సర్వదర్శన సంగ్రహం/అక్షపాద దర్శనం

వికీసోర్స్ నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు


అక్షపాద దర్శనం

1. తత్త్వజ్ఙానాద్దు:ఖాత్యంతోచ్ఛేదలక్షణం ని:శ్రేయసంభవతీతి సమాన తంత్రేపి ప్రతిపాదితం తదాహ సూత్రకార: ప్రమాణప్రేమేయత్యాదిత్వ జ్ఙానాన్నిశ్రేయసాధిగమ ఇతి. ఇదం న్యాయశాస్త్రస్యాదిమం సూత్రం న్యాయశాస్త్రంచ పంచాధ్యాయాత్మకం, తత్ర ప్రత్యధ్యాయస్యాహ్నికద్వయం. తత్ర ప్రథమాధ్యాయస్య ప్రథమాహ్నికే భగవతా గోతమేన ప్రామాణాదిపదార్థనవకలక్షణానిరూపణం విధాయ ద్వితీయే వాదాదిసప్తపదార్థ లక్షణనిరూపణం కృతం. ద్వితీయస్య ప్రథమే సంశయపరీక్షణం ప్రమాణ చతుష్టాయప్రామాణ్యశంకనిరాకరణంచ. ద్వితీయే అర్థాపత్యేదేరంతర్భావనిరూపణం. తృతీయస్య ప్రథమే ఆత్మశరీరేంద్రియార్థపరీక్షణం, ద్వితీయే బుద్ధిమన: పరీక్షణం. చతుర్థస్య ప్రథమే ప్రవృత్తిదోషప్రేత్య భావఫలదు:ఖాపవర్గపరీక్షణం, ద్వితీయే దోషనిమిత్తకత్వనిరూపణం అవయవ్యాదినిరూపణంచ. పంచమస్య ప్రథమే జాతిభేదనిరూపణం, ద్వితీయే నిగ్రహస్థానభేదనిరూపణం.

2. మానాధీనా మేయసిద్ధిరితి న్యాయేన ప్రమాణస్య ప్రథమముద్దేశే తదనుసారేణ లక్షణస్య కథనీయతయా ప్రథమోదృష్టిస్య ప్రమాణస్య ప్రథమం లక్షణం కథ్యతే.

3. సాధనాశ్రయావ్యతిరిక్తత్వే సతి ప్రమావ్యాప్తం ప్రమాణం. ఏవంచ ప్రతి తంత్రసిద్ధాంతమిహ పరమేశ్వరప్రమాణం సంగృహీతం భవతి. యదకథయత్ సూత్రకార: మంత్రాయుర్వేదప్రామాణ్యవంచ తత్ప్రామాణ్యమాప్తప్రామాణ్యాదితి.

4. తథాచ న్యాయపారావరపారద్దశ్వా విశ్వవిఖ్యాతకీర్తిరుదయనాచార్యేపి కుసుమాంజలౌ చతుథ స్తబకే -
మితి: సమ్యక్పరిచ్ఛిత్తిస్తద్వత్తా చ ప్రమాతృతా
తదయోగవ్యవచ్చేద: ప్రామాణ్యం గౌతమే మతే ఇతి

5. సాక్షాత్కారిణి నిత్యయోగిని పరద్వారానపేక్షితౌ
భృతార్థానుభవే నివిష్టనిఖిలప్రస్తావివస్తుక్రమ:.
లేశదృష్టినిమిత్తదృష్టివిగమప్రభ్రష్టశంకాతుప:
శంకోన్మేషకలంకిభి: కిమపరైస్తన్మే ప్రమాణం శివ ఇతి

6. తచ్చతుర్విధం ప్రత్యక్షానుమానోపమానశబ్దభేదాత్. ప్రమేయం ద్వాదశప్రకారం ఆత్మశరీరేంద్రియార్థబుద్ధిమన: ప్రవృత్తిదోపప్రేత్యభావఫలదు:ఖాపవర్గభేదాత్.

7. అనవధారణాత్మకం జ్ఙానం సంశయ: స త్రివిధ: సాధారణధర్మాసాధారణధర్మవిప్రతిపత్తిలక్షణభేదాత్.

8. యమధికృత్య ప్రవర్తంతే పురుషాస్తత్ప్రయోజనం. తద్విధం దృష్టాదృష్టభేదాత్.

9. వ్యాప్తిసంవేదనభూమిదృష్టాంత:. స ద్వివిధ: సాధర్మ్యవైధర్మ్యభేదాత్.

10. ప్రామాణికత్వేనాభ్యుపగతోర్థ: సిద్ధాంత:. స చతుర్విధ: సర్వతంత్ర ప్రతితంత్రాధికరణాభ్యుపగమభేదాత్.

11. పరార్థానుమానవాక్యైకదేశోవయవ:. స పంచవిధ: ప్రతిజ్ఙాహేతుదాహరణోపనయనిగమనభేదాత్

12. వ్యాప్యారోపే వ్యాపకారోపస్తర్క:. స చైకదశవిధ: వ్యాఘాతాత్మశ్రేయేతరాశ్రయచక్రకాశ్రయనవస్థాప్రతిబంధికల్పనాలాఘవకల్ప నాగౌరవోత్సర్గాపవాదవైజాత్యభేదాత్.

13. యథార్థానుభవపర్యాయా ప్రమితిర్నిర్ణయ:. స చతుర్విధ: సాక్షాత్కృత్యనుమిత్యుపమితిశాబ్దభేదాత్.

14. తత్వనిర్ణయఫల: కథావిశేషో వాద:.

15. ఉభయసాధనవతి విజిగీషుకథా జల్ప:.

16. స్వపక్షస్థాపనాహీన: కథావిశేషో వితండా.

17. కథా నామ వాదిప్రతివాదినో: పక్షప్రతిపక్షపరిగ్రహ:.

18. అసాధకో హేతుత్వేనాభిమతో హేత్వాభాస:. స పంచవిధ: సఖ్యభిచారవిరుద్ధప్రకరణసమాతీతకాలభేదాత్.

19. శబ్దావృత్తివ్యత్యయేన ప్రతిషేధహేతుశ్చలం. తత్రవిధమభిధానతాత్పర్యోపచారవ్యత్యయవృత్తిభేదాత్.

20. స్వవ్యాఘాతకముత్తరం జాతి: సా చతుర్విశతివిధా సాధర్మ్యవైధర్మ్యోత్కర్షాపకర్షవర్ణ్యావర్ణ్యవికల్పసాధ్యప్రాప్త్యప్రాప్తిప్రసంగప్రతిదృష్టాంతానృప్తప్రతిసంశయప్రకరణాహేత్వర్థాపత్తివిశేషాపత్యుపలబ్ధ్యనుపలబ్ధినిత్యానిత్యకార్యసమబేదాత్.

21. పరాజయనిమిత్తం విగ్రహస్థానం. తద్ద్వావింశతిప్రకారం ప్రతిజ్ఙాహానిప్రతిజ్ఙాంతరప్రతిజ్ఙావిరోధప్రతిజ్ఙాసన్న్యాసహేత్వంతరార్థాంతర - నిరర్థకావిజ్ఙాతార్థపార్థకాప్రాప్తకాలన్యూనాధికపునరుక్తానుభాషణాజ్ఙానాప్రతిభావిక్షేపమతానుజ్ఙాపర్యనుయోజ్యోపేక్షణనిరనుయో - జ్యానుయోగాపసిద్ధాంతేహత్వాభాసభేదాత్.

22. అత్ర సర్వాంతర్గణికస్తు విశేషపస్తత్ర శాస్త్రే విస్పష్టేపి విస్తరభియా న ప్రస్తూయతే.

23. నను ప్రమాణాదిపదార్థషోడ్శకే ప్రతిపాద్యమానే కథమిదం న్యాయశాస్త్రమితి వ్యపదిశ్యతే సత్యం తథాప్యసాధరణ్యేన వ్యపదేశా భవంతీతి న్యాయేన న్యాయస్య పరార్థనుమానాపరపర్యాయస్య సకలవిద్యానుగ్రాహకతయా సర్వకర్మానుష్టానసాధనతయా ప్రధానత్వేన తథా వ్యపదేశో యుజ్యతే.

24. తథాబాణి సర్వజ్నేన, సోయం పరమో న్యాయ: విప్రతిపన్నపురుషప్రతి పాదకత్వాత్ తథా ప్రవృత్తిహేతుత్వాచ్చేతి.

25. పక్షిలస్వామినా చ సేయమాన్వీక్షికీ విద్యా ప్రమాణాదిభి: పదార్థై: ప్రవిభజ్యమానా-
ప్రదీప: సర్వవిద్యానాముపాయ: సర్వకర్మణాం
ఆశ్రయ: సర్వధర్మాణాం విద్యోద్దేశే పరీక్షితేతి

26. నను తత్వజ్ఙానాన్ని:శ్రేయసంభవతీత్యుక్తం తత్ర కిం తత్వజ్ఙానాదనంతరమేవ ని:శ్రేయసం సంపద్యతే నేత్యుచ్యతే కింతు తత్వజ్ఙానాదృఖజన్మప్రవృత్తిదోషమిథ్యాజ్ఙానానాముత్తరోత్తరాపాయే తదనంతారాభావ ఇతి.

27. తత్ర మిథ్యాజ్ఙానం నామానాత్మని దేహాదావాత్మబుద్ధి: తదనుకూలేషు ద్వేష: వస్తుతస్త్వాత్మన: ప్రతికూలమనుకూలం వా న కించిత్సమస్తి. పరస్పరానుబంధత్వాచ్చ రాగాదీనాం మూఢో రజ్యతి రక్తో ముహ్యాతి మృఢ: కుప్యతి కుపితో ముహ్యతీతి. తతస్తైదోషే: ప్రేరిత: ప్రాణీ ప్రతిపిద్ధాని శరీరేణ హింసాస్తేయాదీన్యాచరతి వాచా అనృతాదీని మనసా పరద్రోహాదీని సేయం పాపరూపాప్రవృత్తి ధర్మమావహతీతి.

28. శరీరేణ ప్రశస్తాని దానపరిత్రాణదీని వాచా హితసత్యాదీని మనసా అహింసాదీని సేయం పుణ్యరూపా ప్రవృత్తిధర్మ:.

29. సేయముభయీ వృత్తి: తత: స్వానురూపం ప్రశస్తం నిందితం వా జన్మ పున: శరీరాదే: ప్రాదుర్భావ:. తస్మిన్ సతి ప్రతికూలవేదనీయతయా వాసనాత్మకం దు:ఖం భవతి. త ఇమే మిథ్యా జ్ఙానాదయో దు:ఖాంతా అవిచ్ఛేదన ప్రవర్తమానా:. సంసారశబ్దార్థో ఘటీచక్రవన్నిరవధిరనువర్తతే.

30. కశ్చిత్ పురుషధౌరేయ: పురాకృతసుకృతపరీపాకవశాదాచార్యోపదేశేన సర్వమిదం దు:ఖాయతనం దు:ఖానుపక్తంచ పశ్యతి తదా తత్సర్వ హేయత్వేన బుద్ధ్యతే. తతస్తాన్నివర్తకమవిద్యాది నివర్తయితుమిచ్ఛతి తవివత్యపాయశ్చ తత్వజ్ఙానమితి.

31. కస్యచిచ్చితసృభిర్విద్యాభిర్విభక్తం ప్రమేయం భావయత: సమ్యగ్దర్శన పదవేదనీయతయా తత్వజ్ఙానం జాయతే, తత్వజ్ఙానాన్మిథ్యాజ్ఙానమపైతి మిథ్యాజ్ఙానాపాయే దోషా: అపయంతి, దోషాపాయే ప్రవృత్తిరపైతి ప్రవృత్యపాయే జన్మాపైతి, జన్మాపాయే దు:ఖమత్యంతం నివర్తతే సాత్యంతకీ నివృత్తిరపవర్గ:. నివృత్తేరాత్యాంతికత్వం నామ నివర్త్య స జాతీయస్య పునస్తత్రానుత్పాద ఇతి.

32. తథాచ పారమర్షం సూత్రం, దు:ఖజన్యప్రవృత్తిదోషమిథ్యజ్ఙానానాముత్తరోత్తరోపాయే తదనంతరభావాదపవర్గ ఇతి.

33. నను దు:ఖాత్యంతోచ్ఛేదోపవర్గ ఇత్యేతద్యాపి కఫోణిగుడాయితం వర్తతే తత్కథం సిద్ధవత్కృత్య వ్యవాహ్నియత ఇతి చేన్మైవం సర్వేషాం మోక్షవాదినామపవర్గదశాయామాత్యంతికీదు:ఖనివృత్తిరస్తీత్యస్యార్థస్య సర్వతంత్రాసిద్ధాంతసిద్ధతయా ఘంటాపథత్వాత్. నహ్యప్రవృత్తస్య దు:ఖం ప్రత్యాపద్యతే ఇతి మాధ్యమికమతే దు:ఖోచ్ఛేదోస్తీత్యేతావత్తావదవివాదం.

34. అథ మన్యేథా శరీరాదివదాత్మాపి దు:ఖహేతుత్వాదుచ్ఛేద్య ఇతి తన్నసంగచ్ఛతే వికల్పానుపపత్తే:.

35. కిమాత్మా జ్ఙానసంతానో వివక్షిత: తదరిక్తో వా. ప్రథమే న విప్రతిపత్తి:. క: ఖల్వనుకూలమాచరతి ప్రతికూలమాచరేత్. ద్వితీయే తస్య నిత్యత్వే నివృత్తిశక్యవిధానైవ. ప్రవృత్యనుపపత్తిశ్చాధికం దూషణం, న ఖలు కశ్చిత్ ప్రేక్షావానాత్మనస్తు కామాయ సర్వం ప్రియంభవతీతి సర్వత: ప్రియతమస్యాత్మన: సముచ్ఛేదాయ ప్రయతతే. సర్వో హి ప్రాణీ ముక్త ఇతి వ్యవహరతి.