పదబంధ పారిజాతము/అక్ష

వికీసోర్స్ నుండి
Jump to navigation Jump to search

అక్కు________అక్కె 22 అక్కె_________అక్ష

అక్కున నద్దు

  • కౌగిలించుకొను.
  • అక్కున జేర్చు - అక్కున నొత్తుకొను ఇత్యాదులు.

అక్కుపక్షి

  • 1. తిట్టు.
  • "అగ్గి రాములు కొరకచ్చు లక్కు పక్షు లింగిలాయలు." ప్రభా. నాట. 5.
  • 2. దుర్బలుడు, ఎముకలపోగు అనుట.
  • తిరుపతి. ప్రభా. నాట. 5. పుట.
  • "వాడు వట్టి అక్కు పక్షి." వా.

అక్కుమాలిన భంగి

  • దిక్కు లేనట్లు, ఇక్కడ ఆడ్యు డెవరూ లేనట్లు.
  • గుండె అన్న అర్థం 'అక్కుకు' చెప్పి వావిళ్లాదులు ఈ ప్రయోగ మిచ్చినవి. ఆ అర్థం సరిపడదు. గుండెమాలుట ఏమిటి? అక్కుపక్షిలో ఉన్న అక్కు, ఱొమ్ము గుండె - కాక మఱొకటని తెలుస్తూనే ఉంది.
  • "అక్కు మాలినభంగి నగ్రహారంబు చక్కన మీ కెట్లు చన జేరవచ్చు."
  • బస. 7. అ. 185 పుట.

అక్కెత్తికొనక

  • నడు మెత్తక, ఎడ తెఱపి లేక.
  • "నడుం ఎత్తకుండా పనిచేస్తున్నాడు" అని వాడుకలో ఉంది. నడుముకు బదు లిక్కడ అక్కు - ఱొమ్ము.
  • "ఇట్లందఱు న్న క్కెత్తికొనక చేయు శిశిరోపచారంబులు." కుమా. 5. 159.

అక్కెత్తుకొనక

  • తదేక దృష్టితో, విడువకుండా, నడు మెత్తక వంటిది. నడుమునకు బదులు ఇక్కడ అక్కు.
  • "అ క్కెత్తుకొనక చేయుశిశిరోపచారంబులు.: కు. సం. 5. 151.
  • (పాఠాంతరం పై రూపాంతరం)

అక్షతయోని

  • కన్య.

అక్షతలుపడు

  • చూ. అక్షింతలు పడు.

అక్షతలు వేయు

  • చూ. అక్షింతలు వేయు.

అక్షతారోపణం

  • తలంబ్రాలు పోయుట.
  • "తొమ్మిదిగంటలకు అక్షతారోపణం. మీరు తప్పకుండా రావాలి." వా.

అక్షమాల

  • జపమాల.
  • అక్షరక్రమా న్ననుసరించి జపమాల కూర్చేవారు. 'అ' నుండి 'క్ష' వరకూ అక్షర క్రమం కనక వచ్చినపలుకుబడి.

అక్షయ్యంబుగ

  • సమృద్ధిగా.
  • "అక్షయ్యంబుగ దివ్యమాధుకరభిక్షాన్నంబు వడ్డించె..." హర. 5. 45.

అక్షరం రాదు

  • కొంచెం కూడా చదువు రాదు. అక్ష_________అక్ష 23 అక్ష__________అక్ష

̈*"వాడికి అక్షరం రాదు. అయినా వాడి తలబిరుసుతనం చూస్తే నాకు ఆశ్చర్యం వేస్తుంది." వా. అక్షరక్రమం తెలీదు

  • ఏమాత్రం చదువు రాదు.
  • "వాడికి సరీగా అక్షరక్రమం కూడా తెలీదు." వా.
  • చూ. వర్ణ క్రమం తెలీదు.

అక్షర చొరవ

  • చదువులో ప్రావీణ్యము.
  • "వాడికి అన్న చొరవే కాని అక్షరచొరవ లేదు." వా.

అక్షరజ్ఞానం

  • చదువు.
  • "వాడికి అక్షరజ్ఞానం ఉంది. ఏదో పొట్ట పోసుకో లేక పోతాడా."
  • "వాడు ఏదో అక్షరజ్ఞానం కలవాడు, ఆస్తి లేక పోతే యేం?" వా.

అక్షరజ్ఞానశూన్యుడు

  • నిరక్షరకుక్షి.
  • "వాడు ఒట్టి అక్షరజ్ఞానశూన్యుడు. వాడితో ఎవరు వేగుతారు?" వా.

అక్షరక్షరం తప్పు

  • ప్రతిదీ తప్పే.
  • "ఆ పుస్తకంలో అక్షరక్షరం తప్పు." వా.

అక్షరక్షరం పట్టి చూచు

  • క్షుణ్ణంగా పరిశీలించు.
  • "నీ వేదో పండితుడి వని వచ్చాను. ఈ పుస్తకంలో అక్షరక్షరంపట్టిచూచి సవరించి యిచ్చేభారం నీదే." వా.

అక్షరం మార్చడానికి వీల్లేదు

  • యథాతథంగా ఉండాలి, ఏమాత్రం మార్చ రాదు.
  • "ఇందులో అక్షరం మార్చడానికి వీల్లేదు."
  • "ఈ దస్తా వేజును ఆయన అక్షరం మార్చడానికి వీల్లేకుండా రాశాడు." వా.

అక్షరంముక్క రాదు

  • కొంచెం కూడా రాదు.
  • "వాడికి వ్యాకరణం ఒక అక్షరం ముక్క రాదు."
  • "వాడి కీ వ్యవహారంలో ఒక్క అక్షరం ముక్క తెలియదు." వా.
  • చదువుపై వచ్చిన పలుకుబడి.

అక్షరలక్షలు

  • పూర్వం కవిత్వం చెప్తే సంతోషించిన రాజు ఒక్కొక్క అక్షరానికి లక్షచొప్పున ఇచ్చే వాడు. అందుపై వచ్చిన పలుకుబడి.
  • "ఈ కావ్యానికి నాదగ్గఱ డబ్బే ఉంటే అక్షరలక్షలు ఇచ్చి ఉందును." వా.

అక్షరలక్షలు చేయు

  • అమూల్య మగు, అతిమనోజ్ఞ మగు.
  • "వాడిపద్యం అక్షరలక్షలు చేస్తుంది."
  • "అక్షరలక్షలు చేసేమాట అన్నావు." వా.

అక్షరాభ్యాసం

  • "తొలిసారిగా పిల్ల లకు అక్షరములు నేర్పుట. ఇది ఒక సంస్కారం.
  • "ఇంపుసొంపులు గ్రుమ్మరింపు మాటల వీణ, పలుకుల కక్షరాభ్యాసమొసగు."
  • అని. 2.31. అక్ష_________అక్షి 24 అక్షి_________అఖ

అక్షరాలా

  • పూర్తిగా.
  • పత్రాలు వాటిల్లో రూపాయలను అంకెలతో వేసి అక్షరాలా యిన్ని రూపాయలు అని యిక దిద్దుటకు వీలు లేకుండా వ్రాశేవారు. అందుపై వచ్చిన పలుకుబడి.
  • "వాడు చెప్పిం దంతా అక్షరాలా నిజం." వా.

అక్షరాలు

  • 1. చదువు, వ్రాత.
  • "వాడి కేవో నాలుగు అక్షరాలు వచ్చు."
  • "వాడి అక్షరాలు ముత్యాల కోవలా ఉంటాయి. నీ అక్షరాలేమో కోడి గీతలు." వా.
  • 2. లిపి.
  • తెలుగక్షరాలు, అరవ అక్షరాలు. వా.

అక్షరాలు కూడుకుంటూ

  • తడబడుతూ.
  • "వా డేదో అక్షరాలు కూడుకుంటూ చదవగలడు. అదీ పాండిత్య మేనా?" వా.

అక్షింతలు పడు

  • దూషణకు పాత్ర మగు.
  • "నిన్ను చేరదీస్తే నానెత్తిన నాలుగు అక్షింతలు పడడం తప్పితే జరగ బోయే దేముంది?" వ.

అక్షింతగింజలు పడు

  • పెండ్లి అగు.
  • "ఏదో ఆ పిల్ల నెత్తిన నాలుగు అక్షింత గింజలు పడితే నా బాధ్యత తీరిపోతుంది." వా.

అక్షింతలు వేయు

  • తిట్లు తిట్టు.
  • "వాడు వచ్చి నాలుగు అక్షింతలు వేసి పోయాడు." వా.

అక్షిగతు డగు

  • కంటబడు, ఒక కంట కనిపెట్ట దగు, అనగా విద్వేషి అగు.

అఖండదీపం

  • దేవాలయంలో ఏ క్షణం లోనూ ఆరిపోకుండా పెట్టే దీపం.
  • "వైరిమదాంధ కారమున కఖండ దీపముగ జేసి." నిర్వ. ఉత్త. 1. 3.
  • "మా ఊళ్లో శివాలయంలో అఖండ దీపాలు ఎప్పుడూ వెలుగుతూంటాయి." వా.

అఖండదీపారాధన

  • దేవాలయంలో అఖండదీపాలు పెట్టుట.
  • "అఖండ దీపారాధనకుగా రెండు ఆవులను ఆలయానికి దానం చేశారు." వా.
  • చూ. అఖండదీపం.

అఖండ మైన

  • అతిసునిశిత మైన.
  • "వాడు అఖండ ప్రజ్ఞ కలవాడు. వాడు అఖండప్రతిభాశాలి. వానివి అఖండమైన తెలివి తేటలు." వా.

అఖండుడు

  • కూలంకషప్రజ్ఞ కలవాడు.
  • "వాడు వ్యాకరణ శాస్త్రంలో అఖండుడు. వాణ్ణి తప్పు పట్టాలంటే పతంజలే దిగి రావాలి." వా. అఖి________అగ 25 అగ_________అగ

అఖిలంబులకు వచ్చునట్లు

  • సర్వార్థ సాధక మగునట్లు, ఇహపర సాధకంగా.
  • అన్నిటికీ పనికివచ్చునట్లు అని అర్థము.
  • "అత్తెఱం గఖిలంబులకు వచ్చు నట్లు గా విన్న వించెద." పాండు. 1. 98.

అఖిలనియోగంబు

  • డెబ్భై రెండు నియోగముల వారున్నూ; గ్రామంలోని అన్ని వృత్తులవారున్నూ.
  • "అఖిలనియోగంబు గొలువ నన్న రేంద్రుండు." బస. 6. అ. 170 పుట.

అఖిలాండకోట్లు

  • అనేక బ్రహ్మాండములు; అఖిలాండకోటి బ్రహ్మాండాలు.
  • "ఆ వనజజు డంత నిఖిలాండకోట్లు గాలించి గాలించి."
  • పండితా. ప్రథ. పాద. పుట. 611.

అగచాట్ల పోతు

  • కష్టుడు.

అగచాట్ల మారి

  • కష్టుడు.
  • చూ. అగచాట్లపోతు.

అగచాట్లు

  • కష్టాలు.
  • "దైవమా! యిటువంటి యగచాట్లు పగ వారికైనం దగవుసుమీ యని."
  • ఉత్తర. రామా. 6. 343.
  • "ఎన్నో అగచాట్లు పడి ఈనాటికి కాస్త నిలవదొక్కు కున్నాము." వా.

అగడు పెట్టు

  • అల్లరి పెట్టు, అగుడు అనే రూపమే వాడుకలో విన వస్తుంది.
  • "వాడు ఊరికే అగుడు పెడుతున్నాడు." వా.

అగడుకాకి

  • ఆక తాయి.
  • "అగడలు మహాధూర్తు లగడుకాకులు." హరి. 5. 10.
  • "వాడు ఒట్టి అగడుకాకి. అల్లరిపెట్టే స్తాడు." వా.

అగడు చేయు

  • అల్లరి పెట్టు.
  • "వాడు నలుగురిలో ఊరికే న న్నగుడు చేస్తున్నాడు." వా.

అగడువడు

  • పదిమందినోళ్లలో పడు. చెడ్డ పేరు తెచ్చుకొను.
  • "అగడువడి పడి పడసినయట్టి పసిడి." విప్ర. 3. 17.
  • "ఆ అత్త, కోడలు అంతా తినేస్తూ ఉందో అని ఊరికే అగుడు పెడుతుంది." వా.
  • "అగుడు మొగుడిపాలు అనుభవం మిండ గాడిపాలు." సా.

అగడు సేయు

  • అల్లరి పెట్టు.
  • "ఏ లగడు సే సెదు రచ్చల బెట్టి యింత." సారం. 3. 13.

అగతికంగా

  • మరోదారి లేక. అగ________అగ 26 అగ__________అగు
  • "ఏదో అగతికంగా మీయింట్లో వచ్చి పడ్డా మని నోటికి వచ్చినట్లల్లా అనడం బాగులేదు."
  • "వా డేదో అగతికంగా అక్కడికి వెళ్లాడు." వా.

అగమ్యగోచరం

  • ఏమాత్రం అంతు చిక్కనిది.
  • "ఆ వ్యవహారం నాకు అగమ్యగోచరంగా ఉంది." వా.

అగలూ పొగలూ

  • గొడవగా, బాధగా.
  • "వాడిపని అగలూ పొగలుగా ఉంది." వా.

అగవుతగవులు

  • ఇచ్చిపుచ్చుకొనుటలు, మాట మర్యాదవంటిది. జం.
  • "అది విని చెలంగె మత్సతి యటుల గాదె, యల్లు డని యాడు బిడ్డని యగవు తగవు, లంపకము శుభశోభన మని యి వెల్ల, సంతసము జేయు గన్య కాజనము లకును." దశా. (బల) అ. 9. పే. 289.
  • "వధూటుల కల్లు డనుచు నగవు దగవు లటంచు సెయ్యంబు లంచు నంపకంబు లటంచు మరి యెన్ని యైన గలవు." కువల. 3. 65.

అగసాలె నిజము

  • నమ్మ రానిది.
  • స్వర్ణ కారులు సత్యము చెప్ప రనుటపై వచ్చినది.
  • రాధి. 4. 79.

అగస్త్యభ్రాత

  • పేరూ ఊరూ లేనివాడు. అనా మకుడు.
  • "వాడు ఒట్టి అగస్త్యభ్రాత. వాణ్ణి అడిగితే ఏం తెలుస్తుంది." వా.

అగస్త్యమంత్రం

  • జీర్ణం జీర్ణం వాతాపి జీర్ణం అంటూ కడుపు తడుముకొను. అగస్త్యవాతాపుల కథపై వచ్చిన పలుకుబడి.
  • "కడుపు నిమిరికొంచు అగస్త్యమంత్రములు నొడివి." దశా. 2. 630.

అగాడీ పిఛాడీ తెంచుకొని

  • ఉచ్చులు తెంచుకొని పరుగెత్తు పట్లనే ఉపయోగిస్తారు.
  • పూర్వం గుఱ్ఱానికి వెనుకా ముందూ గుంజలు పాతి కట్టి వేసేవారు. వాటిని తెంచుకొని పరుగెత్తడంపై వచ్చినది.
  • "వాడు అగాడీ పిఛాడీ తెంచుకొని పరుగెత్తాడు. ఆ మాట వినగానే" వా.

అగాధము

  • అంతు పట్టనిది.
  • "ఆ వ్యవహారం అంతా అగాధంగా ఉంది." వా.

అగావుగా

  • అకస్మాత్తుగా.
  • సూ. ని.

అగు గాక

  • కానీ. అగు_________అగ్గ 27 అగ్గి___________అగ్గి

అగుగాములు

  • ఔగాములు, మంచి చెడ్డలు.

అగుబొమ్ము

  • సరే.
  • "అని చెప్పిన విని యగు బొ, మ్మని కైకొని." భార. విరా. 1. 114.

అగుడుపడు

  • నలుగురినోళ్లలో నాను.
  • "ఈపనులవల్ల, అగుడుపడిపోవడం తప్పి తే ప్రయోజనం యేమైనా ఉందా?" వా.

అగుడుబ్రతుకు

  • నలుగురినోళ్లలో నానుతూ ఉండే జీవితం.
  • "నీది ఒట్టి అగుడుబతుకు అయిపోయిందమ్మా!" వా.

అగులెమ్ము

  • కానిమ్ము.
  • వాడుకలో 'ఔలే.'
  • "దీని నెల్లిదముం జేసినజాడ దోచు నొకొ యౌ లె మ్మిందు నే నున్కి." పారి. 1. 54.

అగ్గము చేయు

  • పాల్పఱచు.
  • "మ మ్మంగజుపూవుదూపులకు నగ్గము సేసి." భాగ. దశ. పూ. 1011.

అగ్గల కెగురు

  • పై కెగురు.
  • "వాడు అగ్గల కెగిరి పోతున్నాడు." వా.

అగ్గలమీద పోతున్నాడు

  • మహావిజృంభణలో ఉన్నాడు. ఎవరినీ లెక్క పెట్టటం లేదు అన్న సందర్భంలో ఉపయోగిస్తారు.
  • "వా డెక్క డమ్మా! అగ్గలమీద పోతున్నాడు. మాలాంటి వాళ్ళం కళ్ళ పడతామా?" వా.

అగ్గి అయిపోవు

  • ఉగ్రుడగు.
  • "వాడు ఆమాట వినేసరికి అగ్గి అయి పోయినాడు." వా.

అగ్గి కక్కు

  • "వాడు అగ్గి కక్కు తున్నాడు." వా.
  • చూ. అగ్గి కురుస్తున్నాడు.

అగ్గి కురియు

  • కోపంతో ఉండు.
  • "వాడు అగ్గి కురుస్తున్నాడు. వాడిదగ్గరికి ఇప్పుడు పోవద్దు." వా.

అగ్గిపిండం

  • శీలవంతుడు, దగ్గరకు ఎవరినీ చేర నియ్యనివాడు, సాహసి.
  • "వాడా! అగ్గి పిండం. ఏమనుకున్నావో."
  • "నీ అల్లి బొల్లి కబుర్లన్నీ పనికిరావక్కడ. వాడు అగ్గిపిండం." వా.

అగ్గి పెట్టు

  • ని ప్పంటించు, అగ్ని సంస్కారము చేయు.
  • "వాడికి అగ్గి పెట్టేదిక్కు కూడాలేదు."
  • "ఆ ఊళ్లో వాడికి అగ్గి పెట్టారట." వా.
  • ఇదేమాటనే కోపంతో - ఏదో ఒకటిచేయి, పడవేయి అనే అర్థాలలో అంటారు.
  • "ఏదోఒకటి అగ్గి పెట్టు, తొందరగా ఆఫీసుకు వెళ్లాలి." వా. అగ్గి________అగ్గి 28 అగ్గి________అగ్ని
  • "ఆ పుస్తకం ఇట్లా అగ్గి పెట్టరా."
  • "అదేదో పని చేయమంటే అదంతా అగ్గి పెట్టాడు." వా.
  • ఇది రాయలసీమలో వినిపించే పలుకుబడి. ఇదే కోస్తా ప్రాంతాలలో ;తగులవేయి' అన్న రూపంలో కానవస్తుంది.
  • చూ. తగుల వేయు.

అగ్గి పెట్టె

  • నిప్పుపుల్లల పెట్టె

అగ్గి బడు

  • పా డగు.
  • "ఏ మన నేర్తు మదీయభాగ్య మిట్లగ్గి బడగ జేసినమదాంధుని నంచు..."
  • కా. మా. 2. 111.
  • "నాపని యిట్లా అగ్గి బడింది. నా సంసారం యిట్లా అగ్గిబడింది. వా.

అగ్గిమీద గుగ్గిలం వేసినట్లు

  • అమితంగా చెల రేగుపట్ల ఉపయోగించే పలుకుబడి. మండి పడు అనుట.
  • అగ్గిమీద గుగ్గిలం వేస్తే భగ్గుమంటుంది. అందుపై ఏర్పడినది.
  • "నీవూ కనిపించావా ఇక వాడు అగ్గిమీద గుగ్గిలం వేసినట్లే భగ్గుమంటాడు." వా.

అగ్గి మ్రింగు

  • కోపపడు.
  • "అగ్గి మింగుతున్నాడు. వాడి దగ్గరికి ఇప్పుడు పోవద్దు." వా.

అగ్గిరాముడు

  • క్రూరుడు, కోపధారి.

అగ్గి రాలుస్తున్నవి (కండ్లు)

  • కోపంతో ఎఱ్ఱగా ఉన్నవి.

అగ్గిలాంటి మనిషి

  • చాలా శీలవంతు డనుట.
  • "వాడు అగ్గి లాంటి మనిషి. డబ్బూ గిబ్బూ పే రెత్తావా నీపని అసలు కాదు." వా.

అగ్ని కణం

  • మిణుగురు పురుగు.

అగ్ని చిత్తు

  • అగ్ని చయనం చేసినవాడు.

అగ్ని దగ్ధుడు

  • పాడయినవాడు.

అగ్ని మండలం

  • పైరు కొట్టివేసే ఒక పురుగు, అది తగిలితే ఒంటి మీద బొబ్బలు పోతాయని అంటారు.
  • "అది పైత్యం కాదు రా. అగ్ని మండలప్పురుగు సోకి ఉంటుంది." వా.

(అగ్ని)మలుగు

  • ఆరిపోవు.
  • "వెల సె వెలుగు గాని మలుగడు (అనలుడు)." కుమా. 9. 161.

అగ్ని మాంద్యం

  • అజీర్ణ రోగము.

అగ్ని ముఖము

  • జీడి.

అగ్ని ముఖుడు

  • బ్రాహ్మణుడు, దేవుడు.
  • "అగ్ని ముఖా వై దేవా:" అగ్ని________అగ్ర 29 అగ్ర__________అగ్రా
  • అన్న వైదిక ప్రవచనంపై వచ్చిన పలుకుబడి

అగ్ని యిచ్చు

  • అగ్ని సంస్కార మొనర్చు.
  • "భూకాంతుల ననేక సహస్రసంఖ్యలం బ్రోవులు గా బెట్టించి సమగ్రదారు సముదయంబు లమర్చి యగ్ని యిచ్చిరి." భార. స్త్రీ. 2. 172.

అగ్ని శిఖ

  • కుంకుమపూవు.

అగ్ని హోత్ర మయి పోవు

  • మండిపడు.
  • "నే నామాట అనేసరికి వాడు అగ్ని హోత్రం అయిపోయాడు." వా.

అగ్రతాంబూలము

  • సభలో పెద్ద వారి కిచ్చు మొదటి తాంబూలము. పెండ్లిండ్లూ వాటిలో పెద్ద వారికే మొదటి తాంబూలం ఇస్తారు. అది గౌరవ సూచకం.
  • "...తుట్టతుదకు గట్టుకొన్న దానిని బిలుచుట యైన చేత కాని చచ్చు పెద్దమ్మలతో నగ్రతాంబూలమునకు సిద్ధ మయి నాడే!" సాక్షి. 189. పే.
  • "నీ కేం అగ్రతాంబూలం ఇస్తారా." వా.

అగ్రపుస్తకములు

  • వేదములు.
  • "అగ్ర పుస్తకంబు లర్చించి చూచుచు."

అగ్రహారపుచేయి

  • చాలా ఘటికుడు.
  • కన్యా. శు.

అగ్రహార భుక్తులు

  • అగ్ర హారీకులు.
  • పనీ పాటా లేక తిని కూర్చునే వారిపట్ల నిరసనగా ఉపయోగించేపలుకుబడి.

అగ్రహారము

  • బ్రాహ్మణు లుండేస్థలం. బ్రాహ్మణులుమాత్రమే ఉండే గ్రామం.

అగ్రహారములో తమ్మళి జోస్యము

  • కుదరనిది. చెల్ల నిది.
  • తాతకు దగ్గులు నేర్పుటవంటిది. అగ్రహారంలో ఉన్న వాళ్లలో చాలమంది గొప్ప జ్యోతిష్కులే ఉంటారు. తమ్మళివట్టి పూజారి అక్కడికి పోయి చెప్పేజోస్యం యే ముంటుంది?
  • "ఎమ్మెలు నాముందఱనా, యమ్మక్కరొ చెల్ల వగ్రహారములోనన్, దమ్మళి జోస్యము లన్నవిధ మ్మిది."
  • రుక్మాం. 5. 88.

అగ్రాసనం

  • ప్రధానస్థానము.
  • సభలలో వానిలో మొదటగా పెద్దలను కూర్చోబెట్టడం అలవాటు. అందుపై వచ్చిన పలుకుబడి.

అగ్రాసనాధిపతి

  • సభాధ్యక్షుడు - ప్రెసిడెంటు.