పదబంధ పారిజాతము/ఇంటికొస్తుందా వాకిటికొస్తుందా?

వికీసోర్స్ నుండి
Jump to navigation Jump to search

ఇంటి______ఇంటి 138 ఇంటి______ఇంటి

  • "ముక్కంటి నీయింటికుక్కల మనుచు, జక్కులు గిక్కులు మ్రొక్కుచు గొలువ." బసవ. 4. 98.

ఇంటికొస్తుందా వాకిటికొస్తుందా?

  • దానివల్ల ఏమీ లాభం లేదు అనేఅర్థంలో ఉపయోగించే పలుకుబడి.
  • "వాడితో తగాదా యెందుకు రా? ఇంటి కొస్తుందా? వాకిటి కొస్తుందా?" వా.

ఇంటిగుట్టు

  • కుటుంబంలోని అంతరంగిక వ్యవహారాలు.
  • "ఇంటిగుట్టు రచ్చ కెక్క దొడగె." నాయకు. పు. 102.
  • "వాళ్ల యింటిగుట్టు ఎవరికీ తెలియకుండా నెట్టుకొని వస్తున్నారు." వా.

ఇంటిచాయల్లో

  • ఇంటి చుట్టుపట్టుల.
  • క్రొత్త. 31.

ఇంటితనం

  • కులీనత.
  • మర్యాద గలకుటుంబ మనుట.
  • "వాళ్ల యింటితనం మంచిది." వా.

ఇంటితనస్థుడు

  • "మర్యాద గల కుటుంబానికి చెందినవాడు.
  • "వాడు చాలా ఇంటితనస్తుడు." వా.

ఇంటిదొంగ

  • ఇంటిలోనే ఒకడుగా ఉంటూ దొంగతనం చేసేవాడూ, పరాయిగా ప్రవర్తించేవాడూ.
  • "ఇంటిదొంగను ఈశ్వరు డైనా పట్ట లేడు." సా.

ఇంటిపట్టు

  • స్థావరము.
  • "పసుపునిగ్గులు దేఱు పాపజన్నిద మొప్ప, బ్రమథాధిపతి యింటిప ట్టెఱింగె." మను. 2. 11.
  • "ఒక్కక్షణం యింటిపట్టున ఉండే వాడు కాదుగదా. వీడు పెండ్లి కాగానే చూచావా/" వా.

ఇంటిపట్టు ఎఱుగు

  • ఒక చోట స్థిరముగా కాపురముండుటకు అలవా టగు.
  • "ప్రమథాథిపతి యింటిప ట్టెఱింగె." మౌ. 2. 11.

ఇంటిపనులు నూఱు నటు వెట్టు

  • సొంతపనులు ఎన్ని ఉన్నా మానివేసి మఱొకదానికై పోవు.
  • "ఇవ్విధంబున జలిదీఱి యింటిపనులు, నూఱు నటు వెట్టి వల్లభునోరు గొట్టి." శుక. 3. 350.

ఇంటిపాప

  • దాసి. శ.ర.

ఇంటిపేరు

  • వంశనామము.
  • "ఇంటిపే రడిదమువార్." సూరన.

ఇంటిపేరు కస్తూరివారు

  • పేరు గొప్ప ఊరు దిబ్బ అన్నట్లు. ఒక సామెతలోని భాగం.
  • "ఇంటిపేరు కస్తూరివారు ఇల్లంతా గబ్బిలాల కంపు." సా. ఇంటి______ఇంటి 139 ఇంటి_______ఇంటి
  • "ఆ వాడు పుట్టుశాస్తుర్లే కాని పెట్టు శాస్తుర్లు కా దంటారు. వాణ్ణి శాస్తుర్లనడం ఇంటిపేరు కస్తూరివారు అన్నట్లే." వా.

ఇంటిపైకి తెచ్చుకొను

  • ఎక్కడిదానినో తా నై తన మీదకే తెచ్చుకొను.
  • "మింటిపయి నుంటగా దని యింటిపైకి దెచ్చుకొంటి నటంచు బెన్ ఱిచ్చ వెడలు." ఆము. 5. 146.

ఇంటిబంటు

  • సేవకుడు.
  • "దర్పకు నేలదె యింటిబంటుగన్." శకుం. 2. 91.

ఇంటిబల్లియు చౌక సేయు

  • ప్రతివారికీ చులకన యగు

            "ఇల్లీల నుండ నింటం, బల్లియు నను
             జౌక సేయు పలుకులు విన రే, యెల్లెడ
             లోకములో మగ, డొల్లని యాసతిని
             మారి యొల్ల దనంగన్." శుక. 2. 64 పే.

ఇంటిబిడ

  • దాసి.
  • వేంకటేశాంధ్రము.

ఇంటిమగడు

  • భర్త.
  • "ఇంటిమగని జూచి యిల్లాలుదు:ఖించి, వెంట విటుని దగిలి వెతల బడును." వేమన.

ఇంటియతడు

  • మగడు.
  • "మా యింటియతని కాస పుట్టింప." శుక. 2. 111.
  • చూ. ఇంటాతడు ; ఇంటాయన.

ఇంటియాతడు

  • మగడు. ఇంటాయన అని నేడు వినిపిస్తుంది.
  • "కాంతకు మానరక్షకు డింటియాతండు." శృంగా. శకుం. 4. 82.
  • "మాయింటాయన ఊళ్లో లేరు." వా.
  • చూ. ఇంటాతడు ; ఇంటాయన.

ఇంటియాలు

  • ఇల్లాలు.
  • "ఇంటియాలి విడిచి యిల జారకాంతల వెంట దిరుగువాడు వెఱ్ఱివాడు." వేమన.

ఇంటి యెనుబోతునకంటె మదంబు హెచ్చు

  • బాగుగా క్రొవ్వి యుండు ఎనుబోతు (దున్న) ను పనీపాటా లేక పనికి రాక కొవ్వెక్కి ఉన్నవారితో పోల్చడం పరిపాటి.
  • ఇంటి యెనుబోతు తిండి తిని మరింత బలిసి ఉంటుంది.
  • "ఒకానొక, టైన గర్భముం బొదలని దౌట యింటి యెనుబోతునకంటె మదంబు హెచ్చి." హంస. 5. 24.
  • "వాడు దున్న పోతులాగా ఉన్నాడు." వా.

ఇంటివాడు

  • కులస్థుడు, వంశీకుడు.
  • వాడుకలో - మీరు ఏయిళ్ల వాళ్లు నాయనా! అనగా ఏ కులస్థులు అనే అర్థంలోనే ఇంటి_____ఇంటి 140 ఇంటి_____ఇంటి

యిప్పటి అలవాటు.

  • "పాకనాటింటి వాడవు." భీమ. 1. 23.

ఇంటివారిని లేపి యీవల దొంగ బంటుకు చే యిచ్చు

  • విశ్వాసద్రోహం చేయు.
  • ఇంటివారితో ఉన్నట్లే ఉండి దొంగకు సాయపడు కపటి అనుట.
  • నగళ్లలో కొలుపు - దొంగల్లో ఒళుపు అనుసామెత వంటిది.
  • "ఇంటివారిని లేపి యీవల దొంగ, బంటుకు జే యిచ్చు పాపాత్మురాల!"
  • గౌర. హరి. ద్వి. 984. 985.

ఇంటిలో దీపం పెట్టు

  • పడిపోతున్న సంసారాన్ని నిలబెట్టు.
  • "ఆయన మా యింట్లో దీపం పెట్టిన మహానుభావుడు." వా.

ఇంటిలోన గుండ్రించుచున్న కడుపు నిండునె?

  • నిర్వ్యాపారంగా ఉంటే పొట్ట గడవదు అనే సందర్భంలో ఉపయోగించే మాట. ఈ సందర్భంలోనే గోళ్లు గిల్లుకొంటూ కూర్చుంటే ముందు కెలా వస్తుంది అంటారు.
  • "నీవు మఱి యింటిలోన గుండ్రించుచున్న, గడుపు నిండునె దొర జేరి గ్రాస మడుగు." శుక. 2. 371.

ఇంటిలో నేదుము ల్లగు

  • పక్కలో బల్లెం అగు - అనుట.

            "ఎలసి యేప్రొద్దు గను వొంద నీక మరుడు,
              కలహమున కంకకా డయి కాలు ద్రవ్వ,
              బాండుబహుళక్షపా పరంపరలు వెడల,
              నింటిలో నేదు మూల్లయ్యె నిందుముఖికి."
                                                   ఆము. 5. 84.

ఇంటిలో పోరు

  • అనుక్షణబాధాకరము.
  • తాళ్ల. సం. 12. 198.

ఇంటిలో భద్రము

  • జాగ్రత్తగా ఉండు.
  • ఎవ రైనా పెద్దవారు పయన మై పోవునప్పుడు ఇంటిలో ఉన్నవారితో చెప్పుమాట. చిన్న వారు పోవునప్పుడు కూడా పెద్దలు ఇట్లే 'భద్రంగా వెళ్లు' అంటారు.
  • "పయన మెఱిగించి యింటిలో భద్ర మనుచు." హంస. 110.
  • "ఎల్లుండి వస్తాను. ఇంట్లో భద్రం నాయనా!" వా.

ఇంటిల్లిపాది

  • కుటుంబంలోని అందరూ.
  • "వాళ్లు పెళ్ళికి యింటిల్లి పాదీ వెళ్లారు." వా.
  • "ఆ పెళ్లికి మేం యింటిల్లి పాదీ వెళ్లాము." వా.

ఇంటివాడు

  • 1. గృహస్థు.
  • 2. వంశీకుడు.
  • "ఇంటివా డన గృహస్థున కగు." సాంబ.
  • "పాకనాటింటివాడవు బాంధవు డవు." భీమ. 1. 23. ఇంటి_____ఇండె 141 ఇండ్ల_____ఇంత

ఇంటివేల్పు

  • కులదైవము.
  • చూ. ఇలవేల్పు.

ఇంటిశుద్ధి ఇల్లాలిశుద్ధి

  • ఇల్లాలి పరిశుభ్రత యింటి పరిశుభ్రరవల్లనే తెలియుననుట.
  • "ఇంటిశుద్ధో యిల్లాలుశుద్ధో అన్నారు. ఆ అమ్మాయి యిల్లు అద్దంలాగా పెట్టుకుంటుంది." వా.

ఇంటిసాలు

  • ఇలువడి ; సంప్రదాయం.
  • "వాళ్ల యింటిసాలు మంచిది కాదు." వా.

ఇంట్రపడు

  • సమ్మర్ద మగు.
  • "ఇంట్రపడ కుండగా నిల్పె నెడము లిచ్చె." హరి. ఉ. 9. 144.
  • చూ. ఇంట్ర మగు.

ఇంట్ర మగు

  • సందడి యగు.
  • "ఎదురుగా నేగుదెంచుచో నింట్రమయ్యె, బెండ్లి యిరువంక చుట్టంపు బెద్దలకును." నైష. 6. 84.
  • చూ. ఇంట్రపడు.

ఇండె గట్టెడిది

  • పూమాల గట్టునది.
  • ఇండై, తమిళం - ఇండె, కన్నడం.

ఇండె వాయు

  • చీలు.

ఇండెవాఱు

  • బీటలువాఱు.

ఇండ్ల నెత్తినదీపశిఖలు

  • ఇండ్లపై నిలిపినదీపాలు.
  • "వెలది యిచ్చటి సంపెంగ విరులు గహన, దేవతలయిండ్ల నెత్తినదీపశిఖలు." మను. 3. 76.

ఇంత అంత యని

  • ఇంతుంది అంతుంది అని - చెప్ప లేము. అనగా అత్యధిక మనుట.
  • "నలుగడ నింత యంత యని నాలుక జెప్పగ బెద్ద..." కుమా. 11. 15.

ఇంత అంత అని పేర్కొనరాదు

  • చెప్ప లేనంత యెక్కువ అనుట.
  • "ప్రేమ మ దింత యంత యని పేర్కొన రాదు." విజయ. 1. 189.

ఇంతగా నోచితి

  • నేను చేసుకొన్న పనులకు ఫలిత మిట్లు పరిణమించినది. అనగా నా కర్మ యిలా కాలింది అని నేడు అనడం వంటిది.
  • "ఇంతగా నోచితి నింక నెట్టివి కనుం గొన నెమ్మెయి నున్న దాననో." పారి. 1. 90.

ఇంత గిల్లి పెట్టు

  • కాస్త తుంచి యిచ్చు.
  • రామచం. 46.
  • "ఎదురుగా పిల్లవాడు ఉంటే యింత గిల్లి పెట్ట నైనా పెట్టకుండా వాడు గారె లన్నీ తినేశాడు." వా. ఇంత_____ఇంత 142 ఇంత_____ఇంత

ఇంతకు దెచ్చెను

  • ఇంత దు:ఖస్థితికి కారణ మయ్యెను.
  • "తా జెప్పుచదువు లింతకు దెచ్చె గా యంచు, మామ యే మన లేక మోము వంచు." శుక. 3. 486.

ఇంతకు నంత అయి అంతకు నింత అయి

  • 'అణోరణీయాన్ మహతో మహీయాన్‌' అన్న దాని కిది ప్రతిరూపము.
  • చిన్నలో చిన్న పెద్దలో పెద్ద అయి అనుట.
  • పాండు. 5. 51.

ఇంత కెత్తికొన్నాడు, ఇంకెంత కెత్తికో నున్నాడో?

  • ఇంత చేసినవాడు ఇం కెంత చేయ నున్నాడో?
  • "ఇట్లింత, కెత్తికొన్నా డింక నిట మీద నెంత, కెత్తికో నున్నాడో?' బస. 5. 135.

ఇంత చేయు

  • ఇంత పని చేయు; చెప్పరానంత చెరుపు చేయు.
  • "అతివ యెవ్వతో యింత, చేసె ననుచు మమ్ము జెండు దొలుత." ప్రభా. 1. 134.
  • "అది వచ్చి యింత చేసింది." వా.
  • ఆపల్కు ఇంత చేసెను అన్నప్పుడు.
  • ఆమాట ఇంత ఉపద్రవము తెచ్చినది అని భావం.
  • "హృదయమున నిల్పి యాపలు కింత సేసె, ననుచు..." కళా. 3. 220.
  • "అప్పు డెప్పుడో చూతాము లే అన్నాడు. ఆ మాట ఇంత చేసింది. గొంతుకు పట్టుకుంది." వా.

ఇంత టంతట పొంచి యుండు

  • అక్కడక్కడ దగ్గరలో దాగి యుండు.
  • "దాని చెలు లింతటంతట బొంచి యుండ..." కళా. 4. 61.

ఇంతట నంతట

  • సామాన్యంగా ; ఊఱకే.
  • "ఇంతుల సేచు పాతక మ దింతట నంతట బోదు-" వసు. 4. 28.
  • "ఇంతట్లో అంతట్లో తీరే కష్టాలు కావమ్మా యివి!" వా.

ఇంతటిలో పతి పాఱిపోవడు

  • ఇంతలోపల అయ్యే కార్య మేమీ చెడదు అనుటలో ఉపయోగిస్తారు. ఇది ఎన్నో వాక్యాలలో కనబడుతుంది - 'ఇంతట్లో ఆ వచ్చినవా డేమీ పారిపోడు లేవే?' 'తల దువ్వుకోకపోతే ఆ వచ్చిన వాడు (మగడు) పారిపోతాడా?' అని వయ సయినపిల్ల లను హాస్యం చేస్తారు.
  • "ఇందుల కొక్క గాథ గల దింతటిలో బతి పాఱిపోవడో యిందునిభాననా! వినుము..." శుక. 2. 99. ఇంత_____ఇంత 143 ఇంత_____ఇంత

ఇంతనాటినుండి

  • చిన్న తనమునుండి.
  • "ఏ నింతనాటినుండియు మానవతులలోన నింత మానవతిని నై...." శుక. 1. 134.
  • "వాడు ఇంతవాడుగా ఉన్నప్పుడు చూచాను."
  • "వాణ్ణి ఇంతనాటినుంచే నెఱుగుదును."
  • "ఆ పిల్ల యింతనాటినుంచే మాటకారి." వా.

ఇంతనె ముగి సెనే?

  • ఇంతలోనే అయి పోయిందా? అయి పోలేదు అనుట.
  • "ప్రభావతి వివర్ణ మగువదనముతో, గనుపట్టుడు నింతనె ముగి, సినె కార్యం బేల యింత చింతిల ననుచున్." ప్రభా. 3. 92.

ఇంత పాటులు పడి

  • ఇంత అవస్థ పడి.
  • "ఇంత పాట్లను బడి కన్న యీ మిత్ర మహిమకున్..." కళా. 3. 108.
  • "ఇన్ని పాట్లు పడి వీళ్లను సాకితే పెద్దవాళ్లు అయ్యాక నన్ను ఏం చేస్తారో యేమో?" వా.
  • రూ. ఇన్నిపాట్లు పడి.

ఇంత పిలిచి పెట్టు

  • ఆదరించు.
  • రామచం. 10.
  • "ఎదురుగ నే ఉంటాను గదా! ఆవిడ యింత పిలిచిపెట్టిన పాపాన పోలేదు." వా.

ఇంత మసి మోవక

  • ఇంత దుమ్ము కొట్టక.
  • "వారిలో మొగ దగువాని కింత మసి మోవక త్రుంగుట యెట్లు సైన్యముల్." జైమి. 2. 43.
  • 'వాడు ని న్నన్నిమాట లని అంత అవమానం చేస్తే వాడి మొహాన ఇంత మసికొట్ట కుండా ను వ్వెట్లా వచ్చావు?' వంటి పలుకుబడిలలో కానవచ్చే భాగమే యిది.

ఇంతమాత్ర

  • చాల స్వల్ప మనుట.
  • "ఇంతమాత్ర సుఖంబున కేల...." దశా. 3. 90.
  • ఈపాటి ఈమాత్రం అని కూడా నేటి అలవాటు.
  • "ఇంతమాత్రానికే అంత మిడిసిపడితే ఎలానే." వా.

ఇంతమాత్రము

  • చూ. ఇంతపట్టు.

ఇంతమాత్రాన

  • ఇంతమాత్రానికే.
  • "నీ కింతమాత్రాన విన్నంబడ నేల పోదు నిదె." పారి. 4. 62.

ఇంతమాత్రము ఎఱుగంగ లేనా?

  • ఇంతమాత్రము తెలియదా?
  • ఏ కొంతో తనకు తెలుసు ననుట.
  • "మీ సేవచేయుచు నింతమాత్రము నెఱుంగంగ లేన...." కళా. 5. 45.
  • "నే నిన్నాళ్లనుంచీ పత్రికలు చదువుతున్నాను. ఎంత రైతు నైనా హిట్లరు ఇంత_____ఇంత 144 ఇంత_____ఇంత

నెఱుగుదును. నా కింతమాత్రం తెలియదా?" వా. ఇంతమాత్రమె కాదు

  • ఇంతే కాదు...
  • ఏవైనా గుణాలను వర్ణించేటప్పుడు, మరికొన్ని చెప్పవలసినచోట యీ పలుకుబడిని ఉపయోగిస్తారు.
  • "ఇంతమాత్రంబె కాదు శ్రీమంతుడును నితాంతశుభవంతు డగువసుమంతు డలర." శుక. 1. 178.
  • "అతడు ధనవంతుడు, విద్యావంతుడు, ఇంతే కాదు. ఉదారుడు." వా.

ఇంతమొగము చేసుకొను

  • చిన్నబుచ్చుకొను.
  • "రాగానే అతను లేచిపోయేసరికి తాను ఇంత మొగం చేసుకున్నాడు."

ఇంత యం తనగ రాని

  • ఎంతో చెప్ప వీలు లేని ; అత్యధిక మైన.
  • "అంత నయ్యింతి యింత యం తనగ రాని, వంత దన యంతిపురి జేరి కంతునిశిత..." శుక. 1. 236.

ఇంత యింతగా కోసినా పాపం లేదు

  • ఎంత ఆఇక్ష కైనా తగు నను పట్ల ఉపయోగించే పలుకుబడి.
  • "కోసిన నేమి పాప మగు గోమలి నాలుక యింత యింతగా." పారి. 4. 12.

ఇంతలింతలు

  • చిన్న చిన్న
  • "ఇంతలింతలు తునియ లై." ఉద్యో. 3. 117.

ఇంతవట్టు

  • 1. ఇంతమాత్రము.
  • "ఇంతవట్టు తగ జేయుము." భార. ఆర. 4. 387.
  • "ఇంతవట్టు నిజంబు." భార. ఉద్యో. 2. 302.
  • వాడుకలో ఇంతమాత్రం అని వినిపిస్తుంది.
  • "నువ్వు అది అంతా చేయ నక్కఱ లేదు. ఇంతమాత్రం చేస్తే చాలు." వా.
  • "వాడు చెప్పిందంతా యేమో కానీ ఇంతమాత్రం నిజం. వాడు ఆ ఊరు వెళ్ళి వచ్చాడు." వా.
  • 2. ఇంతవఱకు - ఇంతకాలం.
  • "ఇట్టి నీవు సుట్టమ వై యింతవట్టు, వారిలో నున్న వాడవు వారిజాక్ష!" హరి. పూ. 7 ఆ. 233 ప.
  • చూ. ఇంతమాత్రము.

ఇంతవార మనుకొను

  • గర్వించు.
  • "తరుణీ యేరికి జెల్లునె, యరయగ నే మింతవార మనుకొన నిదిగో..." కళా. 1. 179.
  • "మే మింతవార మని మిడిసిపడడం యేమంత మంచిది కా దమ్మా! కోడలా!" వా.

ఇంతలు కన్నులు

  • ఇంత విశాలము లయిన కన్నులు.
  • "ఇంతలు కన్ను లుండ దెరు వెవ్వరి వేడెదు భూసురేంద్ర!" మను. 2. 41. ఇంత_____ఇంతా 145 ఇంతి_____ఇంతి
  • వాడుకలో చాలా రకాలుగా వినవస్తుంది.
  • 'ఇంత మొగము చేసు కొన్నాడు.' 'ఇంత తింటాడు,' వీనిలో ఆ యింత తోపాటు చేయితో పరిమాణం చూపే వారు కావచ్చును. అందుకే ఆ యింత ఒకప్పుడు వైశాల్యాన్నీ, ఆధిక్యాన్నీ. మరొకప్ప్పుడు తద్విరుద్ధ రూపాన్నీ తెల్పుతుంది.

ఇంతలేసి

  • "ఋషుల పాలింటనే యింతలేసి పనులు." కాశీ. 2. 104.
  • "తలపం గూడునె యింతలేసి దొరలన్ దైన్యంబు..." భార. ఉద్యో. 2. 302.
  • చూ. ఇం తేసి.

ఇంత సేయు

  • ఇంతవరకూ తెచ్చు. ఈస్థితికి తెచ్చు.
  • "కుబేరు డేగె నద్దనుజుల నింత చేసిన విధాతకు గో డనబోవు చాడ్పునన్." ఉ. హరి. 1. 42.

ఇంతా అంతా

  • ఇంతా అంతా, ఎం తని చెప్పగలము అను పలుకుబడిలో వలె-కొంచెము కాదు, అధికము అని చెప్పుటకు ఉపయోగిస్తారు.
  • "ధన్యత్వము.... ఇంతంత యన నా వశంబె?" పండితా. ప్రథ. పురా. పుట. 272.

ఇంతింత గాని

  • ఎక్కు వయిన, కొలదికి మీఱిన అనుట.
  • "ఇంతింత గాని తమి." సారం. 2. 39.

ఇంతిం తన రాక

  • అపరిమితముగా, ఇంత అంత అని చెప్ప లేనంత.
  • "అంతంతకు వైరాగ్యం, బింతిం తన రాక యెలమి నిగురొత్త." విప్ర. 1.83.

ఇంతింత యగు

  • కొంతకొంత క్రమక్రమంగా పెరుగు.
  • "ఇంతిం తై వటు డింత యై." భాగ.

ఇంతింతలు

  • మిక్కిలి చిన్నవి, స్వల్పములు.
  • "ఇంతింతలు దునియలు సేసె." భార. విరా. 5. 153.
  • "నా తపము పెంపుల్ సూడ నింతింతలే..." ప్రబోధ. 2. 22.

ఇంతింతవారలు

  • గొప్పవారు.
  • ఇంతలేసి పనులు, ఇంతలు కన్నులు - మొద. వానిలో వలె హస్తాది విక్రియలతో ఇంతంతవా రనుటలో వచ్చినది.