అచ్చతెలుఁగురామాయణము/బాలకాండము
శ్రీర స్తు అచ్చ తెలుఁగు రామాయణము చాలకాండము లే. అప్పనంబుగ నా నేర్చున ట్లొనర్పఁ, గడఁగునివ్వన్ని యపు బలుకబ్బమునకుఁ గత తెఱం గెట్టు లన్న ము స్థలకుపిండి, తపసిఁ గని కల్గుకొనుపుకపసి వలీకె. సి. జడదారి రాయ యిజ్జగమున నాడుపుగొనమున వాడియుఁ గనికరమును నిక్కు వపుంబల్కు ఁ జక్కఁదనంబును బెలివియు జాగంబు లేజు పెంపు కలిమియు బలిమియుఁ గడిఁదినిచ్చలముకు గొలమును దిటమును వలఁతికనము మేలిమియఁరు నెల్లమెయిదాలు పిండులయెడ నెయ్యముకు జాల నేత్తెఱయును తే. గలుగుమానిసి యెవ్వఁడు గలఁడు వానికత వెడండగ నా కెఱుఁగంగఁ బల్క వలయు నని వేడుకొనిన నన్నలు వ పట్టి, చిలువ పట్టునఁబుట్టిన బలియఁ గాంచి. తే. "పెరుతపసిజేఁడ నీ వడిగిన తెఱఁగునఁ, దనకు మానిసి జేనిచందంబు నీక్ష 1 2 టెలియ నెఱిఁగింతు నిఁకఁ బెఱకలఁపు మాని వినుము మేల్బంతినని యిట్టులనుచుఁ బలికె. క. ఉడివోనిసిరుల కిర వై, యడరుచు నిరునాల్గుకడల నరుదుగ వెల్ల ప్పుడుఁ గడుఁ బొగడుగాఁ దగి, పుడమిము నయోధ్య యనఁగఁ బ్రో,ల్వేలుఁగొందున్ . తే. లలి నిరాదారులే యుండునలువ ప్రోలు బలసి విసదారు లుండు పెంజిలువ ప్రోలు కూడు నిదురయం నెపుడుఁ జేకూఱ కుండు, వేలుపుల ప్రోలు నమ్మేటివీటి కెనయె. 5 తే. పుడమి వెన్నికగా ముత్తి యిడఁగఁ జాలి, పొదలు సశ ప్రాళ్ల యందును మొదలిదగుచు నొడల కేరికి గెలువ రాకుండినట్టి, కడింది పే రోచి యా ప్రోలు కరము మెఱయు. సీ, పెరురాచముంగిళ్లఁ జెంపుడుతోఁటల మావులు మావులు ప్రోవు మీఱ నా పుఁగోటల నాగసముల: గొమ్మలుఁ గొమ్మలు గొనబుఁ జూప గరికలఱముల గడికుపుగోడలఁ బట్లుకు పెట్లును బసఁ బోసంగ దొడ్డిపట్టుల దొడ్డదొరసానులయొడళ్ల సొమ్ములు సొములు సొంపు 25వ బాలకాండము తే సంగతులఁ జేలఁ దష్టియు రు గెసంగి, ముత్తెసరులును బరువంపుముత్తెసరులు వఱలఁ దరలని సిరులఁ ఒల్మలురు మెఱసి, నీ డలకు వేల్పురా నెల నీడు గాఁగ. సీ, మేడలా రచనంపుగోడకా యవరంజి డేడలా యేవాడఁ లెం పెసంగు మావులా బలితంపుటాఫులా చెంగల్వబావులా యే త్రే వఁ బసఁ దనర్చుఁ గోటలా తుది లేని పేఁటూ నెఱియాటపాటూ యెచ్చోట నీటు చూప నట్టులా మగతాలపెట్టులా పచ్చతాకట్టులా యేపట్ల చిట్టు మెఱయ.ఁ తే. డేరులా కొము జేరు:గు బారులా వసారులా చొక్కటపు రావదారుల కొ టాడలా తీరులా కొనబారు నార్మ ప్రోలియొయ్యార మేరిఁ బొగడ నది. మ. అలరంబున్నమ వేలు మేలోయలు వే.నవ్వీటి టంపు M న్నెలగా మేడల నాడు చేడియలు పూన్కి ం జెకఁ గన్పట్టువే ల్పులబువ్వం డెలిని ల్వుటద్ద మని గెలువములు బట్టి ని 7 8 9 ములఁ గం దండారు గాక యుమఁ గలదే ము న్నియు న జూ.ఎస్. తే. పూని యా ప్రోలి మేలికడానితోట, వాసియు నకడ్త లోతును వలకు మీఱు జూడఁ జెప్పఁగ నిరిది యాఁ జుము వేయు, కర్నులును నోళ్లు గల నేర్పుకాంధ్రకైన, ఉ. అందలికత్తలా నిగమి నుదఁగ గాడు పుట్టువాలు సే పందెము వైచి పర్వు లిడుపట్టున నోడియ కాదె లేళ్లు బ కొందల మంది పూరిఁ దిరుకొంచును రి ఆయ జంకి చూచుచుం బందశనంబు మీఱఁ గదుఁ బాఱఁ దొడుగెను నా టనుండియున్. క. కడ లేని వ్రేఁగు మోచుచుఁ, గడగండ్లు బడియెఁ గాక కడయేరఁగు లి ల్లొడయల బ్రతికించునె యెయ్యెడలను నని శేరుఁ బ్రోతియే రుఁగుగున్నర్. చ. పలుకు వెలందికి న్మనికిపట్టకు చాలుపు మోముఁ దామర ల్లఁగియఁ బ్రాఁతపల్కులు చొకాటముగా నుడువంగ నేరకే కల దెశ ప్రేటులు బడియేఁ దా గోక నేరుపు కాంచె యుచు న న్నలువను మాటిమాటికిని నవ్వుదు రచ్చటి నేల వేలు ఫుల్. 11 12 13 లే. కఱకుఁ జూపక ప్రంశలు గనక నెత్తములఁ బొరలు పెరు బొముల మొగి నలుగక వేల్పుదొరకైన వెఱపక వెలయు నచటి, పుడమిదాలు పుడమి హెచ్చు పొగడ నరిది. తే. ముత్తియంబులు జగడముర్ మొదలు గలుగు, మానికములకు సిరికిని మనికి యగుచుఁ గొలుచురొక్కంబుఁ గలుములుఁ జెలఁగ నుండుఁ,గడించితో మట్టికళనంపుగనులు వీట, క. నిలుతురు నిక్కము తోడుగఁ, గొలుతుకు తగ జగ్నిగట్ల: గొంకక పోఱు గెలుతుకు బలిలీపుఁగలుములు, బొలుతుకు నీతి నచటియడుగుపుట్టువు పెడల్, 16 తే. తేజు గలవారి నెందుకు కొరుసు లేని, కివిగలనా?: గూడి యండి నోత పకయును మచ్చయును గలవారి గడియాటవెలఁదులగమి వొల్చు వీట సెపుడు, 10 అచ్చ తెలుఁగు రామాయణము తే. అట్టి ప్రోలికి నేలిక యగుచు గొల్ల, నేలలేఁడులు దను మేలు మే లటం చుఁ బొగడ మగడనికలుముల నెగడి ప్రజలఁ, దయను సాల్వకు కొనుచుండు దశరథుండు. సీ. పిఱికితనంబును గుఱి దప్పి చరుటయు వఱపురు మఱపుకు గోఱకొఱయును గఱకును భేదల నఱముటయును బెఱ లెఱవలపయిఁ జూడ్కి వఱపుటయ కు ముఱి చెడి దురమున విఱుగుటయును వీఁగి పిఱందం జేరినవారిఁ దెఱచుటయును దెఱపి చూపక మ్రోల గిణిని విద్దెలఁ గొఱువారల కొత్త మొఱఁగటగును తే. దలలీపనుల్ నెఱిఁ జేయక యిఱుకుటయుకు, మఱియుఁగొఱ మాలి పెద్దల తెఱఁగరక యజమఱల్ చేసియా మునవ నవ అలుటయును గొఱుకవడుటయు నెయ్యెడ నెఱుఁగఁడశఁడు. 21 సీ తలఁ జూపలేక శిప్పలు పూని ప్రాంతల మెలఁగెడుతా మేటి మేటి నవ్వి కుండలు దాల్చి కనొనల నీ రొలుకఁ జేతుల జాపుకడ మీరుఁగులను రోసి నిలువెల్ల వెండ్రుక ల్బలసి నేలయుఁ ద్రవ్వుకొని మరుతొ ల్పం దిగున్న నెన్ని కాళ్లుఁ జేతులు వోయి గాలి ద్రావుడు ముటఁ బొరలు చిల్వల సామిఁ బోవనాడి తే. తిండి యెన్నడు సెఱుఁగక యుండి యడుగు, వరలఁగా లేఁగ బ్బలి దొరలఁ దెగ పుడమిచెలి పేరే సిరులఁ జెంపడు యకడి లేజు గాంచినయాచాల్సు తేర్ల దొరకు. సీ. కఱవు గేస్తులయ్యిడ్లఁ గప్పునే తలయంద సుడిపడి కలఁగుట ల్మడుఁగులంద కొట్లు దేహారులగొసబుటంగడులందు పఱుచుగా గొండెము ల్తలుపులంద పలుగాకి చెయివు ల బ్రంపుఁగోనలయంన ఫొసఁగు చివ్వలు కాఱుపోతులంద బలిమి మై న3పెట్టుటలు సింగిణులయంద వాలాయపు గాఁక పాలయంవ తే. కాని మఱి యెందుకేనియుఁ గల్గనీక, నేల యేలెరు దద్దము నేర్పు మీఱ వెలుఁగు రావఁగడపు పాలవెల్లి ఎడు, చలి వెలుం గైనయారాచజడల మెకము. క. ఆకడిది మేలి గొనముల రాకొమరుం డాండ్రు గాఁగ రహిఁ గౌసల్యం కను సుమీత్రనుఁ దగఁ, జేకొని యెనలేని నెమ్మి: జెలఁగుచు నుండెర్ క. ఆటు లుండి యొక్కట నిక్కుటముగ నమువ్వురకురు కొమరులు లేకుం డుటకుఁ డెందములోపలఁ, గటకటపడి ప్రగ్గడలను గన్లోని పలికెన్. క. కొడుకులు పుట్టనిమానిసి, తొడుకులు బల్మియును నిండ్లుఁ దొడవులు మావుల్ పుడమియు నెక్కుడుమెకములు, విడిముడియం జుట్టములును విత గద శల్యషన్. 24 లే. ఎన్నఁ గొమరులు గల్గక యన్నవారి మీదు నందును నెమ్మది వొంద చనుచుఁ బుడమి వేలుపుఁ బెద్దలు నడుపుచుందు, ర ట్లగుటఁ గుఱ్ఱ లీక నాకు సబ్బకలయు, 23 ఆ. ఆనుచుఁ బల్కి యొజ్జ యైన వసిష్ఠునిఁ, బిలువఁ బంచి యెలమీఁ చలఁపునందుఁ గలుగు తెఱఁగుఁ జెప్పి కర్ణ మెయ్యది దీని, కపిన వాతఁ డిట్టు లానతిచ్చె. క. విరు టేఁడ నీకు బొట్టియ, లోనగుడు తెఱుగు సిక్కి మొదవఁ దెలిపెటెర్ మును రోమ పాముఁ దనఁగాఁ దనకు డయఁ డొకడు పడమిఁ ఎగ వేలు రన్. 22 23 26 బాలకాండము సీ. వానలు లేక నెవ్వడిఁ బైరు లన్నియు వాడఁ దొడంగిన నోడి పజలు మిడుక నవ్వెంట్రుకయడుగుల దొర యెల్ల నాడుపుఁ బాఱులుఁ గూడఁ బెట్టి నాల్గు కన్నులవేల్పునకు వ్రేలు లెన్నే నిఁ జేసి మే లేమియఁ జెంద కున్న వేసరు సెడఁ బాఱు లాసామిఁ గగ్గోని యొడయఁడ వీరు మొకయడవిలోనఁ తే. దిగులుకొని ఋశ్యశృంగుఁ డమ్మ గుడవపపి, యుండు నిచ్చటి కాశని నోర్మైఁ దోడి తెచ్చినప్పుడు వానలు దీపికి మరియు, మేయితాలుపుగమి కెల్ల మే వచ్చు. ల్ల క. అని తెల్పిన నతఁ డప్పుడ, పనివడి పలయాండ్ర నేర్చి పనిచి సరగ న మనుఁబోఁతుకొమ్ముకపసి, గొని తెచ్చి కడుకఁ దనమునూఁతు నొపు 5. తే. అంత వానలు పుడమిఁ బెల్లడరఁ గు3సె, మంత లెడఁబాసం బజ యెల్ల సంతసిల్లె దొరయుఁ బలుపురుకొడుకుల బిరుదుమగలఁ, గాంచి సరి లేనిబల్వేడుకలఁ జెలంగి, క. కావున నీ విపు డజ్దార, శ్రీవకుఁ జని యతనిం జేరి కెఇడదాలు 11 28 29 31 33 3.1 దేవలయు నిచటి కాయన, వే వచ్చిరఁ గోక్కు లెల్ల పిస నొనరుడు5. తే. ఆనుచు నీటు లొజ్జ చెప్పినయట్ల యతిని, దోడుకొని వచ్చి వేల్పులు కొఱుగు దనియ బారులుగఁ బాఱలనుగుచ్చి వారువపు జన్న మొనరించి యారాచమీన్న మఱియు. క. కొమరులు గలిగెడి వ్రేలిమి, దమి మీఱ నొనర్చుచున్నవఱి జేజే లో త్తము లై తామర చూలిం, దమముందఱ నిచ్చికొని పెనుగొను వేడ్కన్. తే. లచ్చి వొడమిన చోటికిఁ బచ్చవిల్లు, నాయ్య నెయ్యఎప్పుటి కంపారు నేల బచ్చవిల్తు,నయ్య జోటిమగ మానికపు మొల త్రాటి కన్న, మేటియై మించు పాలమున్నీటి కలిగి, క. ఆవ్వేల్పు లెల్ల మెల్లన, నెవ్వగ లన్నియను ద్రోచి నెమ్మది యెడల న్నివ్వటీలు గేలుగువ, బ్దవ్వులనె మొగుడ్చుకొనుచుఁ దారసిలి మొగిస్. సీ. చెలువంపుఁజలువరాసెజం బండినవాని నక్కున సిరి సిడీ చొక్కు కాని సుడివాలు చించంబు కడరఁ బూసినవాని శీలుఁగుకసిండి సువ్వలువవానిఁ దొలుమబ్బు చెలువంబు దొరయు సెమైయివాని జగమెల్ల వలచుకోయగమువాని మొసలివాపోఁగు లిపెసఁగఁ దాల్చిన వానిఁ డోగవిందునగుముద్దు మొగము వాని తే. మేలివెలిదమి రేకుల నేలఁజాలు, కన్ను గవవాని వలజేనిఁ గన్న వాని نا 35 పన్నీయల కెల్ల మిన్న మై యన్న వానిఁ, గాంచి యి ట్లని యగ్గింపఁ గడఁగి రపుడు. సీ. జడదారితటమిన్న చాలుపు నీ మోము వీరిదామరలపూపవేఁడివెలుఁగ సేమో కూళతొ ర్వేలుపు కూటువ గాటంపుటడవుల వేటిపయ్య రయమంగ కలుములనవలాచోట బుళల్కు పిసాళికన్లలు వలచందమామ బలితంపు చేడ్పాటుతోలుకరీయదను క్రొక్కాన్నీరు దాలు పురములయీఁద తే. పదలు ఇడనిండింది దొసఁగ గయాళి, బోరప్రాకుడుకొలములపులుఁగులేఁడ ఎక్కసుపుపుట్టువు తెవుళ్ల ఇజరాయ, తీరముగా నిన్నుఁ గొండాడు ధర్మ మాకు 12 అచ్చు తెలుఁగు రామాయణము క. ఒగములయెకిమీఁడ నినం, బొగడఁగఁ బడి నూఱ్ఱనోళ్లప్రోడయఁ బలుకుం దొగకంటియుఁ జాలనిచోఁ దగునే పెఱవార లెన్నఁ దగువా రక్షఁగన్. క. పెనుమిరుకుకొనలు తెలిపిం, గనుఁగొనుబల్లిదున శైనఁ గనరా గనుఁగొంటిమి మే మిప్పుడు, పెరుగొక్కపుఃగుప్పఁ గన్న పేదలపగిదిన్. క. విను దేవర మున్నెన్నఁడుఁ, గననివిననియబ్బురంపుఁగడం డొదవెజ్ 38 39 10 41 ముసుకొని సీయ డుగుంగవఁ, గురుఁగొన వచ్చితిమి వేడ్క పడుకొనఁగన్. క. చదువులముద కఁడు మొదల, బోదలించిన బలిమి వలనఁ బోటు యగుచుం బదితలలగక్కసులజేఁ, డొదుగక యీము, గంబు నొక్కట గెలిచెస్, సీ. కొఱ యయ్యె నిదురయుఁ గూడు వేల్పులచేని కల్గి యాఁకట నెద్దియైన మెసపు గుదియఁ జేకొని శ్రద్ధఁ గుంటిపాయిలు జముండు గురిఁ రక్కనుండు సోఁకుడుతనమున వలగొని నీళ్ల శ్రేవల నుండు నీళ్లతఁ డరయ బయల్వట్టి తిరుగు గాడ్పు జక్కులకొలములోఁ జిక్కె రొక్క పుదొర బిక్కము లోను మిరుసికవలంతి తే. మఱియుఁ దక్కిన వేల్పు లందఱురు వమకు, నెందు చెన లేక చనికి కడిందిచేవ నెనఁగవబ్బంతికటలఁక్క సుసికతన, నేమి దెల్పుదు మయ్య నీయెదుర నిక తే. వేలుపుల వేల్ప మా మొఱ యాలకించి, కనికరపుఁజూడ్కిఁ గనుఁగొని గాట మగుచు నెదలఁ బోదలెడునకు కెల్లఁ బ్రిజలపటిచి, సాఁకవే కోర్కు లిఁకఁ కొనసాగఁ జేసి. క. అని మొఱ లిడు జేజేలు, గనుఁగొని యగ్గడుసుగుడును కైదువజో ది ట్లనియె న్మీ కీఁక వగమ, జన దేమియు వేల్పులార చముఁ డొక్కలకున్. క. అక్కూళరక్కసులదొరఁ, జక్కా డెప కదా పెక్కు చందముల న ముక్కంటి వచ్చి కాచినఁ, జిక్కంగా ఒక మానిసితను బెసఁగన్. క. ఇమ్ముగఁ బది తేరులదొర, కొముల నే న ట్లైఱఁగులఁ గూర్మిఁ బొడమెదం గ్రామ్మకొని మీరు చెట్టుు, ద్రిమ్మరులై పుట్టుఁ దరివి లేజు లెలరన్. తే. అనుచు ననిచిన ప్రేముడి వాడ నచట్లు, గదలి పదలని వేడ్కలఁ బొదలి వార ల3గి రిమ్మల కిముల నంత పంతి, లేర్లదొర వ్రేలి వెఱిఁ గడతేర్చి యున్న. క. సతనాల్కలజేజే యపు, డజేసికిఁ బోడకట్టి పసిఁడిహరివాణముతో 42 11 15 16 47 49 డుతఁ వెచ్చి పాలయో 53, బతివలు మువ్వురకుఁ బెట్టు మని యిడి చరుడున్. 48 శ. శడయక తేఁ డది గొని తన,పడఁతుకలకుఁ బంచి దాడిన బా గొప్ప బసా కుడి యమెఱుఁగుఁబోఁడులు, కడుపులతో నుండి రెలమి గడలుకొనంగస్. క. చిట్టుములు నోకిలింకలు, దిట్టంబుఁ బొడషెఁ జవులు దప్పెఁ గోర్కుల్ బిట్టొద వెఁ బిఱుఁదులుం జను, కట్టులుఁ గడు బలసె నపుడు క్రాల్లంటులకున్. శే. వేలుపుల లేవడులు కడు వేగఁ దొలంలో ఒడతుకల వెన్నడుమల లేవడులు దొలఁగె నెఱి నిరాకార్ల స్రుక్క లన్నియును డిఱు, గలికిమిన్నలరకులస్రుక్కులును డీజె. 50 బాలకాండము క. తొలివేల్పుల మొగములు తెల, తెల వాఱఁగఁ జిల్లఁ బాజె: బెఱవల మోముల్ తులుపలనడకలు దడఁబడఁ, పవిరామంలో ఎడ్లనడలు చడఁబడఁదొడఁ'గెస్. వెన్నునకుఁ దగం దనలా గే క. పుడమిననఁబోఁడి వారల, కడుపుల 13 52 53 5 $ ర్పడఁ రాల ఁగెనో యనః, బడఁతుకలకు మట్టిచొరవ బలికు బయ్యెస్. తే. బొజ్జలో ముజ్జగంబులు పూరు మేటి, పేర్మితోఁ సమబొజ్జలోఁ చెరుఁగుచున్న కళనఁ డద్దను వేయులై కనఁగ నయ్యె, పేరుపీనియ లారాచమెలఁతుకలకు. తే. కుందనపు బొంగరముల పైఁ గండు మీఱి, తెలుగునిద్దంపు వేల్పుతాములుకు లనఁగఁ దమీ మొగ్గల పైఁ బొల్చుతుమైన లన, నలరేఁ జైలువల చనుమొన లక్షలు పుమీటి. 55 క. తెఱవల కడుపులలో నే, డెఱ: బెంగెడు ప్రోడ వేయి ద్రిమ్మరిదొర పైఁ గొఱ ఱ నూర్పులు నిగుడుచు, తెఱఁగున గాటంపుటూర్పు తెమైన లడరెస్. క. ఆలి జూలితికనె బులఁ, డల రెడునముద్దు సేలదాలు పునవ తలమానికములు కటుల, న్నెల లేక్పడఁ డొమినియును నిండా కుటయుస్. సీ. తొలి నెల తెలిటెక్కతొమ్మిదియపనాఁట నాజుకొండ వక్క నలరు నాలు గవలన :బున నన్ని రాములుడు మేచ్చా క్కులఁ దశరార వేద్కఁ బొడలి మొదలివెలంది రామునిఁ గాంచె రెండవ వడఁతుకరకనంబు భరతుఁ గాంచె 56 57 మూఁడవచిగురాక్షఁబోఁడి లక్ష్మణని శత్రుస్నునిఁ గాంచెఁ గోర్కులు దలిర్ప తే. నప్పు డెకిమీఁడు లేఱిచెయ్యు లమరఁ దీర్చి, పేదలకు నేల వేలుపుఁ బెద్దలకురు బొసఁగ రొక్కంబుఁ దొడవులుఁ బుట్టములును, దొడుకులునొసంగిపని రేలు గడపియంత. తే. పదునొకండప ప్రొద్దునఁ బట్లునల్వు, తకుకు బేరులు పెట్టి యారాచ పెద్ద 59 విందులకుఁ బేదలకు సేలవేలుపులకు, నామెకలు పెట్టి దీవన అంది మఱియు. ఆ ముద్దుకొరుకు లేలమి: బ్రొద్దుపొద్దున కొక్క, వన్నె యలకఁ జెరుఁగుచున్న వడుగు లపకు మెఱయఁ జేసి చదువు సాములు మొద . ల్లలు విద్దెలెల్లఁ గఱపి యంత. 60 సీ. చిన్ని ప్రొన్నెల నెన్ను నెన్నొసళ్ల నొయారి యలఁతికస్తురిరేక లనువు మీఱఁ గేలుఁదామరల మేజ్జాళువాముకుగులు కెంపు లుంగరములు సొంపు సెఱప మొలల హొంబట్టు క్రొండలు కుడట్టీలపై రశనంపు మొల తాళ్లు రంగు లీన నెడల నుర్బుని గోడ్లు పొడలినపతకము లైలిముత్తియంపుఁ బేరులు సెలంగఁ తే. జీవులఁ గణిమాసికపుపోఁగుగవలు మెఱయ, 'మొలకనవులు మురిపంపు జిలుఁగునడలు ముద్దుఁబలుకులు గులుకంశ మ్రోల నాడు కొమడులను జూచి మది మబ్బుకోనుచుచుండే. క. ఈచందంబునఁ దద్దుండు, నేచిన వేడుకల రకుడు గౌడ నొకనాఁ డా రాచూలికడకు వచ్చెం, బూచులదొరఁ బోలు తపసిపులి యొకఁ డెలమిన్. క. వచ్చినయక్కా 'కునకు, మెచ్చుగఁ బాజ లిడి బత్తి మీఱఁగ మగతాల్ గ్రుచ్చినపుఁబీ:ట, స్నిచ్చలము నిల్పి పల్కె నేర్పు దలిర్పన్. 62 03 11 అచ్చ తెలుఁగు రామాయణము ఆ. రాచజోగిలిక్కరాయఁడ నీవు మా నగకు పేరు టెల్ల మిగుల మేలు పేరుఱుటకుఁ గాదె చెప్పెడి దే మిరక, నహహ దొంటిపున్నియువు పెంపు. తే. ఇంచుకేనియు మిముఁ బోసించి కొలువ, నేర నేమియు నాయెడ నేర మిడక 3 6-$ చెలిమి మెఱయంగ షెల్లకం కాలుపు మిటులు, దాకా ప్రతి నైజనదారి రాయ. క. వారుణము లందలంబులు, దేవులు పబ్లియలు పసిడి తెలే లేరుఁగులుద్ య 66 67 69 జీకలు తొడవులు గూకు, స్త్రీ కొనఁగినయమియ కానె నిక్కం బయర్. క. కావున మాయెడ మీకుఁ, గావలసినకర్ణ మెట్టి గల డది మాతో వేవేగఁ దెల్పుఁ ఎముగఁ, గావించెనఁ గొంకు లేక కనికరపురనీ. తే. అనినఁ దిద్దయుఁ బొంగి యయ్య డవి మన్కి, పట్టుబట్ట య మేటిపచ్చ వారు వపువజీరుకొల౦పుకల్వలయ కుంగుఁ, గాంచి నుముదియ్యఁ బల్కులు గదురఁ బలికె. 68 క. ఒడయఁడ యే నొక జన్నముఁ గడు వేడుకతో నొనర్పఁ గడఁగిన నెపుడుకో గడు కక్కసు లిరువుకు, దొడర పడిం జెఱుపుచుండుదురు చల మొపవన్. క. అబ్బెరసుపొలసువిండుల, మబ్బుణ మంగఁ జాలఁ డెన్న నొక్కించుకయజ్ గబ్బలివి లజోమును, గొబ్బున నిఁక నీడు పెద్దకొమకుని నిమ్మ. క. కడకడయొడయనిముుగై, కడియపుకు స్మైత్తః బండు గామిడి మన్నుం బడఁతుకకై యిమానిసి, యొక లూనినవాడు నువ్వె యుక్కు దలిర్పస్. క. ఈకని బాసటగాఁ గొని యాకులువల నడఁచి జన్న మలక నొనర్హుకో నీకలఁపున నిపు డేమియు, బీ తురువక యనుపు మసిన జెగ్గిలి యతఁడున్. తే. అయ్యయో గుండియ అల్లుర నెడునట్టి, బెట్టినపుమాట మీ నోటఁ బుట్టఁ దగునె యెట్టిపనియైన నొనకుతు నేనె సెలవు, పెట్టుడుకు గాక మీ కేల పెళ్లి తెలుగు. 73 క. ఏపని సెప్పిన నొనకుప నోపని చేమైనఁ గలదె యో పెరువవసీ 11 పూషని గారపుముద్దుల, పావని నెడఁబావ నీకుఁ బాడియె చెపుమా. క. అకటా పడినిసువులు గొం, కాక కాఱడవులకుఁ బరువుగా వలె నని కో రీకతోఁ బలికైన వైద ని,చుకయ్యం గనికరము నీకుఁ జొప్పడము గదా. క. మానక పూని కడుక, వేనోములు నోచి గీమువేల్పుల కెన్నో కారుకలు నించి కాంచిన, కూనలఁ గానలకుఁ జరుపుకొని వేడుతు న 70 71 72 71 73 76 క. కటకట మురు జడదా స్ల్, ప్పటికి గనికరపుమనికే పట్టందుకు నేఁ డిటువలె మీ రోదక కుల్కుట లక్షయఁగ మిగుల వెఱుగు కొలిపె న్మదికి. 77 ఉ. బల్లమ లై జగంబు మరుకు జేబుకు గలయట్టిమీర తి 3 ట్లుల్లమునందు సోఁకుడుల నొండొక కొండగఁ జూచి చెల్లఁబో యి ల్లొగపటునం గడచి యేఁగఁగ నేరనిచుంచుకుఱ్ఱలక్ మొల్లపుఁగాఱుకోనలకు మున్నరికం గొనిపోవఁ జూతురే. 78 చాలకాండము చ. అన సేవ ముల్కి యబ్బలియుఁ డాతని కిరు మున్ను మీరు కో రీనవని య్యె యైన నొనరించెన నంచుఁ గడుక నాడి చ 0 య్యన నిపు దూరకే కడపి యందుఁ దలంచెకు మేలు మే ల్బళా కనుఁగొన నయ్యె నీచెను గాకడను లెల్ల సియ్యెడన్. 15 79 సీ. పలుమఱఁ జలవతావులఁ జేరి పొరలుచు సంకరనడలచే పఱని యెది తేజునఁ బడగ లెత్తియు నీకుఁబుట్టువు కలఁ గన్లోని మూలఁ దూఱుకొనుచుఁ బోర యూని మేతాలుపులఁ జిట్టు మని వెఱ కొలుపుచు రెండు నాల్కలు దనర్పఁ బుడమిపై నెయ్యెడ నడుగిడ నేరక చిట్టూరకాయ బుస కొట్టుకొనుచు లెల్లరు లే. సన్నగాండ్రను బోఁవోచి సరగ వారి, సెలవు లైను గైకొని చెలఁగుచుండు తులువవినదా?రాకూటువలకు నెందుఁ దలఁకు నొక్కించుకరమంచితనము గలదె. క. క్యల కెల్లరు బుట్టిన, యిల్లనఁ బెల్లునఁ జెలుగుసెకిమీఁదుల కే బదులుం గొఱ యగు, తెల్లంబుగ నొకటి నీకుఁ దెల్పెన వినుమా. s. 81 చక్కను లక్షాంక పలుమాఱు స్త్రక్క కన్న,పన్నియు బెల్లం జెడు నని యెన్ని కాక కేనిసి తిట్టినఁ బలియ లై చనక యున్నె, పసిడి పెనొజ్జరా గ్రుడ్డు పూఁటికములు. 82 ఆ. ఆసిన వెఱచి యొడయం డయ్య మీయెన నింత, కొరుక యేల తోడుకొని చయుండు కూర్మి మంచుఁ బెట్టకొడుగును గడపటి, తొలి పెద్దకొడుకు నప్పగించే క. తిపిరి యిటు డపసి జన్నపు నెపమాన నమును రాచనిసువులు వెకి మీర 83 డు వరుప దోడ్కొని యటు వెడలి వడిం బఱ తెంచె నెవ లలిం జనుకడఁకన్. 8.4 తే. అత్తెఱంగున వేవేగ నరుగుచుండఁ, గ్రోవ నొకమెత నబ్రంబు దోఁపఁ బెద్ద కొండవలె వచ్చుతొలివేల్పు' గొమ్మఁ జూపి, బాస వాచిన్న యారాచపట్టి కనియె. శ. ఆల్లచె తాటక యనియెడు, కల్లరీరాకాసి పొగరు దురఁగ వచ్చెక్ వి కెక్కిడి యొక చిల్కునఁ వెళ్ళింపుము పొలఁతి యనుచుఁ దెగడక దానిన్. క. చల మే లగ్గలముగ న, చ్చలమే పెంచుకొని తులువడాడ నడకున ప్పొలమేఁకరిచెలి ద్రిమ్మరు,పొల పేరఱి నైన వేలుపులు సొకరు సుమీ. క. అని పెక్కు దొడ్డతూపులు, సెన రోదమగ నిడిన వేడ్క నివ్వటిలు గై కొని రాచపట్టి సింగిణి, గొనియం జెక్కించి ముక్కఁ గూరిచి కడిమిన్ . క. తెగ సిండఁ దీసి రక్కసి, చిగురాకుఁబోఁడిమీఁదఁ జిమిన చెడిదం బుగ మింట మంట లెగయఁగ, నొగిఁ ఒని యమునికి దానియసకులు గొనియెన్. క. ఆపుడు జడదారిణేఁ డు, ల్లపుఁదామన నలకి వారలం దోడ్కొని వై శవునడకలతోఁ జనజ,న్నప్పటి ల్లలయలకుఁదోఁపునకుఁ బఱ తెంచెన్. సీ. గజ్జులేమని మ్రాఁకుల నంటఁ బ్రాఁకిన పరవకువలి రాకుమదిడలును వలపు చెుగల్వ బావుల క్రేవ జాల్గొన్న చలువగొజ్జఁగి నీటిజక్కరలురు 87 83 90 16 هنده అచ్చ తెలుఁగు రామాయణము భోదిక ప్రపుటంటీబోదియ లొల జడ గొన్న రుతుగున్న సంపఁగులురు బలికంపు నేప్తమి లఁకుల కెలంకులఁ బోదలు మొల్లపు మొల్ల పూఁబోడలురు లే. గలిగి మట్టిపోరు బండ్లు గాయలు చిగుర్ల కిం జయలు పూలు ముక్తముల వరక్చు నెల్లచెట్టులు నలక నబ్బ ముపు రాసినా జారి నెలమ' గోన మెరియు, క. అనయంబు నచటివెలికి, యృనిపందులు మెక్కి చొక్కి యక్క జీపుజిగి 91 స్పెరుమినుకులు నక్కొనటం, కొనకొని యెలుఁగించు మడసిగ ఱ్ఱపందుటుముల్. 92 కే. Eగిలి RX పెడు వ్రే డిమిపొగలు మొగల, తెగలనిఁగు మిక్కుటురువులు తిపిరి మెఱయు నఱుము లనియు రుబు3విచ్చిన బ్బియాకుఁ గట్టమెడ పలు గములా ముగ వినీయందు. ఉ. వెన్నెలరావణాచలుకవిప్పుటడుగులఁ జేరి తారువా కిన్నర లూని జాము విలకింపఁగఁ బాటలు వాడు బాసవా ల్కన్నియమిన్న గాణలకు గాటముగా సుతు లిచ్చు నచ్చట జొన్ననకమ్మ లేనియలు గ్రోలుచుఁ దుమైన బోటికకాటువల్ . 94 లే. శమ్మికొలఁకుల నోలాడి కమ్మపూవుఁ, గొమ్మలు గదల్చి కాపురం పుదిమ్మ లెక్క నెమ్మి క్రొమాపినీడల నిలిచి పొలిచి మెలగు పతినాలి చిఱుగాడ్పు లెలమి నుదు. 95 సీ. పసిదిండి మెకపులే బాలెంత లాకొన్న జిక కూరలకుఁ బా ల్సేపి యొసఁగఁ బడగ అడ్డుగఁ బట్టి పాపడియుండు తెలుకబోవల కెండ దొలఁగఁ జేయ సింగంపుఁజెలులు మచ్చిక మీఱ నెక్కుడు మెకముపిల్లల దువ్వి మేఁత లిడఁగ బిత్తరంపుజవాడి పిల్లి కలందుక త్చిలుక ముద్దియలతోఁ జెవిమి నెఱహా తే. గొదమతోఁడేటిజోటి గొండ గొఱియ కన్నియలఁ జేరి తద్దయు గౌరవింప నజ్రముల కెల్ల నాటకు టనఁగఁ జూచి, వెలుఁగున మేటితపసి రేవెలుఁగు సెలవు. 96 తే. అట్టితనయ న్కిపట్టున కత్తెఱఁగున, బుజముపుట్టువుకుణ్ణి బెబ్బులులఁ దెచ్చి 99 తేనియఁ బూజ లో సంగి యత్త పసిరాయఁడుకఁ దా జన్న మొనరించునదమునందు. క. తులువతొలివేల్పు లిరువురుఁ, బలినప్పుటా మనఁగఁ జవల బలుమూఁకలతో నిలిచి చలమార నల్లయఁ బొలసురు గునియించుచున్నఁ బోడఁ గాంచి వెసన్. 93 క. రాళొమకుఁ డపుడు వింటాం, జోకగ రెండము లూని చుఱు కలరఁగ న య్యాకసమునఁ ద్రిమ్మరుబ, కాసులు నేల నిర్వురం బడ నేసెస్. ఉ. ఆ త్తఱి జోగివేల్పుటొడయం దెవ నాతని మెచ్చి కూరి తో నెత్తి కవుగిలించుకొని హెచ్చుగ వేలుపు లెల్ల సొంపు ద ళ్కొత్తఁగఁ జేరి వ్రేలుముల నో రిపుఁబాళ్ళు కొనుగ గిత్తరా తత్తడితేఁ డెవం దనియఁ ఉప్పక జన్న మొనర్చి యంతటన్. క. ఇరుచక్క మేరు లూజ్ బలు, దొకశాలపుంబాల వారు గుతొ గలయ మంగై పరఁ గెడునప్పది తేరుల,దొరపట్టికిఁ బొలముమన్కి దొర యిట్లనియెన్. 100 101 బాల కాండము 17 102 క. వీరు రాచపట్టి బనకుం డనునోదయఁ డొకండు మిఖిల యనియెడు వీటర్ బని మీఱ సీత యనియెడు, తనబిడ్డకుఁ బెండ్లి సేయఁ దలఁచి కడంకన్. తే. నలుపు మెఱయంగఁ బెద్దల నాఁటనుండి, మున్ను దమయింట డాకొని యున్న నిన్ను మూలదేవరవి ల్లెత్తఁజూలు మేటి, కిత్తుఁ దనకన్నా నంచు నో ట్టిడుక యతఁడు. 103 ఆ. పుడమిలోనఁ గల్గుపుడమి చేతులు కెల్లఁ, జేటపడఁగఁ గడలఁ జాటఁ బనిచె నయ్య ముజ్జగముల నలరాచకన్నియ యుద్ధఁ బోల కెట్టిముద్దియలును, క. మీలుం దామరపూలుక్, మేలగునముక రాలిమిరకుఁ గనుఁ గవ 101 105 106 107 బోలక నీట మునిం గెర్, మూలకు దొర గాక యిర్లు మూలకుఁ జేరెస్. క, ఒడలుఁ దొడలు న్నడలు, సైదముల జడయుం దనర్చు మెలఁళకు మేల్పు త్తడి సంట్ల నంచబోదల, నడరేడు చింపములఁ దేట్ల నల్లన నగుచున్. క. తొవలా కన్నులు ఫలిజ,క్కవలా పాలిండ్లు తేఁటికములా కురు లా నవలాతో సెనఁ బోలుకు, నవలా నిక నొకపొలంతి యబ్బదు సుమీ. సీ. తుమీద ల్సేలమిడ్లు తొగలు సంపంగి మొగ్గ మగణాలు లేనియ యద్దము లొమ్మిదు లలఁతివెన్నెల సంకు తూట్లర్లు కెందామర లెండ్లు చిలువ శరఁగలు నుడి మొగిల్దారి యడుగులు మల యనుటులు దొవ లణీమర్లు కలిరులు రిక్కలు తాఁ బేస్ రాయంచుకొడమలు గపురంబు కుందనంబు తే. ననలు చిలుకయు నొనగూర్చి సగముల, ప్రోడ తన ప్రో డకన మెల్లఁ బుడమియందు ఔఱవఁగాఁ గోరి యముద్దు నెలఁత నట్లు, పొలుపు మెఱయంగ నొనరింపఁ బోలుఁజుమ్మి. క. రేదొర మొగమున కెన చివు, రే దొర పల్వరు సతోడ నింుగుబ్బ లయా = దొరయం జక్కవకవఁ, బైదలినలు వెన్న నలువపడఁతికిఁ దరమే. సీ. శలిరులేమాని క్రొత్తజవాదిబలు క్రోవి వలపుల దీవి చెంగలువదాని ముగుదల మేల్బంతి సొగసులదొంతి కొం బొగడపూఋుతి యబ్బురపుటితి . మానికములమూట మరుని గెల్పులతోట పుడు వెన్నెల లేట పసిఁడిపేట కపురంపుదిమ చొక్కపుదక్కుకీల్బొమ్మ మొల్లంపుదాసిమ్మ ముద్దుగుమ్మ తే. తేజులకొటారు వలునము తీయపుఁజేరు, కడివిజగరుగు తోలుకరి కాత్తేఱు రునుపికిలిచెండు పరుపంపు పనసపండు, నాఁగఁ డగు నెన్న సన్న యన్నా తిమిన్న. క. కలకల మనునపరుజిం, చలవలమకుఁ జైలుపు పపుడాల్పలుమి తలఁ డలరాయున మైల, కలవలనూనికము కాన్నఁ దరమే మాకున్. క. నగు నగు వెన్నెలని సిగ, 29 మిగిలిన కెంపు సొంపుఁ జెఱుచుఁ ఔడవి యె న్నఁగ నగు నముగుపసొగసు, దుగతీగతీ పారుతూపుదొరఠీవి సుమీ. మ. తేఱుచు ల్వేయు ని కేల యాలెఱవ దూదానిచుపూ రెమ్మ యా నెటీగ ఫ్రంపుటనంటి మొలక యానిన్దంపులేమాని యా 109 111 112 18 అచ్చ తెలుఁగు రామాయణము మెఱుఁగుంబం గురుత్వ యానన జిరా మేళ్ల దువెలారును కొ గఱుకుం గైదువ యాకడిందిన పలకన్నాకు నీకే తగున్ . తే. మోవిచిగురును వఁగుబ్బపూవుగుత్తు, లక్క ఒపుఁ బల్కు లేనియ లరిదికీలు 118 గంటుతు మైదదిమ్మను గలిగి యొప్పు, పుడమి కానుపులేఁగొమ్మఁ బొగడఁ దరమె.114 క. అని తెల్పుచు వారలఁ దోడ్కొని యప్పుడే కదలి తపసి గొలఁకులు నేఱు ల్పెనుగోనలుఁ బల్లియలుు, బొనరారఁగఁ గడచి వైళమునఁ జరునెడలన్. 115 116 క. కడు నరుడుగఁ దెరువున నొక, పడు కానాడెుపురాచ పాప నీయడుగుం గడ యొక్కించుక సోఁకిన, నడకెడు తలిరాకుఁబోఁడి యై తగ నిలిచెన్. తే. నిలుచుటయు నబ్బుకు బెవ నివ్వటిలఁగ, జెప్ప శ్రేయక యన్నేలచేఁడు దాని సోయగం బెల్లం గాంచి పెక్తాయి ముద్దు, తెఱవయై నిల్పుటిదియేమి తెఱఁగు నేఁడు. వేల్పువెలంపియొ జిక్కె, మోరలేఁ ఉ. వీరులకంటితొయ్యలి జానయొ పక్కి రాచెల్జియొ జక్కుల వంగ డపుంబడం తీయో కానీ జగంబునం దరయఁగాఁ ఔఱకోమల కిమిటారపుం జ నొకయింతయుం గలుగఁజాలు నె యంచుఁ దలంచుచుండఁగన్. క. రాకొమరుఁ జూచి యచ్చిగు, రాష్ట్రంబోఁడియు వలంతియై యి ట్లను నో సోఁకుడులనూడ విరుమా, నీకుం దన మొదలి తెఱఁగు నెఱి నెఱిఁగింతున్. సీ. మును గౌతముఁడు నాఁగ నొనరుపంటవలంతి జేజేనిరా బారిసింగ మునకు గారాబుటిల్లాలఁ బే రహల్య యటుదు రొకనాఁడు వేలుపుటొడయఁ డెమై నెరుఁ గోరి పుంజు పునఁ జేరి నడు రేయికలఱి నింటివఁ బొం చి యఱచుటయును దెల్లవాటే నటుచుఁ దివిరి యజ్ఞన్ని గ ట్టేటిపొంతకుఁ గ్రుకు లిడఁగఁ జన్న తే. నపుడె జన్నపుఁదిండిరాయుడు సెలఁగి, 'పెక్కు దెఱఁగులు రాచిల్క జక్క జోదు పనులకై వేఁడుకొన నియ్యకొని యకుడు, నేను నెన లేచి నేనది నెనయు నెడల. క. వేగుట గన రాకుండిన, వేగ మరచి వచ్చి తపసివెన్నెల తేఁ డ 118 119 122 ట్లాగడమున మెలఁగెడుమము, బాగుగఁ బోడ: గాంచి యెదను బోయనికి చుకస్.121 క. వేండ్రముగఁ దిట్టుటయు జవ, రాం డ్రైవ్వరు ము స్నేఱుఁగనియుగద యెదవళ్ గుండ్రాతరూపు గైకొని, తండ్రీ పెక్కేఁడు లిందుఁ దరలక యుంటిన్. కడు నీయెడ నీ, యడుగుకొన యంత సోకినంతనె చెడుగుం గొడిమెలు విడి చని క్రము, మడతితను బోదవె నన్ను మానిసిమిన్నా. క. ఓవలఁతి యిజ్జగంబు, ల్వామికి నేలుకొనఁగా వలసి నీ వెపుడుం గామి పుచుండుకర్జము, లేవాలితరం బెఱింగి యెన్నిక సేయన్. క. ఆచ నోదవ మీరు మేను, బోదలుచు మున్నీరు సొచ్చి పూనికతోడక్ జదువుల లెక్కలికాని, జిదిమి నలుపకలఁక దీఱిచితి వీవె కదా. 123 12+ 125 డము 19 తే. తివిరి జేజేలు మాసిసిదిండికాం ద్రవంనులును గూడి పాలేదు చచ్చుతటిని మేటితామేటిమే యెత్తి మెట్టుకిచ, నిలిచి యుండిన ప్రో డవు నీవె కావె. 126 లే. జుళు వాకంటితొలి వేల్పు నేల యెల్లఁ, కొంచు వినదారి టెంకి కేతెంచుచున్నఁ బూని తొల్పం దిగున్న వై వానిఁ జీటి, కోఱకొన మన్ను దాల్పవే కోరి నీవు. 127 ఉ. వెన్నునిఁ జూపు మంచుఁ బడి పేలవి తంబులఁ గన్న బిడ్డని నిన్నక స్రుక్కఁ జేయుమిడిమేలపునః జుడు దిండి రాచబ ల్మన్నియఁ జెండ బిరుసుమానిసి సింగపు మేను పూని యో యన్న పసిండిబొజ్జదొర కైన నిం గొనియాడ; 'బోలునే. క. గుజ్జువడుగ పయి మురు డని, యొజ్జపలుకు వినక చాగ మొసఁగెడుచో మూఁ డజ్జల మ్యుగములు గొని, యజ్ఞోజేకొంగఁ గ్రింది కనిచితివి కదా. క. ముయ్యేడుమాఱు లెక్కటి, కయ్యంబులు నేలదాల్సుకన్నా కుల బ 128 129 ల్వయ్యలుగ గండ్ర గొడ్డట, నొయ్యనఁ జక్కాడి కడల నునుపవె యసముల్.130 క. ఈరై దుకుత్తుకలపొల, మోరెపుచున్నీ నిదాడి కోర్వక జేజే బారులు మొఱ పెట్టినఁ బని, లేకులదొర కిప్పుడు గల్గితిది గద జియ్యా. క. కొనుక్క పేరిపొలఁతుక, పెనిమిటి పై నాఁగలియును చేరుదాటిఒడం 131 బును బూని రవళికాండ్రు, దునిమి పుడమిపడఁతివ్రేఁగు ద్రోయుదువు గదా. 132 తే, పాలకు మేఁకరి క్రొన్ననఁబోడి లెగల, యీలువులు మొక్కవఱిచియు మేలిక త్త దానిపై నెక్కి మొనసి పాలసుల నెల్లఁ, జిదుమ: గలబల్లిదుఁడ వీవె గదవె తండ్రి సీ. చదలుకానుపుపిండిచలువ పారునఁ బుడి జోగం పునిదురలఁ జొక్కుటేఁడ మాటలతొగగంటి మగని గ్రుడ్డువనంటిపో వులు బొజ్జ : బూను మేటి జగడుపుటో రెంపు జడ దారినా డెుపుఁ ఔటల కెద సుబ్బుబల్లి దుండ తనుకులీనుక దానివలి పెదుప్పటి మేని కరువు మీఱఁగఁ గప్పుకొనునొయా తే. కడిదివిలుకాఁడ కలువరక్కసుల సూడ, ముడువఁ దగుబంట తపసులనోముపట యుదమఁలసీమ నెఱరాచచందమామ, తెలిసి యగ్గింప మాబోంట్లకలమె నిన్ను. క. అని యిటు లేవనెత్తిన బ, త్తిని పేమఱుఁ బొగడి పొలము తెంకిముగుడ న్ననఁబోడి సనిన వారు, జని రొయ్యన మిథిల కపుడు సంతస మెనఁగన్. క. ఆత్తకి సబ్బలు వీటికి, మొత్తము లై కలమ్మేడు ముఖవము లొడవ నిృత్త గైకొనియెచ మను, తత్తరమునః జేరి రెలమి డలు కొత్తంగన్. క. ఎక్కుడు మెకములుఁ పేరులు, జిక్కి పడువు లండలములుఁ జాలుపు లగుచుకో ఒక్కిరిచేసి లెక్కలకుఁ గడు, మిక్కుట పై యెల్లకడల మెఱసె బ్రోలస్. 137 సీ, కొమ్ము టేసఁగుమబ్బుకూటువ ల్చిల్కు మవ్వపుటామునికొ ్బట్లు వాన గాఁగఁ బలు వెఱంగుల బోరుకలుగు వాయిదమలు గడికంపుటులఱుముచప్పుడులు గా 133 130 20 అచ్చతెలుఁగు రామాయణము రవళిఁ బాశర కాడుపు వుఁబోండ్ల మేరుదీవియలు మెఱుంగునీప్రియలు గాఁగ ముత్తైదువలు దటముగఁ జల్లుబలు పోయగపుముత్తెములు వడగండ్లు గాఁగ తే. మేలుటెక్కెపురకనంపుమిస్కు గములు, వేల్పుపాలెంపుటెకిమినివిండ్లు గాఁగఁ డెలి గొడుగు తెల్ల కురువుల తెనలు గాఁగ, పఱలె వీ డపు తొలుకరితఱిని బోలి. 138 లే. పుడమి యీని పడుపున గౌడ యొపిక, లేక మూఁకలచేతఁ బ్రో ల్వేలుఁగుచుండె నిట్లు గూడినయెకిమీండ్ర కెల్ల: జెలిమి, షెఱయ విడిపట్టు లొసఁగె నమిథిల లేఁడు. సీ. పడుపుఁగంబము ల్పన్ని పన్నుగ నిడ్డ తెచిముత్తియంపుఁబదిరులవలనఁ దశుకుడసిండిగోడలఁ గీలుకొల్పిన పలు వన్నియల వ్రాఁకపనులవలనఁ దలీరులు దొగలు చెంగలువలు గూర్చి యందముగ నించిన తోరనములవలన వెల లేని తగటుదువ్వలువలు చుట్టి యగ్గలికఁ గట్టిన మేలుకట్లవలన తే. దట్టముగ మ్రోయు నెఱ యిదములవలన, బుగులుకొనియెడుక పురం పుఁ బోగలవలన మేల్తెఱు గెల్ల: గనబడి మెఱయుచున్న, తననగరిలోని కెలమి నందఱరు దెచ్చి. తే. ఓలిఁ దగుచోట్ల వారిఁ గూర్చుండఁ బెట్టి, రమ్ములమ్ములు మంచిగందములు జింక పొక్కిలియుఁ గప్పరము గంనపొడి మొదలగు, మంచిసరకులచే నామతించి యంత. క. వలకు నకఁ డెంలేనియు, బలియరఁ డెక్కంత నేర్చి పనిఁ బూని గు బల్బలియు బలెఁ దనయింట, స్ధలకెడు సింగాణిఁ గన్ననం కాప్పించె. క. తెప్పించి వారిముండ ఆ, నొప్పార. గ మనిచి మిగులు పల్లపందమిక్ ముప్పిరి గొనియేకు వేడ్కల ఇప్పంటవలంతిరాయఁ డలి ననియెన్. క. రాశొమరులార గుబ్బలి, రాకన్ని యమగనియబ్బురపుని ల్లిది మురి దాకటి మెడదొర దీనిం, డాకొని బలుటక్కరుల నడుచెం గడిమిన్. క. పెద్దలకరమునకుండియుఁ, డద్దు నిని యలరుచుండుఁ దమ నెలవున వే సుద్దు & కేటికి విÛఁ డా, సద్ధేమియుఁ ఒల్పఁ బోక జననం బొదవక్. ఉ. మూఁగిన రాచసింగములమూఁక గనుంగొని 'మేలు మేలన స్వీఁగక నిచ్చి యిక్కడి:విశాల్లకి దోసిన ప్రోడ క్టేరు మే లాఁగ నొసుగును స్వలపు గ ప పుఁగుప్ప యనం దనర్చుని న్నాఁగటిచాలు పేరియెలవాలమిన్న నటుచుఁ బల్కినక్. 142 143 144 145 146 తే. విని పుడమిజేఁడు రెండము వెఱుఁగుపడుచు, నద్ది తాకొండ కుద్దియె కొద్ది గాక యున్న విలు దెచ్చి యువఱ బన్న మొందఁ, జేసెఁ బో వీఁడు దబ్బర చేసి నేఁడు. తే. ఆరుచు నెమొగముల విన్నఁదనము దిఁప జరిగి కూరక సన్నక నన్నఁ గొండ తొక్కకొందఱు దొరలు వి అక్కిడుగఁ, బూని కదలింప నోడియు మ్రానుకుడివి. తే. మున్న తికతోడఁ గొందఱు మన్ను టేండ్లు, గోరి సింగాణి గొనయుబు గూర్పఁ బూని పొదరి చేతులఁ బొరలించి పుడమిపైని, సెగయ నెత్తఁగ నింతయం సేవ రైరి. 149 బాలకాండము చ, అటువలె రాచ వేల్పుదొర లందఱు నుక్కటి స్రుక్క వీఁగి యే గుటఁ గని ప్రొద్దువంగడపుఁ త్రొన్నెలకా జడదారి పంపుతు చటుక్కున విల్లు పుచ్చుకొని తప్పక యెక్కడి నారి లాగుచోఁ జెట పెటలాడుచు స్వితి గెం బెల్లు గఁ జప్పుడు మిట నంటఁగస్. ఆ. ఏపుతోడ నాము జేరఁగుగున్న లేఁ జెఱల విలుచు తెఱఁగు దోఁవఁ దోలుదాల్పువిల్లు దునిమినయజ్ఞాలు, జూచి యబ్బ పేరాచగిబ్బ. 21 130 151 క, నానయు వెఱఁగును వేడ్కము, లో నిరయఁగ నగని మెచ్చి లోకంచుకయం బూనని నెయ్యంబున న, క్కా న బిడారు పు సామిఁ గనొని పలిన్. 152 153 ఆ. జోగిబొబ్బమెకమ యీగభగ పుఁగుణ్ణి, లెవ్వ రెందు నుండి యేఁగుదెంచి రిట్టిబలి మి కాండు రెప్వెరికొమరులు, తేటపడ,గ మాకుఁ దెలుపవయ్య. క. మిముఁ బోనిబల్లిదులు 'మే, ల్సమకూర్చుటకొఱకుఁ గానే చనుదెంతురు ని క్కముగ నీవు డెల్లకోర్కులు, నమరం గద మిముఁ జూచినంతనె మాకున్. 154 చ. ఆనపుడు నాలిఁ డిట్టు లకు నయ్యెకిమీని మొగంబుఁ జూచి యో గొనములయొక్క యిక్కొ మకుఁగుఱ్ఱలు ప్రొద్దులంపుఁ బెద్ద యై తనరుచు నుండు చాల్పుటకదంబుల జేనియ మం చ బోద లే పన నీట వచ్చి రీ విడింబు · చులరాయని విల్లు X నోజన్. 155 మన్ను కొన్ననఁబోఁడి మున్ను టక్కరి రక్కసుల మైన నోపక తలఁకుచున్నఁ జదువులదేవర మొద లగువేల్పులు బొడ్డునిర్వామిక్ఁ జెరి యందుఁ బెరుబాఁకురుకుబొసుపునఁ దమ్మి యింటితోయ్య ? యజ్ఞ లొత్తుగ నక్తమిలిన వెన్నున కప్పని విన్నవించిన నరం డఱములే వారియక్కలు దీర్ప- తే. గోరి ముజ్వేలుపులయొక్క కలమునందు, జమిలి జాయించ లేక రావలి వెలుఁగున కేపుతోఁ బుట్టె ఇడరులు వారి పదిగ, బ్రోవ నరుదుగ నిరుడు గరూపు లూసి. 156 ఉ. ఆమ్మగ మూసికంబు దిట మారఁగ నొక్కలం& జెనరే శ్రీమ్మకొమ్మ నుక్కడంచి తేటగా జన్నము గాచి చట్టుచం దమున నున్న పెండవసీతామడకంటిని బ్రోచి యిదు ప చ్చె మొగి నీదుజన్న మఱ సేయక చూచుకడంక మీఱఁగన్. 137 158 తే. ఆరయఁ దీపంచవారంపుట పట్ల, నడుమ నడ రొందు నాడెంపుఁబుడమిచేఁడు లెల్లఁ గదలింప లేనియివ్విల్లు దానిమె, సివ్వు డీలేసి మగతనం బెన్నఁ దరమె. క. చుక్కలరాయడు మరుఁడుం, ఒక్కులయెకిమీ కొడుకు ఒక వోలనియీ చక్కనిపోవఁడు నీకుు, దక్కెం బో యల్లుఁ డై దిటం బొనరారన్. తే. అనిన నుప్పొంగి రాచూలి యయ్య యింక, కాగు గావింప నేల యిచ్చటి కయోధ్య యేలుగొడయని: బెండిచి కిపుడు వెలువ, ఒరుపవలె నని నెయ్య మేర్పడఁగఁ బలి 139 ఓం మః గ్రంథాలయ . 01077 24 22 అచ్చ తెలుఁగు రామాయణము తేరులరాన 161 162 తే. వలం బంటులు నిరువురఁ బిలిచి మేలి,కమ్మ యొసఁగిన వా రొకయుమ్మడిఁ జని యోలగంబున నెమ్మదిఁ గ్రాలుచున్న, బంతి తేరుల రాచ మేల్బంతిఁ గాంచి. క. శేలెత్తి మ్రొక్కి ఔనఁ దము, నేలినవాఁ డిడినకమ్మ యిడుటయు నాశం డోలి నది చదువుకొని కదు, చాలెంకల నీగివలన నలరించి తగన్. క. వేడుకయు Tఱ:Xఁ గడఁకయు, నై డెందము చివురు లెత్త నపుడే ప్రగడల నాడెపుఁ బాటుల విందులఁ, దోడిదొరలఁ గూర్చి సాంపుతోఁ బయనం బై. 163 సీ, ఎడ లేక నడచుక తడులు నేరుంగలు తేరులు తకఁగల తెరలు గాఁగఁ జద తెల్ల నద్రువ విచ్చలవిడి మెఱయు ఐయిదములు బెడిదం పురొదలు గాఁగ సొంపారు తెలిము త్తియంపు జంపపుట్టె తెలు సిసంపురురుగులు కాగ బలితుపుహొయలు చెన్నలకురాకొమరులు కొమరొండు నెఱమానికములు గాఁX తే. హరువు సెఱయంగఁ ఔతర అడుగడన, ఇలఁదుకలు పవడంపుఁ దీవియలు గాఁగ నుబ్బి పొదలె డుమిన్నీటియుద్దివోలెఁ, దద్ద పేక్కల మిథిలకుఁ దలరి చనియె. 16 క. చరుటయు నబ్బలియు నెదుర్కొని శననునకుఁ దోడుకొని చని ఫూజర్ పొనరించి మిథిలజేఁ డా, శని నొక విడిపట్టునందుఁ దనరఁగ నుఫిచెస్. 165 ఆ. అంతఁ బెద్ద బాపనయ్యలయానతి, వడ' యొక్క మంచి గడియదోయి యందు రాగపునకుఁ బొందుగాఁ దన పట్టిఁ బెండ్లి సేసె మఱియుఁ బేరి తోడ. 166 క. తనతమ్మునిబిడ్డల నా కనికములు ముఖ్వరకును దద్దయు వేడ్కర్ బెరుమి ఎకుతో వః జెంట్లు, డొనరించి కరుబు గూర్మి యుప్పతిలంగన్. తే. తగటు చీరలు రతనంపుఁడుఁ దొడవు, అందలంబులుఁ జదువా ల్గుందనంపు టెల్లిగ ములును దూఁగుటుయ్యెలలు మంద, నలురు నయ్యల్లు వారి కొసగి మఱియు. క. చెయ్యి గల మెకపుదారులఁ, బయ్యరపడి గుడక్కి పదువుల నిడి తా నెయ్యంబున వియ్యంబుల్, కయ్యెడఁ గడ లేనిసొము లప్పన సేసెన్. ఉ. ఆఱని లేజు గల్గి యలరాడునయ్యెకపోడు వేయినూ టొఱులరొక్కముర్ దొడవు లందలము ల్వలికపుఁచీరలుం జూఱలు గాఁగ నింటఁ గలసొములు నెమి నొసంగి యత్తటిక్ బాఱుల బీదసాదులకు బందుగులం పనియించె సెంశ్రయన్. ఆ. అటు లొసంగి యనుప నందఱుఁ దమతమ, సెలవుపట్ల కరిగి రెలిమితోడఁ 167 163 170 బుడమికాన్పుమగనిఁ బొగడుచు నపుడాకు టింటిపోడ యెందు నేనిఁ జనియె. 171 తే. అంతఁ గొడుకులఁ గోడండ్ర నందలముల, నునిచికొని వీరకాని వీడ్కొని చెలఁగుచు బంతి తేరులదొర త్రోవపట్టి యరుగు, చున్నచో సబ్బురం బొప్ప నొక్క యెడను. క. వెఱఁగుగఁ దన పేరిటిదొర, మఱి యొక్కఁడు గలిగె నిపుడు మంచిది మేల్మేల్ రఱిమి నెఱిఁ జెబురు నని మది, నఱముతోఁ బరశురాముఁ డడ్డము దాఁకెన్. బాలకాండము 23 తే. తాఁకి యగ్గండ్ర గొడ్డలి దాల్పు రేయి, ద్రిమ్మరులదాయ నలుకతోఁ దేటి చూచి యోగి నుడికాఁడ ప్రాతవి ల్లొకటి ద్రుంచి, యుజ్బె దింకను నాదాడి కోర్వం గలవె సీ. కొఱఁత గానీక చిచ్చుఱకంటిచెంగట గుఱుతుగా విలువిద్దె గఱచినాఁడఁ దూఱి పేరిమి నైదుమాఱు కేల్ల వలును గలబదునియాము మలపినాఁడఁ జెలఁగి ముయ్యేడుమాత్రులు గండ్రగొడ్డుటఁ దులుపరాపా జులఁ జేలవినాఁడఁ దెఱగంటి ప్రోలి కేడెఱ నేఁగు తెరవుగా గడితంపుపెట్టులు గట్టివాఁడ తే. వెలయ నిరుదచ్చిరావజాబిలులలోన, మిక్కుటం బగు లేజున మెఱసినాఁడ నట్టి నాతోడ నీకరమా పెనగ, సహహ పని దప్పె నీకేమి యనఁగఁ గలదు. 175 క. ఎట్టి మొన గాండ్రు, రేనియు, గట్టిగ నాయెదుట దిటము గలఁగఁగ బఱతు ర్నెట్టుకొని నేఁడు మిగుల, న్బొట్టెడ్ వెట్లు నిలిచి పోరడు చెపుమా. తరల, అమడు నబ్బలుజోదు: గన్లోని నూతఁ డిట్లని పల్కె సౌం దనముగంటిమి దానె యుబ్బుచుఁ దద్దయు గొనియాడుతు ల్వను మదిం గోతి సేయఁ బోరు వలంతు లెల్లరు నీ కిటు ల్చకునె యెక్ను కొనుగ వీఱిఁడిజాడ నీవ నిరుం గడు5. దీవికి యెదుర్కొసం క, బవరమున కీవు ర మని, లేవిలీన మీవంటిపుడమినయ్యంబులతోఁ దర, వవునే నెఆరాల మన్నియల కెండైనన్. చ. పలుకులు వేయు నేమిటికి బల్లికు లై తనరారుమీర లె ట్లలిగినఁ జైల్లుఁ గాని తకవా మముబోంట్లకు మిము మార్కొనక్ వలకు మిన్ను మానికపువంగరపు: దొర లెన్న డేనిఁ బా ఱులయెడ నల్గఁ బోదునె యెఱుగమి పైన జెడ గుడాలనీ, ఆ. అనిన సంతసిల్లి యచ్చివ్విపోటు, బాపనయ్య రాచపట్టిఁ జూచి 176 177 178 179 `మేలు మేలు నిన్ను మెచ్చితి నిఁకఁ చెక్కు, మాటలేల విరుము తేట మాఱ. 180 తే. తొలికలుగుదారు వయిల పలఁ) చివుకు, విల్లు డునిమితి కని చాల విఱ్ఱవీఁగు చున్న వాఁడవు నా చేతియు పటువిల్లు, కొనయ 'స్కంపు మని యొసంగిన నకుడు. క. ఆవిటిలోన యారని, లావుకు నెఱకనము తేజు లాగుకొని కడుకో .182 శేవ దలిర్పఁగ నెక్కిడ, వేవేగ లతోరి: బూని త్రేయఁ దొడఁగినన్. తే. తలఁకి మోయన్న యిప్పు డిమ్మలికి యేరు, వేల్పు ప్రోలికిఁ గట్టిన చాల్పు మెట్టు లేయు మని వేఁడుకొనిన నట్లేసి యకని, వీడుకొని యెల్ల మూఁకలఁ గూడి మరలి. తే. ఎలమిఁ దమప్రోలు సొత్తైచి యెల్లపజలు, కోరికలు నివ్వటీల నెదుర్కొని కరంబు బత్తి నెఱవంగ వారలఁ బద్దెఱఁగుల, గారవించుచు వేడైఱ గడలు కొనఁగ. చ, పలుమఱు నాటచేడియలు పారన లాడఁగ నేల వేలుపుం ఔలువలు క్రొత్తము త్తియపుసేనలు చల్లుచు మేర్ని వాళు ఆ 184 గ్గలముగ నీ గఁ బాఱు లొగిఁ గ్రముచు దీవన తీయ బట్లు వే క్కలఁ బొగడంగ లో నగరు కన్ననఁ జొచ్చి కడంక మీఱఁగన్. 185 తే. తల్లులకు మ్రొక్కి వార లెంతయు నొసంగు, దీవనలు గాంచి యెన లేసివి మెఱయ నంత జనంపుఁ గాప సంతసమునఁ, బడమి కారుపువెలిఁ గూడి పొదలు చుండె. 186 క. అని పుట్టఁబుట్టువునకుం, గొనకొని వేలుపుల పెద్దమనుఁ డెఱింగిం చిన నాలకించి యకఁ డాయన నవ్వతికతయుఁ దెల్సు మని వేడుటయున్. 187 ఉ. వేలుపుటేఱు గప్పురము వెన్నెల లంచలు ముత్తియంబులు) బాలును మంచు నద్దములుఁ బయ్యర మే పుడుతాడు గల్వరా కౌలురు రేవెలుగు మగణాలుకు రెక్కలుఁ దమ్మి చూలియి ల్లాలును జోడు గాఁగఁ దన రాజన సంబునఁ గేరుదయ్యమా. శ. కలువలదాయయు నగ్గియు, నెలమును చేస్తుండుఁ ఒదలు నేలయు నీకు ఒలేనట్టుకు రూపులుగాఁ, బొలు పొందెడు వన్నెకాఁడ బూచుల జేఁడా. లయవిభాతి. -- మొలకు బులితోలు వెలిమలను బలుప్రోలువడిఁ జైలుకుకలజాలు మెయిఁ గులుగ జవరాలు కో జిలువ మెడెనూలు పసిమలపు తోలిచలు ముల నలరడు నురువాలు ఒక మెలయువల కేలుకే గెలుపు గొనఁ జాలు డసికొలపు కొరడాలు చలి జలుఁగు సెన వోలువగఁ బొలుచు జెఱడాలుకే " గలిగి కదు మేలు వడి కెలమి సిడిమేలు గసి 188 189 190 చెలఁగి జగ మేలుచును వెలుగు నేఱవేల్పా. గద్యము. ఇది శ్రీమదుమారమణకరుణాకటాక్ష నిరీక్ష ణసంలబ్ధనవసకవి తాసామ్రాజ్యధురం ధర, ఘనయశోబంధుర, కౌండిన్యస గోత్ర పవిత్ర, కూచిమంచి గంగ నామాశ్యపుత్త, బుధజనవిధేయతిమయనామధేయ ప్రణీతం బైన యిచ్చ తెలుఁగు రామాయణ మను మహాకావ్యముందు బాలకాండము సర్వ మేకాశ్వానము.
24 అచ్చ తెలుఁగు రామాయణము