు:-ఊరివారు?

పేర:-వూరివారు మామూలుపాటే "యిదుగో వస్తున్నాం పదండి."

పురు:-రామమూర్తిగారు రాలేదేమీ?

పేర:-పట్టుబట్ట మరచెంబూ తేవడానికి బ్రాహ్మడు దొరకలేదట, బ్రాహ్మణ్ణి వెతికించడానికి కూలిమనిషి కోసం బయల్దేరారు.

పురు:-చైనులుగారో?

పేర:-నిన్న తలవెంట్రుక లున్న పూర్వసువాసినీ యెవరో వంటశాల వైపునకు వచ్చిం దట, పాప మందుకోసం ప్రాయశ్చిత్తం చేయించుకుంటున్నారు. ఈ పూట శాకపాకా లేమి టని అడిగితే, పనసకాయ కూరా, పులిహోరా, బొబ్బట్లు, బూన్దీ మిఠాయి అని చెప్పాను. అయితే, అయిదు నిముషాల్లో వస్తాను, పద మన్నారు.

పురు:-అచ్యుతరామయ్యగారో?

పేర:-ఈ మధ్య బ్రహ్మసమాదిగా డెవరో పైఅధికారిగా వస్తే ఆయనకోసం యజ్ఞోపవీతాలు తీసి పారవేశారట. నిన్న చొక్కాతో వస్తే నలుగురూ నవ్వారట. సాయంకాలానికి జంధ్యం సంపాదించుకుని వస్తానన్నారు.

భ్రమ:-(కోపముతోఁ బ్రవేశించి) పేరయ్యగారూ! ఏరి యేరి చివర కెంతచక్కని సంబంధము సంపాదించినారండి! వారి లాంచనములు వారు పుంజాలు తెంపి పుచ్చుకొనుచున్నారు! మన కీయవలసి వచ్చినప్పుడు "మా కానవాయిత లే"దనుచున్నారు. మన మిచ్చిన కట్నమునుబట్టి మంగళహారతిలో మన కైదు నూట పదాఱులు రావలెను గదా? వారు వరహాకంటె వేయరట!

పురు:-ఈమాట చెప్పుట కేనా నీవిపుడు వచ్చినది?

భ్రమ:-ఇదికాదు. ఈపూట వియ్యపురాలి పినతల్లికూతురు తోడికోడలియక్క యాఁడుబిడ్డ సవతి మొగమున నద్దిన మొహిరీ మోటుగా నున్నదఁట. అందులకై యామె యలిగినదఁట. వియ్యపురాలు విచారించుచుఁ గూర్చున్నదఁట. అమ్మలక్క లందఱుఁ జుట్టును మూఁగి యామెకుఁ బురెక్కించుచున్నారఁట.

పురు:-సరే వెళ్ళి కాళ్లమీదఁ బడి కటాక్షింపుమని వేడుదము పద! పేరయ్యగారు, నేను వచ్చువరకును మీరిచ్చట నుండుఁడు.

(అని భార్యతోఁ బరిక్రమించి, ఆకసమువంకఁ జేతులు జోడించి)

   గీ.ఆఁడుబిడ్డ పెండ్లి - అతి లోభితోఁడఁ జు
   ట్టఱిక మెముకలెల్లఁ - గొరుకు లౌక్య
   జాతి కింట విందు - సర్వేశ్వరా! పగ
   వారికి న్విధింప - వలదు, వలదు.

(తెరపడును.)

ఇది సప్తమాంకము.