పదబంధ పారిజాతము/కుప్పెకోల

వికీసోర్స్ నుండి
Jump to navigation Jump to search

కుప్పి____కుమ్మ 496 కుమ్మ____కుమ్మి

కుప్పిగంతులు

  • చిన్న చిన్న గంతులు.
  • "ఇది తగు దగ దనక కళా, విదులకు నీసమ్ముఖమున విద్యల యెఱుకం, బొద వెట్టుట హనుమంతుని, యెదుర వెసం గుప్పిగంతు లెగయుట చుమ్మీ!" ద్వా. 2. 49.

కుప్పెకోల

  • ఒక రకమైన బాణము. భార. భీష్మ. 2. 393.

కుబుసములో చే మగుడ్చు చందమున

  • జేబులో నుండి డబ్బు తీసుకొన్నట్టుగా.
  • మీ రెప్పు డైనా నా బాకీని వసూలు చేసుకోవచ్చు ననుట.
  • "కుబుసంబులో జేమగుడ్చుచందమున నచ్చుగా దీర్తు మీ యప్పని కొన్ని, యచ్చిక బుచ్చిక లాడి." గౌ. హరి. ద్వితీ. పంక్తి. 634-36.
  • 'మీ జేబులో ఉన్నట్లే అనుకోండి' అనడం నేటి వాడుక.

కుమ్మక్కు చేయు

  • ప్రోత్సహించు; వత్తాసివచ్చు.
  • "ఆ దొంగకు వీడు కుమ్మక్కు చేస్తేనే ఇంత పని అయింది." వా.
  • రూ. కుమ్మకు...

కుమ్మరావమున రాగి ముంత లేరు

  • లేని చోట ఆ వస్తువుకై వెదకు. వ్యర్థశ్రమ అనుట.
  • "మీ వంశమందు దా కోర్వ జాలు, వారి జూపుము కుమ్మరావమున రాగి, ముంత లేఱంగ గలవె." ఉ. హరి. 3. 48.

కుమ్మరి కొకయేడు గుది కొక పెట్టు

  • నిర్మించుటకు పట్టినంత కాలము ధ్వంసము చేయుటకు పట్టదు - అనుట.
  • "ఇది పెక్కేడులు పట్టెన్, సదనంబులు గట్టి నాకు శంభునికొఱకున్, దుది గుమ్మరి కొక యేడును, గుదికొక పెట్టన్నమాటకున్ సరి వచ్చెన్." కా. మా. 2. 100.

కుమ్మరిగుంట

  • బురదగుంట. సుమతి. 12.

కుమ్మరిసారె యగు

  • గిరగిర తిరుగు.
  • "....చేతము కుమ్మరిసారె యయ్యెడున్." ముద్రా. 67.

కుమ్మఱించు

  • నీరు పారబోసినట్లు, తొలగించి వేయు-తెగనాడు, విడనాడు అని భావార్థం.
  • "గురుభక్తదేవుని గ్రుమ్మఱించితివొ." పండితా. ద్వితీ. మహి. పుట. 215.

కుమ్మి కూరాకు సేయు

  • నురుమాడు.
  • పట్టి పాలార్చు వంటిది.
  • కూరాకు (కూర) వలె మెత్తగా మెదుపు. కుమ్ము____కుమ్ము 497 కుమ్ము____కుయి
  • కూర అనే అర్థంలో 'కూరాకు' అనడం రాయలసీమలో నేటికీ కొన్నివర్గాలలో విశేషంగా వినవస్తుంది.
  • "పులుల జట్టలు చీరి దుప్పులను లేళ్ల, నేకలమ్ముల గ్రుమ్మి కూరాకు సేసి, యమర జమరుల బట్టి పాలార్తు మిపుడు, సామి! చూడుము నీ బంట్ల సత్తు వనుచు." సారం. 1. 90.

కుమ్ము గాచు

  • పిడకల మంటలో చలి కాచుకొను.
  • "అత్తయును గోడలును గుమ్ములాడు గుమ్ము, గాచు చోటికి మకర సంక్రాంతివేళ." శివరా. 4. 27.

కుమ్ము నెత్తిమీదికి తెచ్చుకొను

  • అనవసరంగా కొట్లాట తెచ్చుకొను.
  • "అనవసరంగా దానిలో సాక్ష్యం వేసి ఆ కుమ్మును నెత్తిమీదికి తెచ్చుకొన్నాను." వా.

కుమ్ములాడు

  • కలహించు, వాదించు.
  • ఎద్దులు క్రుమ్ములాడుటపై వచ్చిన పలుకుబడి.
  • సంఘర్షణపడు అని తాత్పర్యం.
  • "....క్రమ్మఱం, గ్రమ్మలు మూయు మన్మథవికారము ధైర్యము గ్రుమ్ము లాడగన్." కళా. 2. 22.

కుమ్ముసుద్ది.

  • గుట్టు. బ్రౌన్.

కుమ్ముసుద్దులకు దిగు

  • వారిమీదా వీరిమీదా ఏదో కబుర్లు చెప్పుకొను.
  • "తునితగవుకు వారితోడను మఱేమి, కుమ్ముసుద్దుల దిగక యీకొమ్ము పొమ్ము." నందక. 71. పు.

కుమ్మెలు వోవు

  • గంట్లుపడు, నలుగు.
  • "కుమ్మెలువోవ నొక్కి చెలి క్రోలిన తేనియ కావిమోవితో." తారా. 4. 169.
  • "బిగువు కౌగిళ్ళచే బ్రియు బాహు పురు లొత్తి, కుమ్మెలు వోయినకుచ తటములు." ప్రభా. 5. 62.

కుయిపోవు

  • ఆర్తరక్షణకై పోవు.
  • కుయ్యి ఇడగా పోవు అనుట.
  • "పసులకై కుయి వోయి." రుక్మాం. 2. 101.
  • "కురు నాథుండు...ఉత్తరంబునం బసులం బట్టిన నతండు బృహన్నల సారథింగా గైకొని యొక్కరుండ కుయివోవుట విని..." భార. విరా. 5. 233.
  • రూ. కుయివోవు.

కుయి రేగు

  • అఱచు, గుంపు కూడు.
  • "నెలకొన సురియలు గొని చని, పొలియునొ? యూర గుయి రేగి పొడుచునొ? చెపుమా!" ఆము. 3. 43.

కుయివెట్టు

  • మొఱపెట్టు.
  • "కుయి వెట్టన్ వెళ్లు శూన్యోరుకూప వితానం బన." ఆము. 2. 48.
  • చూ. కుయ్యిడు. కుయి____కురు 498 కురు____కుఱు

కుయి వోవు

  • ఆర్తరక్షణకై పోవు; విడిపింప బోవు.
  • "చేరి తమ వూరి వారి చెఱపట్టుకొని పోతే, కోరి కుయివోయి తెచ్చు కొన్నట్టు." తాళ్ల. సం. 6. 5.
  • చూ. కుయిపోవు.

కుయ్యిడు.

  • మొఱ లిడు.
  • చూ. కుయివెట్టు.

కుయ్యో మొఱ్ఱో అను

  • మొఱపెట్టు, కొట్టుకొను.
  • "ఇయ్యసురులచే జిక్కితి, మెయ్యది తెరు వెందు జొత్తు మిటు వొలయ గదే, అయ్యా దేవ జనార్దన, కుయ్యో మొఱ్ఱో యటంచు గుయ్యిడి రమరుల్." భాగ. 8. 338.

కురుక్షేత్ర మగు

  • రణరంగ మగు; కలహరంగ మగు.
  • "వాడూ వీడూ చేరగానే ఆ యిల్లు కురుక్షేత్ర మయి పోయింది." వా.

కురులు కూకటి తోడ కూడని ప్రాయము

  • బాల్యము.
  • "కురులు కూకటితోడం గూడియు గూడని చిన్నారి పొన్నారి ప్రాయంబునన్." రాజగో. 1. 13.
  • వెండ్రుకలు ముడి వేసుకొనుటకో, జడ వేసుకొనుటకో తగినంత పెరగని వయ స్సనుట.

కురులు కూడనినాడు

  • చిన్న తనములో.
  • "కురులు గూడనినాడె మరులుకొన్న దాని, సరగ కౌగిట జేర్చి చక్కెర మోవి యాని." హేమా. పు. 51.

కురులు తీర్చు

  • తల దువ్వుకొని ముడి వేసుకొను; జడ వేసుకొను.
  • "కమ్మనూనియ మెఱు గెక్క గలయ దువ్వి, కురులు దీర్పకయును గచభరము లింత, పొలుచునే." కుమా. 6. 52.

కురువులు వారు

  • క్రే ళ్లుఱుకు.
  • "....గౌరి ముందరన్, గురువులు వారు వ్రేగడుపు కుర్రడు మాకు బ్రసన్ను డయ్యెడున్." వీర. 1. 5.

కుఱకుఱ.....

  • చిన్న చిన్న.
  • "కుఱకుఱ వేలుపుదెఱవల, జెఱవట్టిన యటులె." అచ్చ. సుం. 5. 0.
  • "పఱ తెంచి వనము వెఱుకుట, కుఱకుఱ రక్కసుల నొక్క కొందఱ గేలన్, విఱుచుట." రామా. 6. 234.

కుఱుకుఱు గొను

  • ప్రో గగు.
  • "గొడుగుల పఱయలు గుఱుకుఱు గొనుటన్." భార. స్త్రీ. 2. 3.

కుఱుకులు గట్టు

  • రాశిపడు (?)
  • "కుఱుకుల్ గట్టె భటాంగముల్...." భార. ద్రో. 4. 83.

కుఱుచ కావించు

  • కించపఱచు. కుఱు____కుఱు 499 కుఱు____కుల
  • "వింతే యీబుడు తెంత న న్గుఱుచ గావింపం దను న్మెత్తురే?" ఆము. 7. 45.

కుఱుచ చేయు

  • అవమానించు; కించపఱచు.
  • "నను గుఱుచగ జేసె నరనాథు డనిన." రంగ. రా. ఉత్త. 132 పు.

కుఱుచ పఱుచు

  • చిన్న బఱచు, తక్కువ చేయు.
  • "బుధోక్తి గుఱుచపఱిచెదే." కాళిం. 6. 93.
  • చూ. కొంచెపఱచు.

కుఱుచలు ద్రొక్కు

  • చలించు, ఆడు.
  • "హారముల్, గుఱుచలు ద్రొక్క ముంగురులు క్రొంజెమటన్ బద నెక్క వేలుపుం, దెఱవ యొకర్తు..." వసు. 5. 75.

కుఱుచ సేయు

  • కించపఱచు.
  • "నీవును నా పలుకులు కుఱుచ సేయక...." భార. విరా. 4. 29.
  • చూ. కుఱుచ కావించు.

కుఱుబోడతల

  • అక్కడక్కడ వెంట్రుక లుండి మిగతభాగం నున్నగా ఉన్న బట్టతల.
  • "పై, బుతపుత మంచు నున్న కుఱు బోడతలన్ ధరియింప నోడియున్." పాండు. 2. 64.
  • చూ. కుఱుమాసిన గడ్డం. కుఱుమాపు చేల.

కుఱుమట్టము

  • కుదిమట్టము.
  • "కుఱుమట్టం బైనతోకం గొని...." వరాహ. 12. 32.
  • కుదిమట్ట మనే నేటి వాడుకలో రూపం.
  • చూ. కుదిమట్టము.

కుఱుమాపు

  • కొంచెముగా మాసినది.
  • కుఱుమాపు చేల, కుఱుమాపు గడ్డము ఇత్యాదులు దీనిమీది ఏర్పడినవే.
  • "మాసిన దీర్ఘ వేణి కుఱుమాపిన చేల చెఱం గలంక్రియా, వాసము గాని మేను వసివాడిన ముద్దు మొగంబు గాంచి." శుక. 1. 214.
  • "కుఱుమాపు దడిమంపు గోకలో దొలకెడు, కంపమాననితంబ కాంతి సొంపు." కళా. 4. 108.
  • చూ. కుఱుమాపుడు.
  • కుట్ట్రు - తమి.
  • కుఱుచ - తెలుగు.

కుఱుమాపుడు

  • కొద్దిగా మాసినది.
  • "కుఱుమాపుడు పుట్టం బలవడ గట్టి." భార. విరా. 1. 291. నైష. 7. 141.
  • చూ. కుఱుమాపు.

కుల కుల కూయు

  • గోడు గోడున నేడ్చు.
  • ధ్వన్యనుకరణము.
  • "కుల కుల కూసిరి కుతిలపడిరి." హర. 3. 10.

కులకులలాడు

  • పురుగులు వగైరా నిండుగా ఉండు. కుల____కుల 500 కుల____కుసం
  • "పేలు కులకులలాడుతున్నవి." వావిళ్ళ ని.

కులతప్పు

  • కులాచారవిరుద్ధ మైనపని. అందుకై విధించిన శిక్ష.
  • "వాళ్లింటికి కులతప్పు వేశారు. అందుకని కులస్థు లెవ్వరూ వెళ్లడం లేదు." వా.

కులపతి

  • ఆశ్రమవాసి యై శిష్యులకు తానే తిండి పెట్టి చదువు నేర్పే ఋషి. ఆ శిష్యులు పదివేలమంది ఉండవలెను.

కులపర్వతం

  • ఏడు ప్రధానపర్వతా లున్నవని పురాణాలు. అవే కులపర్వతాలు.

కులముకట్టు

  • కులాచారనిబంధనలు.
  • "ఎఱికలవాళ్లకు కులంకట్టు చాలా ముఖ్యం." వా.

కులము లేని

  • కులము గోల్పోయిన; చెడిన.
  • "వా డంత మంచికులంలో పుట్టి ఆకులం లేనిదాన్ని పెళ్లి చేసుకొని పాడయి పోయాడు." వా.

కులవిద్య

  • అనూచానంగా వస్తున్న కులవృత్తి.
  • "కులవిద్యకు దీటు లేదు గువ్వల చెన్నా!" గువ్వలచెన్న. 10.

కులస్థులు

  • ఒక కులానికి చెందినవారు.
  • "నలుగురు కులస్థులు ఉన్న ఊళ్లో ఉంటే శుభ మైనా అశుభ మైనా బాధ ఉండదు." వా.

కులిరుగొను

  • చల్ల వడు.
  • కన్నడం : కుళిర్.
  • "కొలవేళులు నెల దూడులు, దలిరులు నీహారవారి దడిపి నయమునన్, గులిరుగొన మేన నొత్తిరి, లలనలు పార్వతికి శీతలక్రియ లలరన్." కుమా. 5. 149.

కులుకుప్రాయము

  • యౌవనము.
  • "కులుకు బ్రాయంపు నూనూగు గొదమయెండ." కాశీ. 1. 123.
  • "అమ్మకు కులుకుప్రాయము, అయ్యకు వణుకుప్రాయము." సా.

కులుకులాడి

  • వగలాడి.
  • "వలపు గులికెడు సింగార మొలుక ముద్దు, జిలుకకడ నిల్చె గోమటి కులుకులాడి." శుక. 1. 237.
  • రూ. కుల్కులాడి.

కువలువడు

  • కుప్ప కూలు.
  • "వా, సవి వాని రథంబు రథ్య సారథుల మహిన్, గువలువడ నేసె." భార. ఆది. 6. 83.

కుసంది

  • ఇఱుకు. కాశీయా. పు. 25. కుసి___కూక 501 కూక___కూక

కుసిగుంపు ఒనరించు

  • బాధించు. (?)
  • "రుసివంటి దాన న న్నీ, కుసిగుం పొనరించి యేమి గుడిచెదు." వేం. పంచ. 1. 252.

కుసిగుంపు నడకలు

  • వగల నడకలు.
  • "కుసిగుంపు నడకల కోడె బాపతలు, అసమానగతి వచ్చి..." అమ. క. 5. 232 పుట.

కుసుమ వెట్టు

  • ఎఱ్ఱపడ జేయు.
  • "కొదమ తుమ్మెద కడఱెక్క గుసుమ వెట్టి." శృం. నైష. 8. 5.
  • కుసుంభమీద వచ్చినకుసుమ.

కుళ్లు కువాడము

  • కౌటిల్యము.
  • "వా డేమాత్రం కుళ్ళూ కువాడం లేని మనిషి." వా.
  • రూ. కుళ్ళూ కువ్వాడం.

కుళ్లుకొను

  • ఒకరి మేలు చూచి ఏడ్చు.
  • "నీ వేదో బాగున్నా వని వాడు కుళ్ళుకుంటున్నాడు." వా.

కుళ్లుబోతు

  • అసూయాపరుడు.
  • "ఆ కుళ్లుబోతు వెధవ ఎవరి కేం మేలు కలిగినా చూడ లేడు." వా.
  • దు:ఖశీలుడు అని... బ్రౌన్; శ. ర.

కూకటిదుంపలతో

  • సమూలముగా.
  • "నీ, కుదురు నశింప జేయు జుమి కూకటిదుంపలతోడ మూర్ఖుడా!" శతా. 40.
  • చూ. కూకటివేళ్లతో పెఱుకు.

కూకటివేరు

  • ఆధారభూతము.
  • చెట్లకు పొడుగాటిపెద్ద వేరు కాక, చిన్న చిన్న వేరులు కుచ్చుగా ఉంటాయి. కూకటి (వెంట్రుకలు) వలె ఉండుటనుబట్టే, ఆ పేరు పెట్టిరి కావచ్చును. కూకటివేళ్ళతో పెళ్ళగించు అన్నప్పుడు పూర్తిగా అని అర్థం.
  • "...వరుప్రసన్నత యాలవాలం బనంగ బొనరు పర్వత పూర్వపుణ్య దేహంబు...కూకటి వేరుగాగ." పండితా. ద్వితీ. పర్వ. పుట. 236.
  • "కూకటి,వే ళ్లుండన్ ముసిడికొనలు విఱుచుట గాదే." ప్రబోధ. 4. 3.

కూకటివేళ్లతో పెఱుకు

  • సమూలముగా నిర్మూలించు.
  • "కాక నెదిర్చి సంగర ముఖంబున హెచ్చిన రాజవంశమున్, గూకటి వేళ్లతో బెఱికి." జైమి. 1. 64.
  • చూ. కూకటిదుంపలతో.

కూకటుల్ కొలుచు

  • ఈడు జోడు చూచు.
  • "యౌవనమందుయజ్వయుధ నాఢ్యుడు నై కమనీయకౌతుక, శ్రీవిధి గూకటుల్ గొలిచి చేసిన కూరిమి సోమిదమ్మ సౌ,ఖ్యావహ యై భజింప...." మను. 1. 53. కూక____కూకు 502 కూగె____కూచి

కూక పెట్టు

  • కూతవేటుదూరం.
  • "దాని, చెట్టులకు నెల్ల నర గూకపెట్టు పొడువు." వరాహ. 10. 126.

కూక లిడు

  • 1. తిట్టు.
  • "పాంథజనుల, గూక లిడె నన గోకిలల్ కూత లిడియె." శ్రవ. 2. 64.
  • 2. కూత వేయు.
  • "తలిరుబోడుల డెందముల్ తల్లడిల్ల, గూక లిడుకొంచు నంతయు గోఱలేక, యాగడంబున బురి విచ్చి యాడె దేమి." నీలా. 3. 27.
  • 3. అల్లరి చేయు.
  • "నా కొడుకును నా కోడలు, నేకతమున బెనగ బాము నీతడు వైనం, గోక లెఱుంగక పాఱిన, గూకలిడెన్ నీ సుతుండు గుణమె గుణాఢ్యా!" భాగ. స్కం. 10. పూ. 325.

కూకలు వెట్టు

  • కూత వేయు.

కూకలు వేయు

  • అఱచు; తిట్టు, దండించు.
  • "ఆ! వా డన్నదానికి ఇంత గొడవెందుకు? నేను పిలిచి కూకలు వేసి పంపిస్తాను." వా.

కూకవెట్టు

  • ఒకరకమైన పాము. వావిళ్ళ ని.

కూకులు వత్తులు నగు

  • నలిగి నల్లే రగు.
  • ఎక్కువ కలత చందు అనుట.
  • "అక్కొండొకబ్రహ్మచారి మది గూకులు వత్తులు నై యసద్గతిన్." పాండు. 5. 244.
  • "రోమపుంగుమ్మెల బార్శ్వభూజములు కూకులువత్తులుగా." వేం. పంచ. 2. 105.
  • "చిలువదళవాయు లప్పుడు...కూ,కులువత్తులు నై మొనతల, నిలువక శేషాహికడకు నెఱి చెడి పాఱన్." జైమి. 7. 102.
  • కూకుడువత్తులు అని బ్రౌను గ్రహించిగాలిలో తేలియాడు సాలెపురుగు నేసిన దారాలు అన్న అర్థం చెప్పి అతితేలిక యగు అన్న భావార్థం చెప్పాడు. ఇది యింకా ఏ మూల నైనా వాడుకలో ఉన్న దేమో పరిశీలించవలసి ఉన్నది. ఏమయినా 'వాడి వత్తలగు' లాంటి పద మని భావార్థం చెప్పుకోవడం కంటె యిలాంటి పద మొకటి ఉండనే ఉంటే మెఱు గని వేఱే చెప్ప నవసరం లేదు.

కూగెంట

  • కూతవేటు దూరమున కొకచోట.
  • "కూగెంట నొక్కొక్క కూటంబు గలదు." పండితా. ద్వితీ. పర్వ. పుట. 480.
  • చూ. చేతెంట.

కూచి సేయు

  • దండెత్తు. కూచీ____కూటి 503 కూటి____కూటి
  • "కూచి సేయింపగా జూచె నందమొ యేల, చైద్యు డెఱుంగడే శార్జ్గ తిలక." చంద్ర. 5. 125.

కూచీ చేయు

  • దండెత్తు.
  • "ఆ రాజు కూ,చీ చేయించి సమంచి తాత్మ బలవత్సేనా సమేతంబుగా." రంగా. 2. 59.

కూటసాక్ష్యం

  • తప్పుడుసాక్ష్యం.
  • "కూట సాక్ష్యాలు చెప్తే అందరూ అలాగే బతకొచ్చు." వా.

కూటికుండల చేటు

  • తిండి చేటు. నా. మా. 87.

కూటిచవి తేల్చు

  • అన్నము పెట్టు, అన్నము రుచి చూపు.
  • "తరిగొండ వెన్నుపై దాల్చి వేల్పుల గూటి, చవి దేల్చినట్టి కచ్ఛపమ వీవ." పారి. 1. 49.

కూటినీళ్లు

  • అన్నం కొద్దిగా వేసి ఉంచిన నీళ్లు.
  • "కూటినీళ్లు తాగి వెడితే మధ్యాహ్నం దాకా కూలీలు పని చేస్తారు." వా.

కూటిపేద

  • నిఱుపేద, కూటికి లేనివాడు.
  • "పడమర వెట్టు నయ్యుడుకు ప్రాశన మొల్లక కూటి పేద వై, బడలిక నుండు..." ఆ ము. 2. 49.

కూటిపేద తోడు తప్పినట్లు

  • కూటిపేద మఱొక పేదవాని తోడును సహించ లేడు. యాచకునికి యాచకుడు శత్రువు కదా! అలా జత వదలినట్లు.
  • "అనుడు నొకింత నవ్వి థరామరుండు, కువలయాధీశ! చాల్చాలు గూటిపేద, తోడు దప్పినజాడ సిద్ధుండు చనిన, గాన గాచినవెన్నెల గాదె బ్రదుకు." సుదక్షి. 2. 74.

కూటి ప్రొద్దు

  • భోజనవేళ.
  • ఇట్లా యేర్పడినవే అంబటి ప్రొద్దు, అంబళ్లప్రొద్దు - ఇది మధ్యాహ్నభోజనవేళకే వర్తిస్తుంది.
  • "దిటమున రెడ్డి పాటుబడి తెచ్చి యిడం గను గూటిప్రొద్దు సం,కటి తఱి వెన్న మజ్జిగలు కంకటిపై బవలింటి నిద్రలున్...." శుక. 2. 333.

కూటిప్రొద్దు సంకటి

  • వేళకు భోజనం.
  • "దిటమున రెడ్డి పాటుపడి తెచ్చి యిడం గను గూటిప్రొద్దు సంకటి..." శుక. 2. 333.
  • వాడుకలో వేళకు భోజనం అన్న రూపంలో ఉంటుంది.
  • "వాని కేం? అత్తవారి పుణ్యమా అని వేళకు భోజనం అమరుతూ ఉంది."
  • చూ. వేళకు భోజనం.

కూటిబీద

  • నిఱుపేద. కూటి____కూటు 504 కూటు___కూడ
  • కూటికి కూడ లేని వాడనుట.
  • "జారో,పాంతముల జేర్ప నాత డ, నంతవ్యథ గూటిబీద యై నెవ్వ గలన్." శుక. 3. 352.
  • దరిద్రుడు, అన్నాతురుడు. పాండు. 4. 158.
  • చూ. కూటిపేద.

కూటిలో మట్టి పోయు

  • జీవనాధారము పోగొట్టు. కూడు ప్రధానం గనుక అదే జీవనానికి సంకేత మయినది. అందులో మన్ను పోయడం అనుభవదూరం చేయడమే.
  • "నా కూటిలో మట్టి పోస్తే నీ కేం వస్తుంది? లేనిపోని వన్నీ కల్పించి నామీద అధికార్లతో చెబుతున్నా వని విని నీ దగ్గిరికి వచ్చాను." వా.

కూటివెచ్చము

  • తిండిఖర్చు.
  • "కూడినధన మెల్ల గూటివెచ్చంబు." గౌర. హరి. ప్రథ. పంక్తి. 1499.

కూటువమూక కూర్చు

  • వీరులను ఏరి కాక దొరికిన వారి నందరినీ సైన్యముగా ప్రోగు చేయు.
  • మందవేయు అనుట వంటిది.
  • "అడవుల గొండలం బడి మహాపద రూపఱి చన్నవారి ని,ప్పుడు కొనివచ్చి కృష్ణు డొకప్రోవుగ గూటువమూక గూర్చినన్..." భార. ఉద్యో. 2.

కూటువలు గూడు

  • గుంపు గూడు. రసిక. 6. 198.
  • చూ. కూటువలు గొను.

కూటువలు గొను

  • గుంపు కూడు.

'*"వీట గలచేడె లెల్లను....కూటువలు గొనుచు జూచిరి." భాగ. 10. పూ. 1248. కూటువసరులు

  • మాయముత్యాలు వగైరాల హారము.
  • "కాటుక చెదఱి కన్గవ నీరు జాఱ, గూటువ సరుల జిక్కువడ హారములు." పద్మ. 3. 21. బ్రౌన్.

కూడగట్టుకొను

  • తనతో వచ్చునట్లు చేసుకొను.
  • "ఊరిలోని పెద్ద లందఱినీ కూడగట్టుకుంటే కానీ, ఈ సత్రం మనం కట్టడం సాధ్యం కాదు." వా.
  • చూ. కూడదీసుకొను

కూడదీసుకొను

  • తమ కనుకూలముగా చేసుకొను.
  • చూ. కూడగట్టుకొను.

కూడ దెచ్చుకొను

  • కూడదీసుకొను; కుదుట పరచుకొను.
  • "వెండియున్, జిత్తము గూడ దెచ్చుకొను జెప్పక పో దని నిర్ణయించి డ,గ్గుత్తిక వెట్టి లక్ష్మణుడు...." నిర్వ. 7. 12. కూడ____కూడ 505 కూడ____కూడి

కూడ పోయు

  • కూడబెట్టు; రాశి పోయు.
  • "గోవిందనామ మొకటి కూడ పోసె బుణ్యములు." తాళ్ల. సం. 9. 8.

కూడబడు

  • కలిసికొను.
  • "ఏకాంత స్థలంబున దా రేవురును ద్రౌపదియును గూడబడునట్టి తెఱంగు సంఘటించి..." భార. విరా. 5. 305.
  • "తైజససృష్టికి, బరమాణుచయంబు గూడబడుచందమునన్." పాండు. 4. 30.

కూడ బలుకుకొను

  • ఒక్కమాటకు వచ్చు.
  • "మీ రిద్దరూ కూడబలుకుకొని వచ్చారా యేమిటి? ఒకే మాట మాట్లాడుతున్నారు." వా.

కూడబాఱు

  • కూడు.

కూడ బెట్టు

  • 1. దాచు; ధనం కూడబెట్టు.
  • "కట్టక కుడువక యొరులకు, బెట్టక తమ తండ్రి కూడబెట్టిన సిరి..." విక్ర. 2. 163.
  • 2. కలుపు.
  • "అని తనవంగడం బగుధ రాధిపమంత్రి పదాతివర్గముం, బనివడి గూడ బెట్టు." ఉత్త. హరి. 3. 5.
  • "ఈలుపు మాటవాసియుం, జుట్టఱికంబు బుణ్యమును సున్నగ మిన్నల గూడ బెట్టుచో." విప్ర. 3. 13.

కూడ ముట్టు

  • వెన్నంటు.
  • "తఱగని తూణముల్ ధనువు దాల్చి వరాహము గూడ ముట్టి." కా. మా. 4. 180.

కూడలిదారి

  • చౌకు. బ్రౌన్.

కూడలిపట్టు

  • రచ్చపట్టు. బ్రౌన్.

కూడలిఱాయి

  • హద్దురాయి. శ. ర.

కూడలివాయి

  • రెండుపంచలు కలిసిన మూలలో ఏర్పరచినట్టి దారి. శ. ర.

కూడా మాడా

  • కలిసి మెలిసి.
  • చూ. కూడిమూడి.

కూడి మాడి

  • కలసి మెలసి. జం.
  • "కొలిచెదము నిన్ను మే మెల్ల గూడి మాడి." హర. 2. 139.
  • నేటికీ వాడుకలో వాడూ నేనూ కూడా మాడా కలిసి తిరిగినాము అంటారు.
  • "తాను గుమార జంగమ సుధాకర మౌళియు గూడి మాడి యిం,పైన రతి ప్రసంగముల." కా. మా. 1. 42.
  • "ఇంట్లో ఎదిగినపిల్ల ఉంటే కూడా మాడా పని చేస్తుంది." వా. కూడి____కూడు 506 కూడు____కూడు

కూడిమాడి మెలగు

  • కలసి మెలసి తిరుగు.
  • "ఇన్నాళ్లు గూడిమాడి మెలంగన్." విప్ర. 4. 68.

కూడి యాడు

  • కలసి మెలసి తిరుగు.
  • "మం,దుల తాయెత్తులు గట్టినన్ శబర పుత్రుల్ గూడియాడన్ బురిన్." కా. మా. 3. 32.

కూడి వచ్చు

  • కలిసి వచ్చు.
  • "వాడు నాతో కూడి రాడు."
  • "పదివేలదాకా ఆ కంట్రాక్టులో వానికి కూడి వచ్చినవి." వావిళ్ళ ని.

కూడుకొను

  • కలిసికొను; సంభోగించు.
  • "విహీనుల గూడుకొంట...వలదు పతికి." ఆము. 4. 252.

....కూడుగా కుడుచు

  • అదే తిండిగా జీవించు.
  • ఇందులోని 'అది' పాపము, కౌటిల్యము ఇత్యాదు లేవయినా కావచ్చును.
  • "అటు గాన నెన్నిభంగుల, గుటిలత్వమ కూడు గాగ గుడుతురు మగవా, రిటువంటివారి మదిలో, నెటుగా నమ్ముదురు సతులు హితు లని పతులన్." విక్ర. 7. 131.
  • "ఉడుగక కపట మె కూడుగ, గుడువం దొడరి యునికి గలుకులు మగలు నెదం, జెడి విశ్వాస మ్మొరు లొరు, లెడ స్వైరవిహారసరణికే డిగిరి హరీ!" ఆశ్వినమా. 1. ఆ.

కూడు గుడుచు

  • నీచస్థితిని అనుభవించు.
  • "బిడ్డలకు బుద్ధి సెప్పని, గ్రుడ్డికి బిండంబు వండి కొని పొం డిదె పై బడ్డా డని భీముం డొఱ, గొడ్డెము లాడంగ గూడు గుడిచెద వధిపా!" భాగ. 1. స్కం.

కూడు గుడ్డకు రాని

  • ఎందుకూ పనికి రాని. రామచం. 69.

కూడు గుడ్డకు కొదవ లేదు

  • బాగానే ఉన్నవా డనుట.
  • "వాని కేం లక్షణంగా ఉన్నాడు. కూడు గుడ్డకు కొదవ లేదు. పిల్ల నిస్తే సుఖపడుతుంది." వా.

కూడుగూటిప్రాయము

  • చిన్న తనము.
  • "ఇసు మంత గాని లే డీ, పసిబాలుడు కూడుగూటిప్రాయమువా డి, ట్లెసరి బహుభక్ష్యరాసులు, మెసగెడి విసు వడు ప్రతుష్టి మేకొనడు గదే." పాండు. 4. 180.
  • పాఠాంతరం: చూ. కుడువకూటి...

కూడు గోకయును లేక

  • తిండికీ బట్టకూ లేక.
  • "ఇట్లు వర్తించియును నాత డేమి యందు, గళవళము జెందె గూడు గోకయును లేక." శుక. 3. 372.

కూడుగోకలు

  • అన్న వస్త్రాలు.
  • "కఱవు కాలంబున మఱపు సొచ్చిన వార్కి, కూడుగోక లొసంగినా డితండు." సానం. 1. 152. కూడు____కూత 507 కూతు____కూన

కూ డుగ్గబట్టు

  • అన్నము తినక ఉపవాసము లుండు.
  • "లేకున్న విడుతు బ్రాణము, నీ కై కూ డుగ్గ బట్టి నీలగ్రీవా!" కా. మా. 3. 101.

కూడు చీర యిచ్చు

  • తిండీ బట్టా పెట్టి పోషించు.
  • "....కూడుం జీర నిడి సాకతంబు సేసిన జాలున్." భార. విరా. 1. 219.
  • చూ. కూడు సీరకు.

కూడునీరు

  • కూటినీళ్లు, గంజి. శుక. 3. 103,

కూడును బాడి

  • 'పాడి పంట' వంటిపదం. జం. క్రీడా. పు. 83.

కూడు సీరకు

  • పోషణకు, తిండికీ బట్టలూ అనుట.
  • "వినుము గుణవంతు డొకరుడు, ధనవంతుం డైన యొక్క ధరణీనాథుం, దనకూడు సీరకై కాం, చన మడిగి." భార. శాం. 3. 165.

కూతవేటు దూరము

  • కొంచెము దగ్గఱలో.
  • కూత వేస్తే వినబడునంత దూరము.
  • దూరాన్ని కొలవడానికి యిలాంటి వేవో పూర్వం కొన్ని ఉండేవి. ధను: ప్రమాణము, రాతివేటు దూరము, పగ్గంపట్టు మొదలయినవి యిలాంటివే.
  • "విను మిచ్చటికి గూతవేటు దూరంబున, గల దొక్క హ్రదము నిర్మలము జలము." హరిశ్చం. 3. 65.
  • చూ. కూక పట్టు.

కూతుం గతులు సను

  • కూతు నడుగుటకై వెళ్లు, పెత్తనము పోవు.
  • "హిమవంతంబునకు గూతుంగతులు సనినమునిగణంబు." కుమా. 8. 2.
  • (కూతంగతులు అన్న పాఠం సరి కాదు.)

కూనగుంత

  • ఏతము బావిదగ్గర మాను నిలుచుటకు పాతిన కంబానికి వెనుక ఉన్న గుంత.
  • "మ్రాను మీటుగ నెగయ గోమాయు వప్పు, డేకతాళప్రమాణ మ ట్లెగసి కూన, గుంతలో బడి గ్రుడ్లు వెల్కుఱుక నాల్క, నడుము కఱచుక నఱచుచు బెడిసి మడిసె." హంస. 1. 193.

కూనరాగము

  • చిన్న రాగము, కూని రాగము.
  • "వాడు కూనరాగాలు తీస్తున్నాడు." వా.

కూనరోగము

  • కంటి రోగము.
  • కళ్ళలో కూనలు - దుర్మాంసం - పెరిగినప్పు డంటారు. కూన___కూప 508 కూప___కూయి

కూనలమ్మ చీర

  • పాతకాలంలో చీరల రకాలలో ఒకటి. శుక. 2. 411.

కూనలమ్మ పటము

  • చూ. కూనలమ్మ చీర.

కూనలమ్మ పాటలు

  • కూనిరాగాలు.
  • చూ. కూనలమ్మ సంకీర్తనలు.

కూనలమ్మ సంకీర్తనలు

  • కూనిరాగాలు.
  • "నేరని గురుబోధలు సం,సారము లై కూనలమ్మ సంకీర్తన లై, దూరము నై ముక్తికి ని,స్సారము లై పోవు నన్న సంపగిమన్నా!" సంపగిమ. శ. 34.
  • చూ. కూనలమ్మ పాటలు.

కూనిరాగాలు

  • చూ. కూనరాగం.

కూపకూర్మము వలె

  • ప్రపంచజ్ఞానం లేక తనకు తెలిసినదే లోక మను కుంటూ. గీర. 12.
  • చూ. కూపస్థమండూకము వలె.

కూపమండూకము వలె

  • కూపకూర్మము వలె.
  • "బోధ మల్పంబు గర్వ మభ్యున్నతంబు, శాంతి నిప్పచ్చరంబు మచ్చరము ఘనము, కూపమండూకములు బోలె గొంచె మెఱిగి, పండితమ్మన్యు లైన వైతండికులకు." భీమ. 1. 13.
  • "సర్వదోచ్చిష్టపంక సంచయనము లగు, కూపమండూకముల కెట్లు కోర వచ్చు, భట్టపాదకుమారిల పండితేంద్ర, వాగ్ఘరీ జృంభణవిలాసవైభవంబు." శంకరవిజ. 1. 65.
  • చూ. కూపస్థమండూకము వలె.

కూపస్థమండూకము వలె

  • తా నున్నదే సర్వమూ అనుకొను అజ్ఞానభావం కలవారి పట్ల ఉపయోగించే పలుకుబడి.
  • బావిలో పుట్టి అక్కడే పెరిగిన కప్ప అదే లోక మని భావిస్తుంది అనుటపై యేర్పడినది.
  • "...ఈ నాలుగింట నొక్కడే నెవ్వానికి లేకుండు, వాడు కూపస్థ మండూకంబుబోలె దనముక్కునకు జిక్కటి మీదిదె యాకాశంబు తన గొందియ లోకం బని యెంచి...." నీతి. చం. పే. 55. పం. 13.
  • చూ. కూపకర్మము వలె; కూప మండూకము వలె.

కూపెట్టు

  • పిలుచు, కూతపెట్టు; కుయ్యో మొఱ్ఱో అను.
  • "తలుపు సడలింపు మనుచుం, గుల భామను మాంత్రికుండు కూ పెట్టినచో." హంస. 3. 105.
  • "కూపెట్టంగ మహీసుపర్వుల మెడల్ గోసెన్." వరాహ. 2. 98.
  • "విపన్నుల్ కూపెట్టిన విని తీర్పుము." ఆము. 4. 204.

కూయిగా

  • రక్షకుడుగా. కూయి____కూర 509 కూర____కూర
  • "అసమున మీ దెఱుంగక మహాగ్రహ వృత్తి గడంగి చెచ్చెరం, బసులకు గూయిగా చనియె బాపడు." భార. విరా. 5. 234.

కూయి చెప్పు

  • ఎవరి నైనా సాయమునకు ఎలుగెత్తి పిలుచు.
  • "ఇక్కడ గూయి చెప్పుటకు నెంతయు దూరపుజొప్పు మార్చి పో." కా. మా. 4. 66.

కూయిడు

  • పిలుచు.
  • దూరంలో ఉన్న వారిని పిలుచుటలో కూత వేయు అలవాటుపై వచ్చినపలుకుబడి.
  • "వా యెత్తి యఱచుచు వారివారికిని, గూయిడుచును." పండితా. ద్వితీ. మహి. పుట. 14.
  • "ఆ యెడ సఖు లొక డొక్కడు, కూయిడి జతగూడ కెడసి...." హంస. 4. 222.

కూయి వచ్చు

  • పిలుపు వచ్చు.
  • "కూయి వచ్చినన్, నీ వటు దండకో లగుచు నిల్చిన జాలు." జైమి. 1. 100.

కూరకా ఉప్పుకా ?

  • నిష్ప్రయోజన మనుట.
  • "...ఒసంగినను గూరకా యుప్పుకా?" పండిత. 6.
  • చూ. ఉప్పుకు వస్తుందా ఊరగాయకు వస్తుందా?

కూరగాయ కవిత్వము

  • స్వల్పలాభానికై పొగడుతూ చెప్పే కవిత్వం.
  • "ఘన మగునుతి గనక కూరగాయ కవిత్వం, బనక కృపామతి గైకొను." సంపగిమ. శ. 3.

కూరగాయకవులు

  • కూరగాయ కవిత్వం చెప్పే వారు.
  • "...మ్రోత లె,ల్లం గనుకూరగాయ కవులన్ సర కించుక, సేతురే కవుల్?" బహులా. 1. 11.
  • చూ. కూరగాయ కవిత్వము.

కూరగాయవైద్యము

  • చిల్లర వైద్యము, నాటు వైద్యము.
  • కాస్త నిరసనగా అనుమాట. పల్లెలో నాటువైద్యులు వంకాయలకూ, టెంకాయలకూ చేసేవైద్యము అనుటపై వచ్చినది.
  • "ఈ కూరగాయవైద్య మెవరి క్కావాలోయ్? సూది వేస్తేగానీ నా జబ్బు తగ్గదు." వా.

కూరనార

  • కూరగాయలు; శాకపాకాదులు. జం.
  • "ఆ ఊళ్లో కూరానారా బాగా దొరుకుతుందా?" వా.

కూరముక్కు

  • చేపలలో ఒక రకం.
  • "మోరపక్కెర దొండును గూర కూర____కూర్కి 510 కూర్కు____కూర్చు
  • ముక్కు...ఆది యగు మీలబట్టు నతడు." హంస. 4. 187.

కూరలు నారలు

  • శాకపాకాదులు. జం.
  • "కూరలు నారలు చాలవె, పూరింపన్ మృష్ట మేల పొట్టకు..." పంచ. (వేం) 2 ఆ.

కూర వండి కస వేర గోరు

  • సిద్ధాన్న ముండగా గడ్డికోసం వేకారు.
  • తగనిపని అనుట. తాళ్ల. సం. 8. 175.

కూరా కగు

  • కుమిలి పోవు; కూరవలె ఉడికి పోవు.
  • "ఈరీతి గడుపునొప్పిం, గూరా కై ....యుడికెన్." వేం. పంచ. 4. 260.

కూరాకు కోసి తిను

  • ఆకూ అలమూ తిను.
  • "అడవులకున్, మరలం బోయెద నచటం, దిరిగెద గూరాకు గోసి తినియెద." భార. భీష్మ. 2. 8.

కూరాకు చేయు

  • నలిపి వేయు, బాధించు. పప్పుకూర మెదిపినట్లు మెదుపు అనుటపై వచ్చిన పలుకుబడి.
  • "గుదిగుది గావించి కూరాకు చేసి." గౌర. హరి. ద్వి. 1263.
  • చూ. కూరా కగు.

కూర్కిడు

  • నిద్రించు.
  • "కూర్కిడు నంతలోపలన్....ఒక కల గంటి." బిల్హ. 2. 36-37.

కూర్కుపాటు

  • తూగుట.
  • "కూర్కు పాటుల దూగి కూఱువారు." వరాహ. 11. 126.

కూర్కొని కూర్కొని చెవుల బోయు

  • నూఱిపోయు.
  • "...ఏను శంతనుసుతుండు, గురుడును విదురుండు గూర్కొని కూర్కొని, చెవుల బోయమె సవిశేష కార్య..." భార. స్త్రీ. 1. 142.

కూర్చుంటే తప్పు, లేస్తే తప్పు

  • అనవసరంగా తప్పు పట్టువారి పట్ల ఉపయోగించే పలుకుబడి.
  • "అతనిదగ్గర మనం పని చేయ లేము. కూర్చుంటే తప్పు లేస్తే తప్పు." వా.

కూర్చుకొను

  • సమకూర్చుకొను.
  • "తద్బలంబులన్, శ్రీ విలసిల్ల గూర్చుకొని." రుక్మాం. 3. 212.

కూర్చుగుమ్మలు

  • కూర్చు స్త్రీలు,. అనగా తనపై కూర్మి గలవారు - మిత్రులు.
  • "చెలువ దనచెల్మికత్తెల బిలిచి నాకు, గూర్చుగుమ్మ లెవ్వార లీ కొమ్మలందు." కుమా. 6. 27.
  • ఈలూర్చు 'ఇష్ట మైన' 'ప్రియ కూర్చు____కూలి 511 కూలి____కూళ
  • మైన' అనే అర్థంలో ఏ పదం తో నైనా కలుస్తుంది.
  • "కూర్చు మనుమండు." భార. ద్రో. 2. 236.
  • చూ. కూర్చు చుట్టము.

కూర్చు చుట్టము

  • ప్రియబంధువు.
  • "కూర్చుచుట్టంబుగా భావించి." పాండు. 3. 68.

కూర్చొని కుంప ట్లమ్మ

  • తాను కదలకనే వారికీ వీరికీ తగాదులు పెట్టు.
  • "దాని కింక ప నేముంది? కూర్చొని కుంప ట్లమ్ముతూ ఉంటుంది." వా.

కూలంకష మైన

  • సమగ్ర మైన.
  • నది బాగా నిండినప్పుడే కూలములను (ఒడ్డులను) ఒరసుకొంటూ పాఱుతుంది. అందుపై వచ్చిన పలుకుబడి.
  • "ఆయనకు ఆ భాషలో కూలంకషమైన పాండిత్యం ఉంది." వా.

కూలబడు

  • చతికిలబడు.
  • చూ. చదికిలబడు.

కూలికి

  • అయిష్టముగా.
  • కేవలం డబ్బు వస్తుం దని మాత్రమే.
  • "కూలికి నూనె లంటి." శుక. 2. 363.
  • "వాడు కూలికి చేస్తున్నాడు." వా.
  • "కూలికి ఏడ్చేవాళ్లతో ఏం పని అవుతుంది?" వా.

కూలి నాలి

  • కూలిపని. జం.
  • "కూలినాలికిన్ వ్యయ మొనరించి." గుంటూ. వూ. పు. 14.
  • "కూలికీ నాలికీ పోయి ఆవిడ బతుకుతూ ఉంది." వా.

కూలిపాటు

  • కూలిపని.
  • "ఈ, యమరుల కెట్లు జీవనము లందలి వారల నాశ్రయించి ని,త్యము గను గూలిపాటు బడి తారు చరించెదరు..." పార్వ. 2. 93.

కూలి పుట్టు

  • పని దొరకు.
  • "ఈ ఊళ్లో కూలి పుట్టడం లేదు. అందుకనే పడమటికి వెళ్లి పోతున్నాను." వా.

కూలియాలు

  • వేశ్య, వెలయాలు, డబ్బునకు వచ్చు ఆడది.
  • "రొక్క మీ గలుగువాడె మనోజుడు గూలియాలికిన్." కుమా. 8. 143.

కూళతనము

  • కక్కుర్తి; దైన్యం.
  • "ప్రాతబట్టకై, కూళతనంబునం బ్రభులకుం దనుమర్దన మాచరించియున్." శుక. 2. 363.

కూళమారి

  • కూళ; దుష్టుడు.