పదబంధ పారిజాతము/చెఱి ఒకటి

వికీసోర్స్ నుండి
Jump to navigation Jump to search

చెవిలో వేసికొను

  • మనసు పెట్టి విను.
  • "వా డేం చెప్పినా చెవులో వేసుకోడు." వా.

చెవిలో సొంటికొ మూదు

  • మూర్ఛపడినప్పుడు శుశ్రూష చేయు.
  • ".....సూర్య సుతుండు దేవతా, సూదన బాణవేగమున సొమ్మసిలెం జెవి లోన సొంటికొ,మ్మూఁదినవాఁడ వైతివె యయో..." రామాభ్యు. 8. 103.

చెవి వాలవేయు

  • చెప్పుడుమాటలకు లోబడు.
  • "అది వాళ్ల అమ్మమీద రోజూ ఏవేవో చెప్తూండే సరికి వాడూ చివరికి చెవి వాల వేశాడు." వా.

చెవి సోక జెప్పు

  • మనసునకు నాటునట్లు చెప్పు.
  • "చెవి సోఁకఁ జెప్పఁగన్." విజయ. 1. 31.

చెవుడు పడు

  • చెవులు గడియలు పడు - ముఖ్యంగా పెద్దశబ్దం వినుట వల్ల.

చెవుడు పఱుచు

  • చెవుడు కలుగునట్లు చేయు.

చెవుడుపాటు

  • చెవుడు కలుగుట.

చెవుడ్పాటు.

  • చూ. చెవుడుపాటు.

చెవులపండువుగా

  • కర్ణ పర్వముగా, వినుటకు ఇం పైనదిగా.
  • "నాకుఁ జెవులపండువుగ వినిపింపు నీ పలుకు లనియె." కళా. 3. 34.
  • "కవిబుధ శ్రేణికిఁ జెవులపండువులుగా, నాస్థానమున మాటలాడ నేర్చు." భీమ. 1. 65.

చెవులపిల్లి

  • కుందేలు.

చెవులపువ్వులు

  • ఒక చెవినగ. బుగడల వంటిది.

చెవులపూవులు

  • చెవినగ.

చెవులపోతు

  • కుందేలు.
  • "చెవులపో తెదు రయ్యెఁ జెమరు డా దెసఁ జూపె." ఉత్త. రా. 6. 235.

చెవుల బెట్టికొను

  • విను.
  • "కాని యా తప్పు నీ, చెవులం బెట్టి కొనంగ రాని పురి గాసిం బెట్టి కట్టిండి వా,సవుఁ డెట్టుం దనుఁ జంపఁజాలు...." ఉ. హరి. 1. 184.

చెవుల బెట్టు

  • చెప్పినది విను.
  • "ఏ మనఁగ నేమి నీమగఁ, డేమాటలు చెవులఁ బెట్టఁ డించుకయేనిన్." నలచ. 5. 141.

చెవుల బోయు

  • చెప్పు; బోధలు చేయు.
  • "చెవులఁ బోయమె సవిశేష కార్య వచనములు." భార. స్త్రీ. 1. 142.

చెవులలో చెట్టు మొలుచు

  • వినిపించుకోక పోవు. నిరసనగా అనుమాట. కొత్త. 346.

చెవులలో వేళ్లు పెట్టుకొను

  • ఏ మాత్రం వినక పోవు.
  • "వా డే మంచిపాట విన్నా చెవులలో వేళ్లు పెట్టుకొంటాడు." వా.
  • "మా సంగతి మేం మాట్లాడుకొంటూ ఉన్నాం. ఇష్టం లేకపోతే చెవుల్లో వేళ్లు పెట్టుకో." వా.

చెవుల వ్రేళ్ళు చెఱివికొను

  • చెవులు మూసుకొను - శబ్దము విన లేక.
  • "బిట్టుల్కి గట్టురాపట్టి దొట్టినభీతిఁ, జెవులఁ జుట్టనవ్రేళ్లు జెఱివికొనియె." దశా. కూర్మ. 49.

చెవులు గడియలు పడు

  • తిండి లేక పోవుటతోనో, పెద్ద శబ్దంవల్లనో చెవులు మూసుకొని పోవు.
  • "ఉడుగనిపస్తులఁ జెవులను, గడియలు వడ మేను వడఁక..." పాండు. 3. 103.
  • "మూన్నాళ్లనుంచీ తిండి లేక చెవులు గడియలు పడ్డాయి." వా.

చెవులు గఱచు

  • చాడీలు చెప్పు.
  • "పలు గూఁత లఱచువానిన్, గలు ద్రా వెడువానిఁ జెవులు గఱచెడు వానిన్." వేంక. పంచ. 1. 445.

చెవులు గింగురు మను

  • దెబ్బతో చెవులలో శబ్దము పుట్టు.
  • "ఆ శబ్దంతో చెవులు గింగురు మన్నవి." వా.

చెవులు చిందర్లు వోవు

  • చెవులు చిల్లులు వడు.
  • "చెవులు చిందర్లు వోవ." విప్ర. 4. 19.

చెవులు చిందఱ పోవు

  • చెవులు తూట్లు పడు - శబ్దాతిశయమువలన....
  • "చెవులు చిందఱ వోవఁ జెలఁగుకవీంద్రుల, పో రంటిమా..." కళా. 7. 19.

చెవులు చిందఱలు వోవు

  • చెవులు తూట్లు పడు - ఎక్కువ శబ్దముచే ననుట.
  • "చెవులు సిందఱలు వోఁ జెలఁగెఁ జిమ్మటలు." హరి. ద్వి. 1 భా.

చెవులు చికిలీ చేసుకొని

  • సావధానతతో.
  • "నీ పాట వినడానికి చెవులు చికిలీ చేసుకొని కూర్చున్నాను." వా.

చెవులు చిల్లులు వోవు

  • చెవులు తూట్లు పడు.
  • "చిలుకలు వల్కునో చెవులు చిల్లులు వోవఁగ నంచు నెన్నఁడున్." నైష.
  • చూ. చెవులు చిందఱ పోవు.

చెవులు చీములు గట్టు

  • దుర్భాషలచే బాధ కలుగు.
  • విన రానిమాటల వల్ల బాధపడు.
  • "పుడమిజనంబు లెల్ల నినుఁ బ్రువ్వఁగఁ దిట్టఁగ వించు నున్కి నొ, చ్చెడుమది యెప్పుడుం జెవులు చీములు గట్టెడుఁ గౌరవేశ్వరా!" భా. 2. 10.

చెవులు ఝాడించుకొని

  • పని కాక వెను తిరిగి.
  • "అంత దూరమూ వెళ్లి వాడు లేక పోయేసరికి, చెవులు ఝాడించుకొని వచ్చాను." వా.

చెవులు తెగిన వెధవ

  • ఒక తిట్టు - వ్యర్థుడు. నిష్ప్రయోజకుడు.

చెవులు తెగు

  • విధవ యగు.
  • ముండ మోస్తే భూషణాదులను తీసి వేస్తారు. ముత్తైదువ లక్షణాల్లో చెవియాకు ఒకటి. అందుపై యేర్పడిన పలుకు బడి.

చెవులు పట్టి యాడించు

  • వశవర్తిని చేసికొను.
  • "గరుడ గంధర్వ యక్ష కిన్నరులఁ గన్నఁ, జెవులు వట్టి యాడించు నశేష లోక..." నిర్వ. 4. 22.
  • "నిను గీతి సాహితీ మో,హనవాణులు చెవులు వట్టి యాడింపగా." విజ. 1. 155.

చెవులు బీటలు వాఱు

  • అతి శబ్దముచే చెవులు పగులు.
  • "చెవులు బీఁటలు వాఱంగఁ జెలఁగు నమ్మ, హారవమున కులుకక..." భార. ద్రో. 3. 222.

చెవులు మూసుకొను

  • వినరాని మాట అంటున్నావు సుమా అని సూచించు.
  • "ఆ దైవదూషణ వింటే ఏ ఆస్తికుడైనా చెవులు మూసుకుంటాడు." వా.

చెవులు సోకు

  • వినబడు, చెవిబడు.
  • "ఎట్టి వార్త, చెవులు సోఁకు నొక్కా చే వెట్టి కలఁచిన, భంగిఁ ద్రిప్పికొనఁ దొడంగె మనము." భార. ద్రోణ. 2. 230.
  • "వీణా,స్ఫుటమధురరవంబు చెవుల సోఁకినమాత్రన్." రుక్మాం. 2. 126.

చేంతాడు

  • బావిలోనుండి నీళ్లు తోడుకు నేందు కుపయోగించేతాడు.

చేకటులు

  • చేతులకు పెట్టుకునే ఒక రకమైన కడియాలు.

చేకట్టుదండ

  • చేతులకు కట్టు కట్టే దండ. వాకట్టు వంటిదే ఇక్కడి చేకట్టు.
  • "వాకట్టు బదనిక చేకట్టుదండలు." శృం. శాకు. 1. 113.

చేకత్తి

  • చేతికత్తి. చేకత్తికాడు
  • వీరుడు, భటుడు.

చే కలవాడు

  • బలశాలి, ఉదారశీలి. దాత అని శ. ర.
  • "నీరజగర్భ రమావిభుం గడుం, జే కల వాఁ డటం డ్రతని చిత్తము లాసమరంబు సేసి." శేష. 4. 92.

చే కాచు

  • చేయి అడ్డుపెట్టు.
  • "కొనగొమ్ము నాటునొ కోమలపాణి, యనుచుఁ జే కాచి." వర. రా. బా. పు. 49. పంక్తి. 25.

చే కానుక

  • కానుక.
  • "నాకుఁ జే, కానుక చేసె నీనృపతి కామిని." శుక. 3. 534.

చే కాన్క

  • కానుక. దశా. 1. 278.

చే కాసు

  • చేతిలోని డబ్బు. ఉన్నడబ్బు అనుట.
  • "తఱితీపు పుట్టించి తక్కి చేకా సెల్ల, వడివెట్టి రాఁదీయ వారిఁ జూచి." విప్ర. 4. 16.

చేకురు

  • దొరకు.

చేకూడు

  • దొరకు, నెరవేరు.

చేకూనలు

  • చేతిబిడ్డలు, చిన్న దూడలు.
  • "దసరయ్య దివ్యమస్తకసురధేను, లెసగఁ జేకూనల నీనినయట్లు." పండితా. ప్రథ. పురా. పుట. 305.

చేకూరు

  • 1. దొరకు.
  • 2. కలుగు.
  • "లోకఖ్యాతి చేకూరు." రుక్మాం. 2. 79.

చే కూలి

  • దినకూలి.
  • "ఏదో పని చేయడం డబ్బు తీసుకొనడం. నెలకొలువు కాదు.
  • "బాపని యింటఁ, జేకూలికిని గొల్చి జీవించుచుండి." పండితా. ప్రథ. దీక్షా. పుట. 145.
  • "చేకూలి గాని, పని వెలగొని చేయు బంట్లకు రాశి, గొనవచ్చు నే తన కూలియే తక్క." బసవ.

చే కొణుచు

  • పచ్చ చెదలు.

చే కొణుదు

  • పచ్చ చెదలు. శ. ర.

చేకొద్ది కుంచము

  • అందుబాటులో నున్న అమూల్యవస్తువు.
  • "కరతలామలకంబు కైవల్యసంపద, యింటఁ జేరినపంట యీప్సితంబు, ఓడఁ గట్టినదూల మీడు లేనిశుభంబు, చేకొద్దికుంచ మశేషభూతి." చంద్రా. 1. 57.
  • చూ. చేపట్టు కుంచము. చేకొను
  • దగ్గర తీయు; తీసుకొను.
  • "మానము దూలినవాని...జేకొండ్రె." భాస్క. యుద్ధ. 1243.
  • ఇతర భావచ్ఛాయ లనేకం దీని ననుసరించే కానవస్తాయి.

చేకోల

  • చేతికఱ్ఱ.

చేకోలు

  • చేకొనుట.

చేగగడ్డ

  • ఒక ఓషది. బ్రౌన్.

చేగడియ

  • వాకిలి కున్న గడియ. చేతితో తీయగలది - చిన్నది. శుక. 2. 127.

చేగ దేరు

  • చేవ దేఱు; గడిదేరు.
  • "చేగదేరి వారలు సేసినదే చేఁత." తాళ్ల. సం. 8. 118.

చేగానుగ

  • చేతితో త్రిప్పేగానుగ. హర. 1. 18.

చేగిండి

  • చేతితో పట్టుకొనగల గిండి - కూజాచెంబు. దశా. 4. 97.

చేగొడ్డలి

  • గండ్రగొడ్డలి, చిన్నగొడ్డలి. భాగ. 9. 467.

చేగోడీలు

  • ఒక తినుబండం. కోడివడలు, కోడిమెడలు అని దక్షిణాంధ్రం వాడుక.

చే చమురు

  • నెయ్యి - చేతిలో వేసు కుంటారు గనుక.

చే చాచు

  • ఆశించు, సిద్ధపడు.
  • "ఎవ్వారికిం, జేరన్ రానిమహానిధానమునకుం జే చాచితిం దొయ్యలీ!" ఉత్త. హరి. 5. 155.
  • "ఎవ్వనితో నిచ్చోటం, జివ్వకుఁ జే సాఁప వలదు." కాశీ. 1. 109.
  • పరమ. 3. 157. పుట.

చేచేత కుడిపించు

  • స్వయముగా అనుభవింప జేయు.
  • "చేసినకార్యంబు చేచేతఁ గుడిపించె." శశి (అప్ప) 467.

చేచేపు

  • చేపు.
  • "పాలిండ్లు చేచేప, మదిఁ బుత్రుపైఁ బ్రేమ మల్లడి గొనఁగ."

చేజిక్కు

  • వశ మగు. రాధ. 2. 105.

చేజేతుల చేసికొను

  • స్వయంగా చేసుకొను.
  • "ఆ వ్యాపారంలో దిగి పాడై పోయావు. చేజేతులా చేసుకొన్నదానికి ఒకరిని అని లాభం యే ముంది?" వా. చేజోడి
  • చేతులు చేతులు పట్టుకొని పోవువాడు.
  • "వ్రీడ యించుక లేని చేజోడి బొజుగు." కవిక. 4. 99.

చేట కొట్టు

  • ఇం కేమీ లే దను.
  • ధాన్యం అయిపోయిన దని చేటను తట్టుటపై వచ్చిన పలుకుబడి.

చేటకొల్లారు

  • త్రిశాల. గృహవిశేషం. ఆంధ్ర. భా. ద్వి. 161.

చేట చేరుపుగా

  • గోడకు చేట నానించినట్లు - కొంచె మేటవాలుగా.
  • "చేట చేరుపుగా పెట్టవే పళ్ళెం. పడ గలదు." వా.

చేట పెయ్య

  • 1. పనికి మాలినవాడు.
  • "చెఱచుటకు చేట పెయ్య చాలును." సా.
  • 2. దూడ పోగా గడ్డి, చర్మంతో కుట్టిన దూడరూపు.

చేటప్పు

  • చేబదులు.
  • అందులో డబ్బయితే చేతి అప్పు, ధాన్యమయితే చేటప్పు.

చేట యెత్తుక వచ్చు

  • తన్నుటకై వచ్చు.
  • ఆడవాళ్లు సామాన్యంగా చేటతోనూ, పొరకతోనూ కొట్టుటా, కొట్టుదు మనుటా అలవాటు. అందుపై వచ్చిన పలుకుబడి.
  • "చెవు డనఁగా రాదు చేట యెత్తుక వచ్చు." శుక. 3. 21.

చేటలో పడినదిమొదలు కాటిలో పడువఱకు

  • పుట్టినదిమొదలు చచ్చు వఱకు.
  • "చేటలోఁ బడినదిమొదలు కాటిలోఁ బడువఱకు, మనము ప్రత్యక్షముగ, నిరంతరముగ నేడువవలసిన యేడుపులు మనకుఁ జాలునా?" సాక్షి. 66.
  • పూర్వకాలం మంత్రసానులు పిండం బయట పడగానే చేటలో పెట్టు అలవాటుపై వచ్చిన పలుకుబడి.

చేటలో పడు

  • పుట్టు.
  • చూ. చేటలో పడినది మొదలు...

చేటుకాలము

  • వినాశకాలము.
  • "చేటుకాల మైనఁ బ్రతిపట్టి నంతియ." భార. ద్రోణ. 4. 291.
  • "నరకుఁ డిమ్మెయి, గారించెం దనకుఁ జేటుకాలంబునకున్." ఉ. హరి. 1. 114.
  • ఇది నేటికీ చిత్తూరు ప్రాంతంలో విశేషంగా ఉపయోగిస్తారు.
  • "వాడి కేం చేటుకాలం వచ్చింది? అంత మాట అన్నాడు." వా.

చేటుగాలము వచ్చు

  • పొయ్యేకాలము వచ్చు.
  • చూ. పొయ్యేకాలము వచ్చు.

చేటుతఱి

  • అవసానకాలము. భాస్క. రా. యు. 461.

చేటుపడు

  • చచ్చు, భగ్న మగు.
  • చూ. చేడ్పడు.

చేటుపాటు

  • భంగపాటు. వేం. పంచ. 3. 168.

చేటుపాటులకు లోనగు.

  • ఇబ్బందులకు, ఇక్కట్టులకు లోబడు.
  • "అకటా ! నీ విటు చేటుపాటులకు లో నై యున్నయిల్లాల విం,తె కదా ! పుట్టినయిల్లుఁ జేర్చువగ లేదే..." శుక. 3. 265.

చేట్పాటు

  • కష్టము. భీమ. 3. 4.

చేట్ల కొఱివి

  • ఒక తిట్టు.
  • దౌర్భాగ్యుడు - దుష్టుడు. కొంపలకు నిప్పంటించువాడు. కొఱవి అనికూడా తిట్టుగా ఉపయోగించడం కలదు.

చేట్ల పురులు

  • అమాయకురాలు, పసిపాప. పూర్వం చేటలో పురుడు పోసుకునే వారు.
  • చేటలోని పురుడు - శిశువు - వంటి అమాయకురాలు.
  • 'చేటలో పడింది మొదలూ' అని పలుకుబడి.
  • "ఆతనిఁ గోరి తపము, సేసెదట గౌరి! నీ వెంత చేట్లపురులొ!" కుమా. 7. 38.
  • చూ. చేటలో పడు.

చేడ్పడు

  • చేటు చెందు, నొప్పి పెట్టు, చెడు.
  • "కాలు చేడ్పడఁ దన కేల తిరుగ." భీమ. 4/ 32/
  • వాడుక లోనూ 'కాళ్ళు చెడేట్టు తిరిగాడు' అంటారు.

చేడ్పాటు

  • చూ. చేడ్పడు.

చేతకత్తె

  • చెలికత్తె.
  • "అతనుచేఁతకత్తె లమరంగఁ గాంతలు." వేమన.

చేత కాని....

  • అసమర్థ మైన, వ్యర్థ మైన.

చేతగట్టు

  • కృతకాద్రి. శ. ర.

చేతగాని మాటలు

  • పనికి రాని మాటలు.
  • "ఊరికే చేతగాని మాటలు మాట్లాడ వద్దు." వా.

చేత గుండెకాయ యిడినా

  • ఎంత నమ్మించినా.
  • "వారల నమ్మంగఁ, గాదు సేత గుండె కాయ యిడిన." భార. శల్య. 2. 397.

చే తడి యార లేదు

  • పని ముగిసి ఇంకా కాసింత సే పైనను కాలేదు. ఆ పని చేసి యింకా క్షణ మైనా కాలేదు - చేతడి యారునంత సేపు కూడా పట్ట లే దనుట. పని ముగించగనే చేతులు కడుగుకొనుట - నిత్య నైమిత్తిక కర్మలలో 'అప ఉపస్పృశ్య' అనుకొనుట ఆచారము. అది యాఱ లే దనగా ఆ తడి యింకా ఆఱ లే దనుట.
  • "ఆజ్ఞ వెట్టించి చే తడియార దిపుడు, దీని కెబ్భంగి మోహనం బైనవేణి, గలిగె." కా. మా. 1. 54.
  • రూ. చే తడి యాఱ లేదు.
  • "చెట్టులఁ గట్టి నమ్ము మని చే తడి యాఱదు చంపు టెట్లు..." పంచ. వేం. 1. 49.
  • చూ. చేతడి యాఱకుండ.

చే తడి యాఱకుండ

  • వెనువెంటనే.
  • "చెలువ కుమారునిన్ వడుగు చేసిన చేతడి యాఱకుండఁగాఁ బొలు పెస లారఁగా..." హరవి. 2. 103.

చేత తడాఱదు

  • ఇప్పు డిప్పుడే ఆ పని చేసితి నను సందర్భంలో ఈ పలుకు బడిని ఉపయోగిస్తారు.
  • దానం చేసేటప్పుడు ధారా పూర్వకంగా చేసే అలవాటుపై వచ్చిన పలుకుబడి.
  • "చేతి తడాఱ దుచ్ఛిష్టపు లేమ." గౌ. హరి. ద్వితీ. పంక్తి. 390.
  • "వాడికి ఎంత పెట్టానో లెక్క లేదు. ఇంకా నా చేతి తడి ఆరక ముందే వాడు ఎదురు తిరగడం మొదలు పెట్టాడు." వా.
  • క్రమేణా ఈ పలుకుబడి ఏ పనైనా చేసీ చేయక ముందే అనే అర్థంలో కూడా పరిణమించింది.
  • చూ. చే తడి యార లేదు.

చేత తీఱ కుండు

  • చేయి తీరక పోవు, తీరుబడి లేక పోవు.
  • "తెంపు సేయఁగఁ జేతఁ దీఱకున్నదియొ." వర. రా. సుం. పు. 91. పంక్తి. 3.

చేత దీఱు

  • చేత అగు.
  • "పో నేర నచ్చటికి నా చేతఁ దీఱదు." వర. రా. బా. పు. 191. పంక్తి. 9.
  • చేత తీఱ దనగా, చేత కా దనుట.

చేత నగు

  • చేయుటకు సమర్థు డగు. ఇది అన్ని రకాలుగాను ఉపయోగిస్తారు.
  • చేత కాని వాడు, వాడికి చేత నవుతుంది. వాడి చేత కాదు ఇత్యాదులు.
  • "అతని నంపించు మిప్పటి కితనిచేతఁ, గాక యుండినఁ జూతము గాక యనిన." హంస. 5. 194.

చేతనపడు

  • తెలివి నందు.

చేతనబ్రాలు

  • తలబ్రాలు.
  • "తరంగమాలికా, నీతము లైనముత్తెములు...చేతనఁబ్రాలు వోయుగతి." వాల్మీ. 1. 70.
  • రూ. చేతన్నబ్రాలు.

చేతనించు

  • తెలివి పొందు.

చే తప్పు

  • చేతితప్పు - వ్రాతలో.

చేత నయినట్లు చెప్పు

  • ఎంత తెలిస్తే అంత చెప్పు.
  • "ఎఱుంగకున్న నీ,చే నయిన ట్లిఁకం దెలిసి చెప్పు మనన్." కళా. 7. 15.
  • "నేను చెయ్యలే నంటే కుదరదు. ఇం కెవరూ లేరు. నీచేత నయినంతవఱకే చేయి." వా.

......చేత పోవు

  • ....చేత మరణించు.
  • "కృపాశ్వత్థామ కృతవర్మ కర్ణ శల్యులు నీచేతఁ బోయెడువారు." భార. కర్ణ. 2. 122.

చేత బట్టు

  • ఆధారముగా చేసుకొను. భార. విరా. 117.

చేతబడి

  • మంత్రతంత్రాదులతో ఒకరికి కీడు గలుగునట్లు చేయు అభిచారికక్రియ.
  • "వాడు చేతబడి చేయించినాడు. దానితో ఆ కుటుంబం నాశనం అయి పోయింది." వా.

చేతఱికము చేయు

  • కీడు చేయు.
  • "ప్రాఁత యగుమంత్రి తనకుం, జేఁతఱికముఁ జేసె ననుచు శిక్షించి."

చే తవులు

  • దొరకు.
  • "చేతుల కసివోఁ గయ్యము, సేత విలెడు...." ఉత్త. హరి. 5. 22.

చేతాకు

  • సాహసము, పొగరు.
  • "నాతోఁ దలపోయక రో, షాతురతన్ బ్రతిన వట్టి తవనీనాథ, వ్రాతంబు వినఁగ నిట్టులు, చేతాఁకున దెప్పరంబు సేసితి కంటే." భార. ద్రోణ. 2. 302.

చేతా వాతా కాని

  • చేత కాని.
  • "వాడు వట్టి చేతా వాతా కానివాడు." వా.
  • "వాడికి చేతా కాదు వాతా కాదు." వా.
  • రూ. చేతాకాదు, వాతాకాదు.

చేతి కబ్బు

  • దొరకు.
  • "కొమెరవయసుదే చేతి కబ్బెను కొంక నేమిటికి." తాళ్ల. సం. 3. 64.

చేతికాయ

  • చేదుకాయ.
  • ఇలాగే చేతిదొండ, చేతి దోస, చేతి పుచ్చ, చేతి పొట్ల, చేతి బీఱ, చేతి సొఱ ఇత్యాదులు - చేదైన...

చేతికి అంది వచ్చు

  • సాయపడగల స్థితికి వచ్చు.
  • "సమయానికి కొడుకు చేతికి అంది వచ్చాడు గనక సరిపోయింది గానీ, లేక పోతే నానాబాధా పడిపోయేవాడు." వా.
  • చూ. చేతికి వచ్చు.

చేతికి ఎముక లేక

  • ధారాళంగా, దాన పరుడుగా.
  • "చేతికి నెమ్ముక యింత యుండమిన్." పాణి. 5. 28.
  • చూ. చేతికి ఎముక లేదు.

చేతికి ఎముక లేదు

  • అతి దానశీలు డనుట.
  • "వాడిచేతికి ఎముక లేదు. అడిగినవాడి కల్లా అడిగినంతా యిచ్చాడు." వా.

చేతికి చిప్ప యిచ్చు

  • సర్వనాశనము చేయు.
  • భ్రష్ట మొనర్చు.
  • "వాణ్ణి నమ్ముకుంటే నీకు చేతికి చిప్ప యిచ్చి పంపిస్తాడు." వా.

చేతికి చెయ్యి నష్టం

  • ద్రవ్యం మారకంవల్ల కలిగే నష్టం.
  • దినినే వట్టం అంటారు. కాశీయా. 72.

చేతికి రాని

  • అక్కరకు రాని.
  • "అలయక నాల్గుచట్ల పెరుఁ గమ్మినఁ జేతికి రాని రూక నా,వలె నల సంతలోన..." శుక. 2. 580.

చేతికి లోనగు

  • దొరకు.
  • "చేతిపదార్థముఁ దలఁచక చేరువ నుండినవారల, చేతి పదార్థము గోరిన చేతికి లో నౌనా." తాళ్ల. సం. 5. 209.

చేతికి వచ్చు

  • 1. తనకు తోడ్పడుటకు తగిన వయసువా రగు.
  • "వాడి కేం? వాడి కొడుకులు చేతికి వచ్చినారు." వా.
  • 2. దొరకు.
  • "డబ్బు చేతికి వచ్చిందా." వా.

చేతిక్రింద....

  • అధికారము క్రింద, యాజమాన్యము క్రింద.
  • "అతని కేమి? అతని చేతిక్రింద బోలెడంతమంది పని చేస్తున్నారు." వా.
  • "ఆ ఊళ్లో అలగాజనం అంతా అతడి చేతికిందనే ఉంటారు. వాడు ఏ మయినా చేయగలడు." వా.

చేతి కీలుబొమ్మ

  • చెప్పినట్లు వినునట్టివాడు - వినునది.
  • "వాడు పెళ్లాంచేతి కీలుబొమ్మ అయిపోయాడు." వా

చేతిగరలు కనబడు

  • తెల తెలవాఱు.
  • రాయలసీమలో నేటికీ వాడుకలో -
  • 'చేతి గీరలు కనబడే పొద్దున లేచిపోతిని.'
  • 'పరువు నేల పోయేటప్పటికి చేతిగీరలు కనబడినాయి.' అంటారు.
  • "తన చేతి గరలు కనఁబడఁ, జనియెఁ బ్రభావతి రహస్య సదనంబునకున్." శుక. 4. 88.
  • చూ. చేతిగీరలు కనబడు.

చేతిగీరలు కనబడు

  • తెల తెలవారు.
  • "చేతిగీరలు కనబడగానే వెళ్ళరా. సులువుగా వూరు చేరుకుంటావు." వా.

చేతిచమురు భాగవతము

  • దండుగపని.
  • సొంతడబ్బు ఖర్చు పెట్టుకొని చేయు సమష్టి పని.
  • భాగవత మాడించుటకై అగు ఆముదపు ఖర్చు అంతా తా నొకడే భరించడం దండుగే కదా?

చేతిచిలుము వదలు

  • డబ్బు దండుగ అగు.
  • "ఆ వ్యాజ్యంలో దిగితే చేతి చిలుము వదలడం తప్ప నీకు జరిగే ఉపకారం ఏమీ లేదు." వా.

చేతి తీట మాన్చు

  • భుజకండూతి తొలగించు.
  • "కలిగెఁ గదా ! నాకుఁ గదనరంగమునఁ, గలుషంబుతోఁ జేతిగమి తీఁట మాన్ప." ద్విప. భాగ. కల్యా. పు. 147.

చేతి నిమ్మపండు

  • వశవర్తి.
  • "చుట్టాల సురభి రాజుల చేతి నిమ్మ, పండు." బహులా. 5. అ.
  • చూ. చేతిలోని వాడు.

చేతి బంగారము

  • అందుబాటులోని అమూల్య వస్తువు. తాళ్ల. సం. 9. 219.

చేతిబరువు కనుగొను

  • పరాక్రమము రుచి చూచు.
  • "నా చేతిబరువు, గనుఁగొనియెద విపుడ యనియె." భార. కర్ణ. 2. 12.

చేతిబిడ్డ

  • పసిబిడ్డ.
  • చంటిబిడ్డకన్న కాస్త పెద్ద.

చేతిమీదుగా.....

  • పర్యవేక్షణక్రింద, యాజమాన్యముక్రింద.
  • "నీచేతిమీదుగా ఎన్ని శుభకార్యాలో జరిపించావు. ఈ ఒక్క కార్యం కూడా నీచేతిమీదుగానే జరగనీ అని నా అభిలాష." వా.
  • "ఈ ఊళ్లో ధర్మకార్యా లన్నీ అతడి చేతిమీదుగా నడచేవే." వా.

చేతి యదరువ్రేతలు

  • అదురు వేట్లు
  • "లజ్జారోషభూషితంబు లైన యా యోషారత్నంబు, చేతి యదరువ్రేఁతలు తమకు నూతనోత్సవంబు లగుచు." ప్రభా. 5. 69.
  • నేటికీ రాయలసీమలో వాడుకలో ఉన్నది.
  • "ఒంటిగా చిక్కినప్పుడు నాల గదురేట్లు వేసి పంపితే వాడే దారికి వస్తాడు." వా.

చేతియద్దము

  • పిడి ఉండి చేతితో పట్టుకొనుట కను వయిన అద్దము.

చేతిలో ఉండు

  • వశవర్తి యై ఉండు.
  • "వాడు నాచేతిలో ఉన్నాడు. ఏం చెయ్య మన్నా చేస్తాడు." వా.

చేతిలో చేయి వేయు

  • ప్రమాణము చేయు.
  • "వా డీపని చేస్తా నని చేతిలో చేయి వేసి చెప్పాడు." వా.

చేతిలో తడి

  • చూ. చేతిలో తేమ.

చేతిలో తేమ

  • డబ్బు.
  • "చేతిలో తేమ ఉంటే ఈపాటికి యిలా ఉండేవాణ్ణా?"
  • "చేతిలో తేమ లేక మెత్తబడ్డాడు గానీ...."
  • చూ. చేతిలో తడి.

చేతిలోనిది

  • వశ మైనది, తనది.

చేతిలోనియది

  • చేతిలోనిది.
  • "సజ్జనుని చేతిలోనియది బ్రహ్మలోకంబు." భార. శాంతి. 6. 298.

చేతిలోని వాడు

  • అధీనుడు, వశవర్తి.
  • "భీమధన్వుండు నీ చేతిలోని వాఁడ యదియ మాకుం బ్రదుకుఁ దెరువు." దశకు. 10. 43.
  • "ఇట్లు సేయరేని యింద్ర! మీ రెల్ల నా, చేతిలోని వార చెప్ప నేల." ప్రభా. 1. 88.

చేతిలో పెట్టిపోవు

  • 1. అప్పగించు.
  • "వాడు పోతూ పోతూ యీ పిల్లలను నా చేతిలో పెట్టి పోయాడు. వాళ్లను ఒకదారికి తెచ్చేభారం నామీ దుంది." వా.
  • 2. ఇచ్చు.
  • "వాడి కేదో ఒక రూపాయ చేతిలో పెట్టి పంపించు." వా.

చేతిలో ఉండు

  • స్వాధీన మై ఉండు.
  • "ఒకరిచేతిలో ఉన్నాక చెప్పిన వన్నీ చేయాలి కదా!" వా.

(ఒకని) చేతిలో బ్రతుకు

  • ఒకరి ఆధారము మీద బ్రదుకు.
  • "అ, ట్లే తా నాతని చేతిలో బ్రదుకు వాఁడే యౌఁ జుమీ మీఁదటన్." ఆము. 4. 213.
  • "ఒకరిచేతిలో బతకడం నా కిష్టం లేదు." వా.

చేతివ్రాలు

  • చేవ్రాలు. శ. ర. చేతుల కసి పోవగా
  • చేతుల కసి దీరునట్లు, చేతుల నిండా (యుద్ధము చేయు.)
  • "చేతులకసి వోవంగ న,రాతులు బెగ్గి లఁగఁ గ్రీడి ప్రకటస్ఫురణన్." భార. కర్ణ. 2. 300
  • "చేతులకసి వోఁ గయ్యము, చేత వినిన యట్టివిధము చింతించి ననున్." ఉ. హరి. 5. 22.

చేతులకసి వోవునట్లు

  • చేతులకసి తీరునట్లుగా.
  • "వీరు వా రనక వీరావేశంబునం జేతుల కసి వోవం జెలఁరేగి సింహనాదంబులు సేయుచు మోఁదువారును." ఉ. హరి. 4. 229.

చేతుల కాటి నిల్చు

  • ఎదిరించి నిలువ గలుగు.
  • "......ఏమియున్, డయ్యక కొంతసేపు పెనుఢాకను జేతుల కాటి నిల్చువాఁ, డెయ్యెడఁ బోటుబంటునకు నెంతయుఁ గౌతుకకారి కాఁడె." ప్ర. 2. 58.

చేతుల తీట

  • భుజకండూతి, యుద్ధేచ్ఛ.
  • "చెనసి కలహభీతి చేతుల తీట వోఁ, బొడువఁ జాలునేని..." కుమా. 10. 144.
  • "చేతుల, తీఁట నిలుపరాక త్రిభువనముల రేపు, చున్నవాఁడు." కుమా. 11. 103.

చేతుల చఱచు

  • చేతులతో కొట్టు.
  • "ఇరువుర మీఁదన్, జెచ్చెరఁ జేతులఁ జఱచుచు, వచ్చెను గద! దూ ఱటంచు వనరుచుఁ దమలోన్." ఉషా. 3. 57.

చేతులను తేల్చు

  • చేతులు కడుగుకొను.
  • "కర్కరికాముఖాగ్ర, గళితగంధోదకంబులఁ గంసవైరి, చేతులను దేల్చె బాంధవశ్రేణితోడ." పారి. 2. 20.

చేతుల బట్టు

  • చేర దీయు.
  • "సీతఁ గానఁగ లేక చేరిన నన్నుఁ, జేతులఁ బట్టక చెదరఁ ద్రోలుదురు." వర. రా. కిష్కి. పు. 490. పంక్తి. 16.

చేతుల లావు

  • భుజబలము
  • "వీఁడు నీ చేతులలా వెఱుంగఁడు." భార. ద్రోణ. 183.

చేతులవ్రేళ్ల మడచికొనుచు నేడ్చు

  • ఏడ్చుటలో ఏమీ చేయలేక పోవుట సూచిస్తూ చేయు చేష్ట.
  • "మార్చి మార్చి చేతుల వ్రేళ్ల మడఁచి కొనుచు, నింక నెట్లమ్మ యంచు నయ్యింతు లేడ్వ." ఉ. హరి. 5. 276.

చేతు లాడించుకొంటూ

  • పని కాక (తిరిగి వచ్చు.)
  • "ఆ నీ కొడుకు వెళ్ళ కేం? వెళ్లాడు. చేతు లాడించుకొంటూ వచ్చాడు." వా.
  • రూ. చేతు లూగించుకుంటూ.

చేతులార

  • తనివి తీరా, చేతులకు సంతృప్తిగా.
  • "చేతు లారంగ శివునిఁ బూజింపఁడేని, నోరు నొవ్వంగ హరికీర్తి నుడువఁడేని..." భాగ. 10.

చేతులార చేసుకొను

  • స్వయంగా తెలిసి తెలిసీ చేసుకొను.
  • "చేతులారా చేసుకొన్న దానికి అనుభవించక తప్పుతుందా?"
  • చూ. చేజేతుల జేసుకొను.

చేతులు కట్టుకొని

  • వినయంతో. చేతులు కట్టుకొని కూర్చుండుట వినయసూచకం.
  • "వీళ్ళంతా యిక్కడ యిన్ని మాటలు మాట్లాడుతారు గానీ, రెడ్డిగా రొచ్చేసరికి చేతులు కట్టుకొని నిల్చుంటారు." వా.

చేతులు కడుగుకొను

  • సంబంధము వదలుకొను. చేతులు కడుగుకొనుట ఏదో పని ముగించుటను తెలుపును.
  • "ఈ పిల్లను అత్తవారింటికి పంపించి చేతులు కడుక్కొని, కాశీకి వెళ్ళి పోదా మనుకున్నాను." వా.

చేతులు కావు, కాళ్ళు

  • ప్రాధేయపడునప్పుడు అను మాట.
  • పట్టుకోవడం చేతులనే అయినా కాళ్లు పట్టుకున్నట్లు భావించు మనుట.
  • "నీ వెలాగో ఈ పని చేసి పెట్టాలి. చేతులు కా వివి కాళ్లు. వాడిమీద కోపం మానివేసెయ్." వా.

చేతులు తీయు

  • చేతులు నొప్పి పెట్టు.
  • "నిరస్తచాపుఁ డై, చేతులు తీయఁగా మరుఁడు సెజ్జపయిం బడు." నిరంకు. 2. 11.
  • "ఈ రోజు రాసి రాసి చేతులు తీస్తున్నాయి." వా.
  • దీనిపై వచ్చినవే చేతుల తీపులు, కాళ్ల తీపులు.

చేతులు నెత్తిమీదికి వచ్చు

  • దిగులు కలుగు. దిగులుగా ఉన్నప్పుడు కూర్చొని రెండుచేతులతో తల పట్టుకొనడం అలవాటు. అందుపై వచ్చినది.
  • "ఆ వ్యాజ్యం పోవడంతో వాడికి చేతులు నెత్తిమీదికి వచ్చాయి." వా.

చేతులు పట్టి పల్కు

  • అబ్బురముగా చెప్పుకొను.
  • "చానలు చేతులు పట్టి పల్కఁగన్." రాధి. 3. 79.

చేతులు పిసుకుకొను

  • ఏమి చేయుటకూ తోచక పోవు.
  • "భాగ్యదేవతలార! యీబారి గడవఁ, బెట్టరే యంచుఁ జేతులు పిసికికొనుచు." ఉత్త. హరి. 7. 185.

చేతులు బయలూచు

  • ఊరక చేతు లాడించు.
  • "గుఱు పొడుచువారు... చేతులు బయ లూఁచువారు." భాస్క. యుద్ధ. 276. చేతులు ముడుచుకొని కూర్చుండు
  • ఏమీ చేయక ఉండు, కర్తవ్య పరాఙ్ముఖు డగు.
  • "అవసరం వచ్చినప్పుడు ఏదో చెయ్యాలి గానీ, చేతులు ముడుచుకొని కూర్చుంటే యెట్లా?" వా.

చేతులు విచ్చు

  • చేతులు వెల్లకిల వేయు. నిరసనను తెలుపు. రాధి. 4. 15.

చేతు లెత్తి మ్రొక్కు

  • ఆదరముతో నమస్కరించు.
  • "...... వసుధావిబుధుం, డచ్చప లాక్షిమణికిన్, ముచ్చటతోఁ జేతు లెత్తి మ్రొక్కినయంతన్." శుక. 2. 462.
  • "అతను న న్నెంతో ఆదుకున్నాడు. అతనికి చేతు లెత్తి మొక్కాలి." వా.

చేతు లొగ్గు

  • దోసిలి పట్టు, ప్రార్థించు.
  • "ఏ తల్లి తనకు నై చేతు లొగ్గినవారి." దేవీ. 1. 17.

చేతు లొడ్డుకొను

  • చేతు లడ్డు పెట్టుకొను.
  • "వనితలు చల్లెడి,యుదకంబునకుఁ జేతు లొడ్డుకొనుచు..." కళా. 6. 229.

చేతెంట

  • చేతివెంట. ప్రతిచేతి పొడవు నేలకూ, పండితా. ద్వితీ. పర్వ. పుట. 480.

చేదండ

  • కై దండ, చేయూత.
  • "చే యెత్తి తెమ్మని చేదండ యిచ్చి." ద్విపద. సారం. 3. 115. పు.

చే దప్పిపోవు

  • చేయి జాఱిపోవు. పొరబాటున అనిష్టము జరుగు అని కూడ.
  • "ఎంత లే దింతె కద దీని కిట్టు లనకు, తానె పోయెను గాంత చేఁ దప్పి పోవ, నేమి సేయుదు మని." హంస. 2. 215.
  • చూ. చేదప్పు.

చే దప్పు

  • చేయి దాటిపోవు.
  • "చేదప్పిన కార్యములకు, వేదనఁ బొందుదురె..." ఉత్త. రా. 4. 105.

చే దరి సెనము

  • కానుక.
  • చూ. చేదర్సెనము.

చే దర్సెనము

  • కానుక.
  • "నెమ్మి నీరీతిఁ జేదర్సెనమ్ము లొసఁగి." జైమి. 3. 76.
  • చూ. చేదరిసెనము.

చే దివియ

  • చేతి దివియ.
  • రూ. చేదివ్వె.

చేదుకట్టు

  • పిత్తకోశము.

చేదుడ్డు

  • చేతికఱ్ఱ.
  • చూ. చేకోల. చేదు మ్రింగు
  • సాహసకార్యమునకు పూను. అపథ్యమును సేవించు. విషము మ్రింగుట సాహస కార్యము కనుక.
  • "చేఁదు మ్రిం గెద వంచుఁ జిలికి నవ్వె ఘృతాచి, మాయలాఁ డని తిట్టె మంజుఘోష." మను. 3. 109.

చేదోడుగా

  • సహాయముగా.
  • "పని పాట సేయఁ జేదోడుగఁ జెం చెతల్పలుకుదోడుగ." కా. మా. 2. 72.
  • చూ. చేదోడు వాదోడు.

చేదోడు పడు

  • సాయ పడు.
  • "హరిపైఁ జిక్కినచిత్తంబు దనకుఁ జేదోడుపడన్." హరి. ఉత్త. 5. 201.

చేదోడు వాదోడు

  • సహాయము.
  • చేయితోడు, వాయితోడు అనగా పనికి తోడుగానూ, పలుకు తోడుగానూ ఉండు ననుట.
  • "ఇది యదృచ్ఛానులాభ మై యొదవెఁ దోటపనికిఁ జేదోడు వాదోడు పాటు పడును." వైజ. 2. 106.

చేదోయి ముకుళించు

  • నమస్కరించు.
  • "చేదోయిన్ ముకుళించి వీడుకొనె." జైమి. 1. 104.

చే నిమ్మపండు

  • అందుబాటులో నున్న వాడు - ఉన్నది. కరజంభలము.
  • "క్రమ్మర నిదె వెంకటేశ నీచే నిమ్మపం డైన నీబంటు." తాళ్ల. సం. 11. 2 భా. 67.
  • చూ. కరజంభలము.

చేనీరు

  • చేతిలో తీసుకొన్న నీరు.
  • "చేనీట నేత్రరాజీవముల్ తుడిచి." వర. రా. యు. పు. 196. పం. 12.

చేను చెట్ర

  • చేలు. జం.
  • "మీయాట లేమో మీపాట లేమో యదియే మీకుఁ బట్టెను గాని చేను చెట్ర యే మాయెనో మడి మట్ర యేమాయెనో యది మీకుఁ బట్టదాయె." ధర్మజ. 44 పు. 14 పం. తె. జా.

చే నులుచు

  • చేతిని మెలివెట్టు.
  • "చెచ్చెర నేతెంచి చే నుల్చి చాఁపి, పుచ్చుచు." పండితా. ద్వితీ. మహి. పుట. 126.

చే నెత్తురు కాకుండ

  • రక్తపాతము చేయకుండ.
  • "... అనూనధైర్యనిధి తావకపుత్రుఁ డితండు నేఁడు చే, నెత్తురు గాక యుండ నతినిష్ఠుర శాత కృపాణ ధారచే..." రాజశే. 2. 39.

చేపట్టిన మన్ననలు

  • పొందిన బహూకృతులు.
  • "చేరి వారి కరుణే చేపట్టినమన్ననలు." తాళ్ల. సం. 8180.

చే పట్టు

  • 1. గ్రహించు.
  • "...నీ పట్టంబు నీ మంత్రు లి, చ్చిరి నా కింతయు నీదు రాజ్య మిది వే చేపట్టు నేఁ బోయెదన్." భా. రా. కిష్కిం. 1. 30.
  • 2. వధువుగా లేక వరునిగా పరిగ్రహించు.
  • "పుట్టితి వజుతనువునఁ జే, పట్టితివి పురాణపురుషు భవనము..." భాగ. 1. స్కం. 9.

చేపట్టుకుంచము

  • అందుబాటులోని అమూల్య వస్తువు.
  • "కొల్చినవారికిఁ జేపట్టుకుంచమవు." తాళ్ల. సం. 6. 173.

చేపట్టుకొమ్మ

  • ఆధారము.
  • "సదాచారమునకుఁ బ్రాపు నైపుణ్యమునకుఁ జేపట్టుకొమ్మ." ఉత్త. రా. 1. 37.

చేపట్టు చేయు

  • భోజనానికి కూర్చునే ముందు విస్తరి వేయుచోట ముందుగా నీళ్లు చల్లి అలికి ముగ్గుకఱ్ఱ వేయు.
  • "చూపట్టఁగ గోమయమున, జేపట్టొనరించి." శుక. 2. 38.
  • "రారయ్యా యని శుద్ధిమచ్చరణు గోత్రా దేవతా పుత్రు వి,స్మే రాగ్ని ప్రభుఁ గూరుచుండ నిడి మ్రోల్చేపట్టు గావించి నీ,రారం బండిన ప్రాఁతరాజనపు దివ్యాన్నంబు నొక్కింత..." పాండు. 4. 168.
  • ఇందులోని 'చేయు' పర్యాయ పదాలయిన ఒనరించు, కావించు ఇత్యాదులు వేనితో నయినా ఇది ప్రయుక్త మవుతుంది.

చేపట్లకు వచ్చు

  • కొట్లాటకు వచ్చు.
  • "సిగ వీడన్ వెనుచక్కి పింజె వదలన్ జేపట్లకున్ వచ్చినన్." ఉత్త. రా. 6. 361.

చేపడవ

  • చిన్న దోనె. హంస. 4. 182.

చేపడు

  • 1. దొరకు.
  • "జడధి కియ్యునికి చేపడదు గాక." విప్ర. 2. 65.
  • "ఆ పసిఁడి గిన్నె యెవ్వరి, చేపడియెనొ వీరి నేల సిలుగులఁ బెట్టం, జూపోపరు గా." విప్ర. 5. 28.
  • 2. అగు, కలుగు.
  • "శ్రీయును బ్రాయంబుఁ దెలియఁ జేపడును దుదిన్." హరి. ఉత్త. 7. 106.
  • 3. వశ మగు.
  • "మాలని చేపడుటకు." మార్క. 1. 234.
  • 4. పట్టువడు.
  • "పాండవుల్ చేపడిరేని చంప." భార. ఉద్యో. 4. 68. చేపలకు చలి
  • అసంభవం - చేపలకు చలి ఉండ దనుట. కృష్ణ నీ. 73.
  • చూ. మొసలి పడిశము.

చే పావడ

  • చేతిరుమాలు.
  • "చేపావడల మొగంబులు తుడిచి కొనుచు." రఘు. రా. 2. 33.

చేపుణికిళ్లాడు

  • తడవు లాడు. సుమతి. 93.

చేపెట్టు మేయు

  • చెంపదెబ్బ తిను.
  • "మౌని నయినాఁడ రాముని,చే నొక చేపెట్టు మేసి." చం. రా. 5. 60.

చేపెట్టె

  • చిన్న పెట్టె. శ. ర.

చేబంతు లాడు

  • చెండ్లు, బంతులు ఆడు.
  • "పుష్పవాటికలలోఁ బొదలందు విహరించుఁ, బంతంబు మెఱసి చే బంతులాడు." బ్రహ్మా. 3. 30.

చేబడి

  • పని, చేతిపని.
  • "నీనాభి జనియించు నిసువు చేబడి గాదె, భువన ప్రచారంబు పొంకపడుట." సాంబో. 4. 21.

చేబదులు

  • లెక్ఖ వ్రాయకుండా తీసుకునే అప్పు.
  • "చేబదు లైనా తేవాలి పది రూపాయలు." వా.

చేబాడిత

  • చేతి బాడిస.

చేబాడిస

  • చేతి బాడిత.

చే బార లిడు

  • వట్టిచేతులు చాపు, అంగ లార్చు.
  • "ఆ బలం బెల్ల సహాయంబు గాక, చేబార లిడినఁ దెచ్చెదరె జానకిని." వర. రా. కిష్కి. పు. 438. పం. 3.

చేబారలు పెట్టు

  • పాఱిపోవు, అంగలార్చు.
  • "మిఱుమిట్లు గొన్న దృష్టులు మిడిచి మన్నీ లెల్ల, బెదరి చేబారలు పెట్టుచుండ." రాజగో. 1. 46.

చేబియ్యము

  • తవుడున్న ముడి బియ్యము. బ్రౌన్.

చేబిరుసులు

  • చేతితో కాల్చే బాణసంచా. బిరుసు లనే వీనిని నే డంటారు. రావి. 5. 61.

చేబుఱ్ఱ లిడు

  • ఒకరక మైన కొమ్మువంటి వాద్యాలను ఊదు. పరమ. 4. 205.

చేబోడి

  • డబ్బు లేనివాడు.
  • "నీడ యించుక లేని చేబోడిజొజుగు." కవిక. 4. 99. చేమంతిపువ్వు
  • అలాంటి బంగారు నగ.

చేమకూర శై త్యాలు

  • అసంభవములు. తాళ్ల. సం. 7. 34.

చేమపూరాజనాలు

  • ధాన్యవిశేషం.

చే మఱచు

  • ప్రమత్తు డగు.
  • "రాముని తేజంబు రావణాసురుఁడు, చేమఱచుటయు నీక్షించి సూతుండు." వర. రా. యు. పు. 434. పం. 10.

చే మించు

  • చేయి దాటిపోవు.
  • "చే మించి యిటు నడచిన కార్యమునకు." వర. రా. కిష్కి. పు. 353. పం. 12.

చేమిరి పెట్టు

  • పాలలో తోడుపెట్టు.
  • "కలదండి పసిఁబిండి కాఁచి చేమిరిఁ బెట్టి, యొఱఁగకుండఁగఁదిట్టి యుట్టి నొట్టి." వేం. పంచ. 4. 455.

చేమీదుగా

  • స్వయముగా తనచేత.
  • "అఖిలకల్యాణగుణశీల యా సుశీల, పెట్టెఁ జేమీఁదుగా నెల్లచుట్టములకు." పాండు. 4. 267.
  • "మీ చేతిమీదుగా ఈ పుణ్యకార్యం కూడా నెఱవేర్చి పుణ్యం కట్టుకోండి." వా.

చే ముంచి నేరము చేయు

  • బుద్ధిపూర్వకముగా తప్పు చేయు, చేజేతులా చేయు.
  • "నా మనసే చక్కనైతే నాకుఁ బ్రత్యక్షము గావా, చే ముంచి నేర మేమి చేసితినో కాక." తాళ్ల. సం. 6. 175.

చేముట్టు

  • పనిముట్టు, సాధనము.
  • "చేముట్టు నాగంటి జీవితంబు." పాండు. 2. 66.

చేమొగుచు

  • చేతులు జోడించు.

చేమొగుపు

  • నమస్కారం.

చేమోడుచు

  • నమస్కరించు.

చేమోడుపు

  • నమస్కారం.

చేమోడ్చు

  • నమస్కరించు.

చేమోడ్పు

  • నమస్కారం.

చేయనిది పాపము

  • అన్నీ చేసె ననుట.
  • "శివలింగముఁ దాల్చిన జన, నివహం బేమైనఁ జేయనిది పాపము." ఆము. 4. 44.

చేయప్పులు

  • చేతిబదుళ్లు.
  • "చే యప్పు లడిగి తెచ్చెద నంచుఁ జని కాంచుఁ, గోడెమిండనిఁ దప్పుకోలు మ్రొక్కు." శుక. 2. 368.

చేయబెట్టు

  • చేయించు.
  • "భోజనము చేయఁబెట్టిన భూవరేణ్య, పైతృకం బొప్పు సర్వ సంపన్న మగుచు." వి. పు. 4. 266.

చే యమ్ము

  • చేతితో వేసే బాణం. చంద్రా. 2. 38.

చేయలతి గను

  • చేతి బలము తెలిసికొను.
  • "చేయలఁతిం గని సమరము, సేయుము ననుఁబోటితోడ." భార. ద్రోణ. 4. 243.

చేయలతిగా

  • దగ్గఱగా.
  • "పఱచుం దవ్వుగఁ జేయలంతి నిలుచున్." భార. అర. 6. 372.

చేయలతి యగు

  • అధీన మగు.
  • "నా చిత్త మేకీడునకుఁ జేయలఁతిగా కేపొద్దు నీయంద యలరుఁ గాత." హరి. ఉత్త. 5. 203.

చేయలతియా?

  • సాధ్యమా ? శక్యమా ?
  • "....నీకుఁ జేయలఁతియె యీ యెడ యింక నీవు నిలిచినఁ బడ నడతురు." నిర్వ. 4. 84.

చే యాడక

  • చేయి రాక.
  • "కాడినయమ్ముచే సొలసి కంసవిరోధి శిరోధ వ్రేలఁ జే,యాడక మూర్ఛవోయె." ఉ. హరి. 1. 154.
  • "అతండు గయ్యంబు సేయఁ జేయాడక చెడు." భార. ద్రోణ. 5. 311.
  • "వాణ్ణి తన్నాలంటే నాకు చేయాడ్డం లేదు." వా.

చేయార

  • చేతులారా.
  • "చేయార నీసేవ నేఁ జేసుట లేదు." తాళ్ల. సం. 8. 60.
  • నోరార అనుటకు పర్యాయముగా ఇక్కడ మాత్రమే కనిపిస్తుంది.
  • "ఏమని చేయార నీబంట నని చెప్పుకో నేను." తాళ్ల. సం. 10. 2.

చేయార్చు

  • 1. చేతులు కొట్టు.
  • "వాయుపుత్రుఁడు చూచువగ వేక్షశాఖఁ, జేయార్చి రెండుగాఁ జీరి నవ్వుటయు." ద్వి. జగ. 207.
  • 2. చేయి కదల్చు.
  • "నేనుఁ దోడ్పడ నతనికిఁ జేయార్ప వచ్చునే?" భార. ద్రోణ. 4. 291.

చే యార్చుకొనగ లేక

  • శక్తి లేక, అలసిపోయి, చే యాడించుకొన లేక. నీటిలో మునిగిపోవువాడు చే యాడించినప్పుడే పైకి తేలుట సాధ్య మగును. ఆ ఆడించుకొను శక్తి లే దనగా నిస్సహాయు డనుట.
  • ఈత కొట్టునప్పుడు అలత లేనంతవరకూ చేతులు కొట్టడం సాగుతుంది. బాగా అలసినప్పుడు చేతు లాడవు.
  • "హా! సరోజాక్షి గోత్రవధార్ణవమున, మునిఁగి యున్నాఁడఁ జేయార్చు కొనఁగ లేక." జైమి. 1. 106. చేయి కడుగకుండ భోజనము చేయ వచ్చు
  • వెనువెంటనే, వచ్చినదే తడవుగా.
  • "....స్వామియారగింపు కాఁగనే వచ్చి, దశవిధభోగములును చేయి గడుగక మీరు భోంచేయవచ్చు." నందక. 47 పు.

చేయి కడుగుకొను

  • సంబంధము వదలుకొను.
  • చూ. చేతులు కడుగుకొను.

చేయి కాయు

  • అభయ మిచ్చు, అడ్డుకొను.
  • "మయునంతవాని చేయి గాయక జయించి." వర. రా. యు. పు. 23. పంక్తి. 6.

చేయి కాల్చుకొను

  • వంట చేయు.
  • "ఇంట్లో ఆడవాళ్లు బయట చేరడంవల్ల నేనే చేయి కాల్చుకోవలసి వచ్చింది." వా.
  • చూ. చెయ్యి కాల్చుకొను.

చేయి క్రిం దగు

  • ఒకరిచే దానము పొందు స్థితిలో ఉండు.
  • "...నూత్నమ, ర్యాదం జెందుకరంబు క్రిం దగుట నా హస్తంబు మీఁ దౌట మేల్, గాదే..." భాగ. స్కం. 8.

చేయి చాచు

  • 1. ఒకరిని యాచించు.
  • "వాడు బతికినన్నాళ్లూ ఒకరి కిచ్చాడుగానీ ఒకరి ముందు చెయ్యి చాచి యెఱగడు." వా.
  • చూ. చెయి చాచు
  • 2. వేకారు.
  • "శ్రీపతి నీ కయి చేయి చాఁచెదము." తాళ్ల. సం. 8. 19.

చే యిచ్చు

  • ఆసరా యిచ్చు, సాయపడు.
  • "ఇంటివారిని లేపి యీవల దొంగ, బంటుకు చెయ్యిచ్చుపాపాత్మురాల." గౌర. హరిశ్చ. పు. 168.

చేయి చేయి కలుపు

  • సమాధాన పఱుచు.
  • "వాణ్ణి వీణ్ణి చేయి చేయి కలిపి వెళ్లాడు వాళ్ల నాన్న. అప్పటినుంచీ సంసారం కాస్త కుదటపడింది." వా.

చేయి చేసికొను

  • తన్ను.
  • "వా డేదో అన్నా డని వీడు చేయి చేసుకొన్నాడు." వా.
  • చూ. చెయి చేసుకొను.

చేయి జాఱు

  • అధీనము తప్పు.
  • "ఆ వ్యవహారం నా చేయి జాఱి పోయింది. ఇంక నేను చేసే దేమీ లేదు." వా.
  • చూ. చేయి దాటి పోవు.

చేయి తీరదు

  • చేతిలో పని ఉన్న దనుట. చేయి పనికి ప్రత్యామ్నాయంగా మనకు అనేకపలుకు బళ్ల లో కనిపిస్తుంది.
  • "నాకు చేయి తీరడం లేదు. తరవాత రా. గింజలు వేస్తాను." వా.
  • "నాకు చేయి తీరనంత పనిగా ఉంది." వా.

చేయి తీరిక లేదు

  • తీరుబడి లేదు. ఏదో పని చేస్తున్నా ననుట.
  • "ఇప్పుడు చేయి తీరిక లేదు. తరవాత రావయ్యా. ఆ సంగ తేదో చూస్తాను." వా.

చేయి దాటి పోవు

  • మించి పోవు, స్వవశము తప్పి పోవు.
  • "ఈ విషయంలో నేను చేయగలిగింది యేమీ లేదు. ఆ వ్యవహారం అప్పుడే చేయి దాటి పోయింది." వా.
  • చూ. చెయి దప్పి పోవు.

చేయిదోడు

  • సహాయము.
  • "సృజియించు బ్రహ్మకుఁ జేయిదోడు." భీమ. 1. 44.
  • చూ. చేదోడు, చేదోడు వాదోడు.

చేయి మఱచు

  • విధ్యుక్తధర్మమును నిర్వహింపకుండు.
  • "మీకు నిట్టి యెడలన్, బ్రమయక చే మఱువ కునికి పటుశౌర్య మగున్..." కళా. 4. 191.

చేయి మించు

  • అధీనము తప్పు, చేయి దాటిపోవు.
  • "అని బహు భంగులం దన బలాదిక దర్పవిజృంభణంబు నే,ర్పున వివరించి పై ననియె భోరున నా చెయి మించె..." రంగా. 2. 44.
  • "ఆ వ్యవహారం నా చేయి మించి పోయింది. ఇంక నేను చేసే దేమీ లేదు." వా.
  • "నే నప్పుడే ఆ నోటు పంపించేశాను. ఇక నా చెయి మించి పోయింది. మీ కేం ఇబ్బందు లున్నా పై అధికారి దగ్గర చెప్పుకోవాల్సిందే." వా.
  • చూ. చెయి మించు.
  • 2. అతిశయించు, మేలు చేయి యగు.
  • "చేయి మించఁగ వలెన్ జుమి నీ కని." విజయ. 3. 115.

చేయి మీ దగు

  • తాను ఇచ్చువా డగు.
  • "...నూత్నమ, ర్యాదం జెందుకరంబు క్రిం దగుట నా హస్తంబు మీఁ దౌట మేల్, గాదే రాజ్యము గీజ్యమున్ సతతమే కాయంబు నాపాయమే." భాగ. స్కం. 8.

చేయి మీదుగా నడచిన

  • ఎప్పుడూ ఒకరిని దేహి అనక, ఒకరికే తాను ఇస్తూ బ్రతికిన.
  • "చేయి మీఁదుగా, నడచిన పూర్ణ కాముఁడవు." పాండు. 3. 44.

చేయి మునుగ జుర్రుకొను

  • సంతృప్తిగా జుర్రుకొను. వాడుకలో కొన్నివర్గాలలో 'చెయ్యి ములగా జుర్రుకొను' అనే వినబడుతుంది.

చేయి మునుగ పాడి

  • పాడి సమృద్ధిగా ఉన్న దనుట. ఇది వాడుకలో కొందరిలో 'చెయ్యి ములగా పాడి' అన్నట్లు వినవస్తుంది.
  • "వాళ్ళ కేం ? పదావులు, పది యెనుములు. చేయి మునగా పాడి." వా.

చేయి యెటు లాడు

  • ఇంత దుర్మార్గ మైన పని చేయుటకు చేతులు ఎట్లా వచ్చును?
  • "ఓయి దయావిహీనమతి! యూరక యీ పసిబిడ్డఁ గొట్టఁగాఁ జే యెటులాడె నీకు-" మను. 4. 87.
  • "ఆ పిల్లవాణ్ణి కొట్టడానికి నీకు చేతులు ఎట్లా ఆడాయి." వా.

చేయి వదలు

  • రక్షణబాధ్యతను వదలు కొను.
  • "చేయి వదలక చేపట్టువారిఁ గాచుటలు." వర. రా. సుం. పుట. 88. పంక్తి. 15.
  • చూ. చేయి విడుచు.

చేయివాసి

  • హస్తవాసి.
  • "ఆయన చేయివాసి మంచిది. ఏ మిచ్చినా నయ మవుతుంది." వా.

చేయి వీచు

  • ఆజ్ఞ యొసగు, ప్రోత్సహించు, ముదల యిచ్చు.
  • "గోత్ర భీ,కరముగ బాహు లెత్తి తమకంబున సేనకుఁ జేయి వీచినన్." పారి. 5. 14.
  • "ఆవృకోదరుపైఁ గవియంగఁ జేయి, వీచె సేనకుఁ గాళింగవిభుఁడు గడఁగి." భార. భీష్మ. 2. 70.

చేయీక

  • చేతికి దొరకక.
  • "లేటి బొట్టెలు బిట్టు చెదరి చెదరి చేయీక పఱచిన." హర. 1. 3.

చేయీక తివియు

  • చేతి కందక లాగు.
  • "తనరు మహాభద్రదంతులరీతిఁ జేతికి నొడిసినఁ జేయీక తివిసి." ద్విప. మధు. పు. 18.

చేయీత నీదు

  • ఏ యితరసహాయం లేక చేతులతో ఈదు.
  • "చెనఁటి యీ భవవార్ధిచేయీఁత నీదు." ద్విప. పరమ. 2. 86. పు.
  • "ఏచి మున్నీరు సేయీఁత నీఁద." భార. విరా. 4. 213.

చేయునది లేక

  • ఇంకో మార్గం లేక, గత్యంతరం లేక, తప్పనిసరియై.
  • "బయటఁబడి చేయునది లేక యాకఠకు మగిడి తుఱముఁ దిద్దుచు." ఆము. 4. 35.
  • "వారల నవ్వలకుం ద్రోసి చనినఁ జేయునది లేక యిచ్ఛావిహారవిరోధి యగు నిజకులాచారంబులం దలంచుకొని..." శుక. 2. 10.

చేయూత

  • సహాయకము.
  • "యోగవిద్యాబలంబు చేయూఁత గాఁగ." నైష. 3. 3.

చే యూదుకొను

  • చేతులను ఆధారముగా దేనిపైనో ఆనించు.
  • "ఒండొరుఁ జే యూదికొనుచు." పండితా. ద్వితీ. పర్వ. పుట. 279.

చే యెత్తి నమస్కరించు

  • హృదయపూర్వకంగా బహూకరించు, కృతజ్ఞత తెలుపు.
  • "నా కొక జీవనం కల్పించినవా డాయన. ఆయనకు చే యెత్తి నమస్కరించాలి." వా.

చేయేతము

  • చేతితో తోడు ఏతాము.
  • "అబ్బావికిఁ జేయేతం, బుబ్బుచుఁ దంబళి యొనర్చి." హంస. 1. 186.

చే యొడ్డు

  • అడ్డుపెట్టు.
  • "ఒరుల యీగికి నకట! చే యొడ్డకుండు." భార. శాంతి. 4. 158.

చేరగ బిల్చు

  • దగ్గరకు తీయు.
  • "భీమునిఁ జేరఁగఁ బిల్చి." జైమి. 3. 45.
  • చూ. చేర దీయు.

చేరగిల బడు

  • విశ్రాంతి తీసుకొను.
  • "పొద్దున్నుంచీ పనితో సతమత మయి పోయాను. కాస్త చేరగిలబడితే కానీ వీలు లేదు." వా.

చేరదీయు

  • దగ్గఱకు తీయు.
  • "అల్లనఁ జేరఁదీసి." విప్ర. 4. 88.

చేరబడు

  • 1. కలియు, ఒకటి అగు.
  • "గోరపుఁ బాపములు నీవుఁ గొడుకులు నాలుం, జేరఁబడి పంచుకొందురొ?" వాల్మీ. 2. 100.
  • 2. ఒరగు, చేరగిలబడు.
  • "ప్రొద్దు చేరఁబడినఁ బోయి రిండ్లకు వారలు." నారా. పంచ. 1. 90.

చేరబొంతల యాట

  • ఒక బాలక్రీడ. పండితా. ప్రథ. పురా. పుట. 460.

చేరల గొలువగ వచ్చు (కన్నులు)

  • విశాల మైనవి అనుట.
  • "చేరలం గొలువఁగ వచ్చు కన్నులు." పాండు. 2. 70.
  • చూ. చెంపకు చేసెడేసి కండ్లు. చేరెడేసి కండ్లు.

చేరల గొల్వగ వచ్చు

  • చేరె డంతేసి ఉన్న వనుట.
  • "కన్ను లంటిమా చేరలఁ గొల్వఁగా వలయు." విజయ. 1. 131.

చేరవచ్చు

  • సమీపించు.
  • "నీరజాక్షి నిరంకుశుఁ జేర వచ్చె." నిరంకు. 4. 93.

చేరవేయు

  • ఒకచోటికి చేర్చు, ఒకటిగా పెట్టు.
  • "అవన్నీ యింట్లోకి చేర వేయరా." వా.
  • "చిల్లా పల్లా పడిన వన్నీ ఒకచోట చేరవేయవే." వా. చేరిక యగు
  • సమీపించు.
  • "అనయముఁ జేరిక యగుతఱి, ననివార్యవ్రీడభయభరాకులగతి యై." ప్రభా. 5. 31.

చేరిక లొనర్చు

  • స్నేహం చేయు.
  • "చేరిక లొనర్చి తేనియల్ చిలుకఁ బలికి." హంస. 2. 169.

చేరుకోల

  • చెలకోల.
  • పశువులను తోలే కొరడా వంటిది. భార. భీష్మ. 3. 234.
  • రూ. చేర్కోల.

చేరుగడ

  • 1. ఆధారము.
  • "వట్టి యపకీర్తులకుం జేరుగడ." విప్ర. 3. 12.
  • 2. చేరబడు దిండు.
  • "ఆశ్రితశ్రేణి కేయధిపుని పాదరా,జీవ యుగ్మంబులు సేరుగడలు." భాగ. స్క. 1. 257.

చేరుగొండి

  • 1. తగులాటకత్తె. శ. ర.
  • 2. చేర వచ్చిన భార్య. బ్రౌన్.

చేరుగొండి పశువు

  • తప్పిపోయిన పశువు. బ్రౌన్.

చేరుగొండియావు శ. ర.

  • చూ. చేరుగొండి పశువు.

చేరుచుక్క

  • పాపట బొట్టు.
  • "కలువపై యొడ్డాది కటకాధిపతి వధూ, సీమంతవీధులఁ జేరుచుక్క." కాశీ. పీ. 34.
  • చూ. చేర్చుక్క.

చేరుడుబియ్యము

  • ముడి బియ్యము. ఉత్త. హరి. 3. 13.

చేరువకాడు

  • 1. సేనాని. రామా. 7. 27.
  • 2. ఎకిమీడు, అధికారి. శేష. 5. 98.

చేరువడు

  • సిద్ధించు.

చేరువపంట

  • అందుబాటులోనిది.
  • "....భుజంగకోటికిన్, ఘటితనిధానసీమ యుపకాంతుల చేరువపంట..." హంస. 1. 215.

చేరువఱుచు

  • సిద్ధింపజేయు.

చేరెడుకండ్లు

  • విశాలము లయిన నేత్రములు.

చేరెడు నేల

  • కొద్దిపాటి నేల.
  • "అకటా ! చేరెడు నేలకుం దగఁడె సప్తాంభోధివేష్టీభవత్, .....రాజ కుమారుండు." హరిశ్చంద్రో.

చేర్చుక్క

  • పాపటబొట్టు.
  • "చేర్చుక్కఁ జేరిచి చిత్రంబుగాను." పల. పు. 72.
  • "చేర్చుక్కగా నిడ్డ చిన్నిజాబిల్లి చే, సిందూరతిలకంబు చెమ్మగిల్ల." మను. 1. 5.
  • "చొనిపె సీమంతవీధిఁ జేర్చుక్క యోర్తు." ఆము. 6. 128.
  • చూ. చేరుచుక్క.

చేర్లకోల

  • చెలకోల. వరాహ. 5. 108.

చేర్వచుట్టములు

  • దగ్గఱిచుట్టాలు. నిరం. 4. 69.

చేర్వారు

  • సమీపించు, దగ్గఱపడు.
  • "వై,శృంఖల్యంబునఁ బట్టు కళ్లెపు సరుల్ చేర్వార నుచ్చైశ్రవ: కంఖాణంబు గదల్చె." నిరంకు. 4. 125.

చేఱుకుట్టు

  • ఒక రోగము.

చేఱుకోల

  • చూ. చేరుకోల.

చేఱుబొందు

  • కొట్టెడు తోలుపట్టెడ. శ. ర.

చేఱులకోల

  • చెలకోల. శ. ర.

చేలా గిచ్చు

  • చేయూత నిచ్చు.
  • "చేరి చేలాగిచ్చు..." ఇందు. 3. 27.

చేలు దొండముక్కు పడు

  • ఎఱ్ఱ బారు, పక్వ మగు.
  • "దొండముక్కు వడియెం బ్రాసంగుఁ జేల్." శివ. 4. 19.
  • "పెస రుసురుకొనియె దవనిక పొదలె, ఱెక్క ప్రాసంగు దొండ ముక్క వడియె." కాశీ. 3.23.

చేవగల వాడు

  • సత్త్వవంతుడు.
  • చూ. చేవబారు.

చేవట్టి తిగుచు

  • చేయి పట్టి లాగు.
  • "నీకు బలె సన్మానంబుతోఁ జక్క వ,చ్చెదొ యేమే గలదే యటంచుఁ దిగి చెం జేవట్టి యా యంగనన్." కళా. 7. 123.

చేవ డించక

  • చేతితో పట్టుకొని నలిగిపోవునట్లు చేయక.
  • చేవ - సారముపై, డించు వచ్చిన దనుకుంటే=సారవిహీనము కాకుండ అనుట.
  • "....చేవ డించక కావడించి." పాండు. 3. 89. చే వదలు
  • నిరాశ్రయుని చేయు; వదలి పెట్టు.
  • "చెలికాని నెఱుఁగక చే వదలుదు రె." వర. రా. కిష్కి. పు. 401. పం. 8.

చేవ బారు

  • సత్త్వవంత మగు.
  • చెట్టు చేవ బారిన దనగా కఱ్ఱ యెఱు పెక్కి బాగా గట్టిపడినది అనుట.

చేవ మీఱు

  • 1. సత్త్వవంత మగు, బలపడు.
  • "వలపుల్ రేచి మనంబులం గరఁచి చేవల్ మీఱ లోనైన యా..." రాజగో. 1. 103.
  • 2. విజృంభించు.
  • "సురనాథుల్ చేవమీఱన్ సమి, త్కేళీలోలతఁ గాలమేఘముల మాడ్కిన్." కా. మా. 2. 61.

చేవ యెక్కు

  • బలపడు, సత్త్వవంత మగు.
  • "ఇక్కడఁ బౌండ్రభూపతి విహీన వివేకతఁ జేవ యెక్కఁగాఁ నెక్కడి వాసుదేవుఁడు ?" ఉ. హరి. 3. 4.

చేవ యొసగు

  • ప్రోత్సాహ మిచ్చు, బలము చేకూర్చు.
  • "బహువిధచాతుర్యంబులు శౌర్యంబులకుఁ జేవ యొసంగ." ఉ. హరి. 4. 213.

చేవలతులు

  • 1. చేతి కందుబాటులోనివి.
  • "చేవలఁతు లగుచు దక్కును." పాండు. 3. 118.
  • 2. భుజబలము. హర. 1. 20.
  • 3. సమీపము. శృం. శకుం. 1. 132.

చే వాటునేల

  • సమీపప్రాంతము. చేతితో రాయి విసిరినంత దూరము.
  • "చెలువార నిచటికిఁ జే వాటునేలఁ, గల దొక నిర్మలకమలాకరంబు." గౌ. హరి. ప్రథ. పంక్తి. 1729-30.

చేవాడికాడు

  • చేతి మెలకువ గలవాడు.
  • "గడిదొంగ చేవాఁడికాఁడు దోఁపుడుకాఁడు." వేంక. మాన. 31.

చే వాడి మెఱసి

  • చేతి మెలకువ చూపి.
  • "చే వాడి మెఱసి.... అస్త్రములకు బలివెట్టి." వర. రా. యు. పు. 366. పంక్తి. 13.

చే వార్చు

  • చేతులు కడుగుకొను.
  • "అందఱు భుజించి చేవార్చు నవసరమున." పార్వ. 5. 186.

చే విచ్చు

  • నమస్కరించు. శ. ర. చే విప్పు
  • నమస్కారం. వావిళ్ళ.

చే వెలు గిడి

  • బాగుగా కనబడుటకై కాస్త వయసైన వారు చేతిని కనుబొమ్మ దగ్గర అడ్డుగా పెట్టుకొని
  • "దీవించి యతని వదనము, చే వెలుఁగిడి చూచి." హర. 2. 49. సా. స.

చేవ్రాలు

  • 1. సంతకము.
  • 2. చేతిలోని రేకలు.

చే వ్రేసి నవ్వు

  • చేతులు చఱచి నవ్వు.
  • "ఆ విదర్భుఁడు గెల్చె ననుచు నొండొరులు, చే వ్రాసి నవ్వుచు సీరి నీక్షింప." ద్విప. కల్యా. 129.

చే సడలు

  • చేయివదలు. వసు. 6. 84.

చే సరులు

  • ఒకనగ.

చే సఱచి నగు

  • చేతులు కొట్టి నవ్వు. నవ్వునప్పుడు చేతులు కొట్టుట కలదు కదా !
  • "రాచూలిం జూచి చెలులు, గలకల చే సఱచి నగిరి." నైష. 2. 46.

చే సాచి అడుగు

  • యాచించు.
  • "చేయించె నెందఱో చే సాచి యడిగిన, బ్రహ్మచారులకు వివాహములను." పాణి. 1. 66.

చేసినది జపము, వేసినది గాలము

  • చెప్పేదానికీ చేసేదానికీ సంబంధము లే దనుట. చంకదుడ్డు శరణార్థి వంటిది.
  • "చేసినయది జపమున్ మఱి, వేసినయది గాల మనుట వృథ కాకుండన్." విజ. 2. 135.

చేసి పెట్టు

  • నెఱవేర్చు.
  • "ఈ పని కాస్తా మీరు చేసిపెట్టితే నేను చాలా సంతోషిస్తాను." వా.

చేసిపోయిన కాపురము చూడ వచ్చు

  • తాను చెడ్డపేరు తెచ్చుకొన్న ఊరికే తిరిగి వచ్చు.
  • "ఆ మహాతల్లి తిరిగి వచ్చిం దటనే. చేసిపోయిన కాపరం చూడడానికి వచ్చిం దేమో!" వా.

చేసు వెల

  • అసలు ధర. అది యెంత చేస్తుందో అంత.
  • "బేరము పొసఁగించి చేసువెల కిప్పించెన్." హం. 5. 360.

చే సేత

  • చే జేతుల - స్వయంగా. తనకు తానై. చేసినచేతనే ఫల మనుభవించు ననుపట్టున ఉపయోగించే పలుకుబడి.
  • "ఫలంబు సిద్ధింప నోపు చేసేత." పండితా. ద్వితీ. మహి. పుట. 61.
  • "చే జేతుల అనుభవిస్తాడు." వా.
  • "స్వయంగా వాడు చే జేతులా తలకు ఉరి తెచ్చుకొన్నాడు."
  • చూ. చే జేతుల.
  • 'వాడు చే జేతులా చేసుకున్నాడు. ఎవ రేం చేస్తారు' అని వాడుక. అలాగే 'ఈ చేత్తో చేసి ఆ చేత్తో అనుభవిస్తున్నాడు'. వెంటనే అనే అర్థంలో ఇట ప్రయుక్తం.
  • "శివపూజఫలము సేసేత గొన్నట్లు, తవిలి యాతనికి నంతన సమకూడె..." బసవ. 5. 131.
  • "చేసేత న్మాడలు వే,యేసి దెసలఁ గీర్తి లతిక లెలమి వహింపన్." కా. మా. 3. 146.
  • "చేసిన నేరమి చేసేతఁ గుడువ." గౌ. హరి. ద్వితీ. పంక్తి. 423.

చేసేత బట్టు

  • చేజేతులతో పట్టుకొను.
  • "చేసేతఁ బట్టి." కుమా. 10. 66.
  • చూ. చేసేత.

చేసే నొసగు

  • ఒకరి కొకరు చేతులతో అందించు.
  • నలుగురు వరుసగా నిలుచుకొన్నప్పుడు ఒకరి చేతిలోని పాత్రను రెండవవారికి, ఆ రెండవవారు మూడవవారికి ఇలా క్రమంగా ఇచ్చుట.
  • "చెలువ ల్గొందఱు హేమకుంభములతోఁ జేసే నొ సంగన్." పారి. 2. 11.
  • స్వయముగా అని వావిళ్ళ ని. సరిగా కనిపించదు.

చొంగలు గురియు

  • నోటిజొల్లు కారు.
  • "....నోరఁ జొంగలు, గురియఁగఁ గడ లేక నడచె గుఱ్ఱపుఁబౌజుల్." కవిక. 2. 79.

చొక్కిళ్ళు వోవు

  • సొట్టలు పడు.
  • "గదిసి మై గందంగఁ గౌఁగిట బిగియింప, జొక్కిళ్ళు వోయిన సొమ్ముతోడ." యయా. 2. 99.

చొక్కు చల్లి నట్లు

  • మత్తుమందు చల్లినట్లు.
  • "గొల్లపల్లియలో నున్న గొల్లవారు, చొక్కు చల్లినకైవడి నొక్క రైన, మేలుకొనక నిద్రింప." వి. పు. 7. 76.

చొక్కుటాకు

  • వగుడాకు.

చొక్కునీరు

  • కల్లు. యయా. 3. 122.

చొక్కు పెట్టు

  • మత్తు మందు చల్లి మైమఱపించు. వి. పు. 8. 164. చొక్కుపొడి
  • మత్తు మందు పొడి. దశా. 1. 260.

చొక్కుమందు

  • చూ. చొక్కుపొడి.

చొక్కు మడగు

  • మై మఱగు, వశము తప్పు.
  • "శ్రుతిపుటంబుల శక్తి చొక్కుమడఁగ." కాశీ. 1. 139.

చొక్కు వెట్టు

  • మత్తు మందు చల్లి మైమఱపించు.
  • "సురగి చౌడయగారిఁ జొక్కు వెట్టితివొ." పండితా. ద్వితీ. మహి. పు. 215.
  • చూ. చొక్కు పెట్టు.

చొచ్చి వచ్చు

  • మీది మీదికి వచ్చు. ఇందు. 4. 58.

చొచ్చో యనిపించు

  • తఱిమి వేయు.
  • "వెచ్చానకు లే దనఁగా, నిచ్చటి కేతెంచి యాతఁ డిచ్చిన మేలే, వచ్చినది లాగుకొని మఱి, చొచ్చో యనిపింతు నిదియ నూ మత మనుచున్." వైజ. 3. 99.

చొటచొట

  • ధ్వన్యనుకరణము.

చొడచొడ

  • చూ. చొటచొట.

చొత్తెంచు

  • ప్రవేశించు. కాశీ. 7. 68.

చొప్ప కాడి

  • రెండెడ్లను గట్టి త్రోలెడు దిండువంటి చొప్ప మోపు. శ. ర.

చొప్పడు

  • ఒప్పు; సరిపడు ఇత్యాద్యనేక భావచ్ఛాయలలో...
  • "ఆడువా రగుట రూపుంప నేరక రుచులఁ జొప్పడక." రంగ. రా. బాల. పు. 12. పంక్తి. 10.

చొప్పదంటు ప్రశ్నలు

  • సారం లేని ప్రశ్నలు. కంకులు వేసిన తరవాత జొన్నదంట్లను చొప్పదంట్లంటారు. అవి చప్పగా ఉంటాయి. అందుపై యేర్పడిన పలుకుబడి.
  • "ఏమి టోయి! ఊరికే చొప్పదంటు ప్రశ్నలు వేస్తున్నావు?" వా.

చొప్ప బెండ్ల మంచములు

  • ఒక బాలక్రీడ. హంస. 3. 146.

చొప్పరికించు

  • పరికించు.

చొప్పఱుచు

  • ఏర్పఱించు; ఆరోపించు.

చొప్పలా చప్పగా ఉంది

  • చొప్పదంటువలె సారవిహీన మయిన దనుట.
  • "ఆ కావ్యం చొప్పలా చప్పగా ఉంది." వా. చొప్పాడు
  • సత్యము చెప్పు.
  • "కీడున కోడ కించుకయుఁ గేకయభూపతి యింటఁ బుట్టి చొ,ప్పాడక పాపజాతి వయి తక్కట..." భాస్క. రా. అయో. 20.

చొప్పు మార్చు

  • 1. త్రోవ తప్పించు.
  • "తప్పుత్రోవల నీరీతిఁ జొప్పు మార్చి." కా. మా. 4. 56.
  • 2. తావు మార్చు.
  • "రతిశ్రాంతాంగనా నేత్రకో,ణని కాయంబుల డాఁచి తద్ధవళిమన్ దాఁ బూనెనో చొప్పు మా,ర్ప ననన్ వెల్వెలఁ బాఱె దీపకళికావ్రాతంబు శాతోదరీ." మను. 3. 56.
  • 3. వేషము మార్చు.
  • "చొప్పు మార్చితిఁ బెక్కు చోట్ల శాత్రవభీతి, నావారు గనలేరు నన్ను నరసి." కళా. 8. 166.

చొరబడు

  • ప్రవేశించు. వాడుకలో జొరబడు అని వినవస్తుంది.

చొర జోటు లేదు

  • తలదాచుకొనే చోటు లేదు. ఆశ్రయం లేదు.
  • "చొరఁజోటు లే దంచు సొమ్మసిల్లుచును." బస. 6. 165.

చొరపోతగా

  • ఎడతెరపి లేకుండా. బ్రౌన్.

చొరబాఱు

  • చొచ్చు.
  • "సందు సందులం దెఱపిగని చొరంబాఱి మధురసమిళిత పరాగరాగంబు." విప్ర. 3. 38.

చొరబెట్టు

  • ప్రవేశపెట్టు. బ్రౌన్.

చొరవకాడు

  • మాంచి చొరవ కలవాడు. ప్రవేశించువాడు.

చొరవ చేయు

  • సాహసించు. మాటా. 78.

చొరవడ

  • చొరవ, సాహసము. బ్రౌన్.

చొరుదల

  • మొదలు.

చొఱచొఱ

  • ధ్వన్యనుకరణము.
  • "చొఱచొఱ నెత్తురులు వడియ." హరి. 10. 184.

చొల్లువాఱుడు మాటలు

  • సొల్లుకబుర్లు, వట్టి వ్యర్థ ప్రతాపాలు.
  • "చొల్లు వారుడు మాట లెల్ల నేమిటికి." బస. 6. 171. చో టిచ్చు
  • 1. అవకాశ మిచ్చు.
  • "ఘనతేజంబున నొప్పెద, రనుచుం జోటిచ్చి మత్కులాఖ్యలు వినియెన్." కళా. 4. 43.
  • 2. ఆశ్రయ మిచ్చు.
  • "నేను ఆవూళ్లో బతుకు లేక బట్ట బుజాన వేసుకొని వస్తే, అత డింత చోటిచ్చి నన్ను ఆదరించాడు. అతనికే నేను ద్రోహం ఎలా తలపెట్టను?" వా.

చోటు చేయు

  • స్థాన మిచ్చు. తాళ్ల. సం. 4. 157.

చోటు చేసికొను

  • ఆశ్రయ మేర్పరుచుకొను.
  • "వా డేదో ఆ మాటా యీ మాటా చెప్పి వాళ్లింట్లో చోటు చేసుకున్నాడు." వా.

చోద్యపడు

  • ఆశ్చర్యపడు.
  • "అచ్చోటి మహిమకుఁ జోద్యపడుచు." నిరంకు. 4. 6.

చోపిడు

  • పారదోలు, కలత పెట్టు.

చోపుడుగోల

  • వేటలో మృగాలను సోపుట కుపయోగించే కఱ్ఱ.

చోపుడు వెట్టు

  • ఒకవైపునకు తోలుకొని వచ్చు.
  • వేటలో సాయుధు లయిన వేటగాళ్లు ఒకవై పుంటారు. మరికొందరు డప్పులు మొదలైన వాద్యాలతో శబ్దం చేసుకుంటూ మృగాలను వారివైపుకు తోలుకొని వస్తారు. దీనినే చోపుడు వెట్టుట అంటారు.
  • "పొలము చోపుడువెట్ట న న్నెలవరులకు, సెల వొసంగిన నృపమౌళి చిత్త మెఱిఁగి." శుక. 1. 257.
  • "అగ్నియంత్రంబులు ముట్టించియు రొద మిన్ను ముట్టం జోపు వెట్టించిన." మను. 4. 37.

చోపుదారుడు

  • వెండిబెత్తం పట్టుకొని రాజులముందు బరాబరులు చెప్పు సేవకుడు. బ్రౌన్.

చోపు వెట్టు

  • చూ. చోపుడువెట్టు.

చోరస్వదేశము

  • అసంభవము.
  • దొంగకుఏ దేశమైనా ఒక్కటే. దొంగతనం చేయక మానడు కదా. రాధ. 4. 79.

చోఱబుడుత

  • చేపపిల్ల, చేపలవంటి కనులున్న స్త్రీ.