పదబంధ పారిజాతము/కాజేయు

వికీసోర్స్ నుండి
Jump to navigation Jump to search

కాకు_____కాగ 439 కాగి_____కాజే

  • "కాదంబనికురుంబకలిత యై ప్రవహించు, కాళింది గర్వంబు గాకు సేసి." మను. 3. 19.
  • 2. బాధించు.
  • "కగ్గు లేనివారి నేల కాకుసేసె నిపుడు." తాళ్ల. సం. 3. 110.
  • 3. వ్యర్థపుచ్చు.
  • "ఆతడు జమునిలావు, జేవయును బొల్లుగా గాకుజేసి విడిచె." హరి. పూ. 4. 155.
  • "ఒక టిచ్చి వేఱొకటి గోరినయట్టి కానీనుగర్వంబు గాకు చేసి." చంద్రాం. 1. 21.
  • 4. అవమానించు.
  • "కలికి పై బడి తద్ద గరగించు నిన్ను, గాకున్న నెన్నైన గల్లలు గూర్చి, కాకు సేయును రాజుగారితో జెప్పి." ద్వి. తి. సా.
  • 5. మాట తీసివేయు, తిరస్కరించు.
  • "నిను వేడుకార్యము గాకు చేయక చేయుమీ." మైరా. 1. 72.
  • "గంధర్వసౌఖ్యంబు కాకు సేయడు గదా." రుక్మా. 5. 55.
  • చూ. కాకుచేయు.

కాగలకార్యము గంధర్వులు తీర్తురు

  • మనం చేయవలసిన పని దానంత టదే మరొకరితో నెఱవేరుతుంది.
  • భారతంలో గంధర్వులు దుర్యోధనుని బంధించినప్పుడు పాండవమధ్యము లను మాటపై వచ్చినది.
  • "వానిసంగ తేదో ఆ రెడ్డిగారే చూచేట్టున్నారు. మన మేం చేయ నక్కర లేదు. కాగలపని గంధర్వులే తీరుస్తారు." వా.

కాగి చల్లారిన పాలభంగి

  • శాంతపడినట్లు; పొంగు చాల్లారిన-అనుట.
  • "నందను డొప్పుగ గ్రాగి చల్ల నా,రి వెలయు పాలభంగి నొకరీతిని వచ్చెడు దన్క." పాణి. 4. 104.

కాచి పోయు

  • వంట చేసి పెట్టు. ముఖ్యంగా గంజి కాచి పోయుటపై యేర్పడిన పలుకుబడి./
  • "ఎంత ముసలివా డైనా కాచి పోసే దిక్కు లేక మళ్లీపెళ్లి చేసుకుంటూ నంటున్నాడు." వా.
  • "ఎంతుంటే నేం? వేళ కింత కాచిపోసేదిక్కు లేక అతను నానాబాధా పడుతున్నాడు." వా.

కాచి విడుచు

  • చంపక వదలిపెట్టు.
  • "దయ గాచి విడిచె." విజయ. 1. 58.

కా చేసుకొను

  • ముగించు. కాశీయా. 272.
  • "ఆపని కాస్తా కాచేసుకొని గానీ నేను ఊరికి వెళ్ల దలచుకో లేదు." వా.

కాజేయు

  • 1. ముగించు.
  • "వారి, కింత విష మిడి కా జేసి యెల్ల వేళ." దేవీ. 11. 114. కాట_____కాటి 440 కాటి_____కాటు
  • 2. అపహరించు.
  • "వదినగారి ఆస్తి కాస్తా వీడు కాజేశాడు." వా.
  • 3. కలిగించు.
  • "ఎక్కి తలంచిన నీ రూప మైన, గ్రక్కున నప్పుడు కాజేయుగిరులు." బస. 3. ఆ.

కాట గలియు

  • నశించు.
  • కాడు = స్మశానము; అడవి.
  • "కటకటా! యెట్లు తన బుద్ధి కాట గలియ, నిసువు జంపంగ నెంచెనో నీ మగండు." హరవి. 2.99.

కాటాకట్టు

  • తూనికకు అమర్చు. కొత్త. 13.

కాటికాపలా

  • వ్యర్థము.
  • "పంటంతా పశువులు మేసిపోయాయి. ఈ కాటికాపలా యెందు కని వచ్చేశాను." వా.
  • చూ. శవజాగారం.

కాటికి కాళ్లు చాచు

  • మరణమునకు సిద్ధముగా నుండు.
  • "కటకటా! కాటికి గాళ్లు సాచియును విటతనంబులజాడ విడువ డీశుడును." గౌర. హరి. ద్వి. 1056, 1057.

కాటికి కాళ్లు చాచుకొని యుండు

  • చావ సిద్ధముగా నుండు; ముదుసలి యగు.
  • "నే నింకేం చేస్తాను నాయనా! కాటికి కాళ్లు చాచుకొని ఉన్నాను." వా.

కాటిపాపడు

  • గొల్లవాడు. శైవులలో జంగాలవంటి వారు భిక్షాటనం చేస్తుంటారు. గొఱగొయ్యల లాగే కాటి పాప లనీ ఉన్నారు." బస. 4. ఆ.

కాటుకకన్నులు

  • నల్ల కన్నులు.
  • "ఆ యెఱ్ఱటి పిల్లకు కాటుక కన్ను లెంతో అందంగా ఉంటాయి." వా.
  • "కాటుక కండ్లవాణ్ణి నమ్మకూడ దంటారు పెద్దలు." వా.

కాటుక తీర్చు

  • కాటుక పెట్టు.
  • "కడలరేఖ లమర్చి కాటుక తీర్చె వా, ల్గన్నుల కొకవింత కాంతి మెఱయ." శుక. 1. 226. పాండు. 3. 74.

కాటుక పట్టు

  • నల్ల బడు.
  • "బహుళజలప్లవమాన, ద్రుహిణాం డము చెమ్మ యుఱికి రూక్షార్కనిభా, రహితత గాటుక పట్టెను, రహి చెడియన నంధతమసరాసులు బెర సెన్." మను. 3. 28.

కాటుక పేటు లెత్తు

  • కాటుక యెండి పెట్లిపోవు.
  • "తొలచిన యట్లు వోయెడు గనుం గవ కాటుక బేటు లెత్తు." పారి. 3. 12. కాటు_____కాడు 441 కాడు_____కాడు

కాటులాడు

  • కొట్లాడు. సింహా. 9. 103.
  • రూ. కాట్లాడు.

కాటువడు

  • గాయపడు.
  • "తలలు జీరలును గంపలు కట్టుకొని, గాసిగా మ్రగ్గుటడవులు గాటువడియు." నిర్వ. 4. 76.

కాడికి తెచ్చు

  • విధేయముగా నొనర్చు. గిత్తలను కాడికి కట్టి మాట వినునట్లు చేయుటపై వచ్చిన పలుకుబడి.
  • "వాణ్ణి కాడికి తేగలిగా వంటే చాలా గొప్పవాడివి అన్నమాటే." వా.

కాడి పారవేయు

  • బాధ్యతను వదలివేయు. ఎద్దులను కట్టిన కాడి బాధ్యతా స్వీకారానికి గుర్తుగా వాడడం కలదు. అందుపై వచ్చినపలుకుబడి.
  • "వాడు నట్టనడియేట్లో కాడి పారవేశాడు. ఎలాగూ యిన్ని యేర్పాట్లు చేసుకున్నాక ఎలా మానడం?" వా.

కాడిపాఱు

  • గరు సెక్కు.
  • "కాడి పాఱిన మేని గరులు బ్రహ్మాండంబు, కణప పూబంతి కక్కజము దోప." శివ. 1. 61.

కాడుచేయు

  • గాడ్పఱచు, పాడు చేయు.
  • "ఒక్క నదిపొంత గార్హస్థ్య యుక్తమైన, పుణ్యతప మాచరించుచు బుణ్య జనులు, తారు బంధులు దామరతంప రగుచు, గూడి యుండంగ నెంతయు గాడు చేసి." భీమ. 4. 180.

కాడుపడు

  • పా డగు; చెడిపోవు.
  • "ఇరు లన్న నో యనియెడు తమిస్ర గాడుపడి పొలంబు లెల్ల దిరిగి." ఆము. 6. 12.
  • "కటకటా! మీ వివేకంబు కాడుపడగ." భీమ. 4. 53.

కాడుపఱచు

  • దిక్కుమాలునట్లు చేయు; పాడు చేయు.
  • "అబల గడునెండ యెఱుగని యాట దాన, మెలుత నతిభీత నన్ను నమ్మించి తెచ్చి, కాననంబులో గన్నులు కట్టి కాడు, పఱచి నీ కిట్లు పోజన్నె భావజన్మ!" కుమా. 5. 65.

కాడ్పఱచు

  • పాడు చేయు.
  • "పాలవంటి కులంబు గాడ్పఱచి చనియె." పాండు. 3. 80.

కాడ్పాటు

  • పాడువడుట.
  • "ఆ నిసి బలియును నొండొక, మాని సియుం బడడు దృష్టిమార్గంబున న,ట్లేనును గాడ్పాటున జన,గా." వేం. పంచ. 1. 482.

కాడువారు

  • పా డగు.
  • "పాడరి జాడరి కాడువారియున్." బొబ్బిలి. 1. 53. కాణా_____కాదు 442 కాదు_____కాదు

కాణాచి కాపు

  • కావలివాడు.
  • "కామక్రోధములకు గాణాచి కాపను." తాళ్ల. సం. 7. 246.

కా దనిపించుకొను

  • నడత మంచిది కా దనిపించుకొను; చేసినపని సరి కాదనిపించుకొను.
  • "ఎల్లవారిచే గా దనిపించుకో ఫలము గల్గునె." విప్ర. 5. 56.
  • "పదిమందిలో కా దనిపించుకొంటే నీ కేమి వస్తుంది." వా.

కాదారి మాదారి ప్రొద్దు

  • అర్ధ రాత్రి.
  • "వడివడిం జని పట్టి యో వాలుగంటి, నీదుపే రేమి యెవ్వడు నీదు మగడు, పూని కాదారి మాదారి ప్రొద్దుకడను, నెందు వోయెదు తలిదండ్రు లెవ్వరనిన." యయా. 2. 89.
  • చూ. కాందారి మాందారి ప్రొద్దు.

కాదు

  • సరిపడదు.
  • "వాడికీ వీడికీ కాదు. అంచేత నువ్వు జాగ్రత్తగా మసలుకో." వా.

కాదు అను

  • 1. తిరస్కరించు.
  • "గంగాదితీర్థమహిమ మ,హిం గా దను తీర్థ మెద్ది." పాండు. 2. 214.
  • "నీ మాట ఎవడు కా దంటాడు." వా.
  • 2. లెక్కించక పోవు.
  • "వాణ్ణి కా దని ఆ ఊళ్లో ఒక్కరూ ఈ విషయంలో ముందుకు రారు." వా.

కాదు అవును అని యెఱుగక పోవు

  • లోకజ్ఞత లేకపోవు.
  • "కడు బసిబిడ్డ వీ డొకటి కా దవునా నెఱుగండు." భార. విరా. 2. 213.

కాదు కూడ దంటే

  • బలవంతం చేస్తే నిర్బంధిస్తే.
  • "నా కేం అంత ఒంట్లో బాగా లేదు. బయటికి ఎక్కడికి పోకుండా పడుకుందా మని ఉంది. అంత మీరు కాదూ కూడ దంటే రాక తప్పుతుందా!" వా.

కాదు కూడ దను

  • 1. వద్దను.
  • "ఈ రామారత్నము కాదు కూడ దనినన్ రాజాల నీ చోటికిన్." హర. 2. 58.
  • "ఒక్కరుడును గాదు గూడ దన గల్గెనె?" భార. విరా. 2. 257.
  • 2. నిర్బంధించు.
  • "నాకు ఉన్న యిబ్బందు లన్నీ నీకు చెప్పాను. నె నొక్కనిమిషం లేకపోతే యిక్కడ జరగదు. ఇంత చెప్పినా, నీవు కాదు కూడ దని నన్ను లాక్కెళు తున్నావు." వా.

కాదు పొ మ్మను

  • తిరస్కరించు.
  • "నను గాదు పొ మ్మని నాతి జేరిన వాని." రాధి. 4. 35.

కాదు పోదు

  • ఇ దయ్యేపని కాదు.
  • "ఊరికే వానిచుట్టూ తిరిగీ లాభం లేదు. కాదుపోదు, వృథాగా ఈ లంపటంతా దేనికి?" వా. కాన_____కాని 443 కాని_____కాని

కానక కన్న సంతానము

  • లేక లేక పుట్టిన బిడ్డ.
  • "కానక కన్న సంతానంబు శిశువులు, జీవనస్థితి కేన తావలంబు." శృం. నైష. 1. 108.

కానగ వచ్చు

  • కనబడు.
  • "కలకంఠికి బొడవు దోచి కానగ వచ్చెన్." రుక్మాం. 1. 141.

కానగాబడు

  • కనబడు.
  • "అంభోరుహాప్తుడు గానగాబడె." రుక్మాం. 5. 44.

కాననివాడు

  • అంధుడు.
  • "కాననివాని నూతగొని కాననివాడు విశిష్టవస్తువుల్, కాననిభంగి." భాగ. 7. 182.

కానబట్టు

  • కనబడు.
  • "భూ, నాకం బప్పుర మే కొఱంతయును గానంబట్ట దెప్పట్టునన్." భాస్క. రా. యు. 15.

కానబడయు

  • చూడ గలుగు.
  • "కన్నులారగ మిమ్ము గాన బడసి." హర. 4. 59.

కానబడు

  • కనబడు.
  • "స్వానుభవంబున దథ్యము కానంబడు." కా. మా. 1. 80.

కానికల

  • దు:స్వప్నము.
  • "వామహస్తము నురముపై వైచి నిదుర జెందుతఱి గానికల గందు రందు రెందు." శుక. 4. 126.

కానికి గై కొనక

  • లక్ష్యపెట్టక.
  • ఒక కానీకి కూడా పనికి వచ్చునని భావింపక.
  • ".......తేజోనిధిన్, మౌనిం గానికి నైన గైకొనక..." వరాహ. 5. 19.
  • చూ. కానికి గొనక.

కానికి గొనక

  • లక్ష్యపెట్టక.
  • "మము, గానికి గొన వప్పు డిపుడు గాడిద వైతే." భార. శాంతి. 4. 389.
  • చూ. కానికి గైకొనక.

కానిచ్చు

  • 1. జరుగ నిచ్చు.
  • "అట్లే కానిమ్ము లె మ్మనిన." ఆము. 6. 66.
  • 2. పూర్తి చేయు.
  • "ఆపని కానిస్తే ముందు, తర్వాత మిగతవి చూచుకో వచ్చు." వా.

కానితెఱగులు

  • అపమార్గములు. పాండు. 5. 69.

కానికి నైన గొనక

  • ఏమాత్రం లక్ష్య పెట్టక.
  • "ఆ నీలుండు వరూధినీపరివృతు డై పోయి తేజోనిధిన్, మౌనిం గానికినైన గైకొనక..." వరాహ. 5. 19.

కానితనము

  • దుర్మార్గము; దౌష్ట్యము. కాని_____కాని 444 కాని___కాన్పీ
  • "మారు డదే కానితన మూని పోరె." రాధికా. 4. 51.

కాని తిరుగులు తిరుగు

  • చెడుతిరుగుళ్లు తిరుగు.
  • "వా డీ మధ్య కాని తిరుగుళ్లు తిరుగుతున్నాడు. కాస్త అదుపులో ఉంచితే తప్ప లాభం లేదు." వా.

కానిది

  • కూడనిది.
  • "కానివాని మాన జెప్పి." భార. ఆను. 1. 278.

కానిపేరిది

  • అయిష్ట మైనది; సరిపడనిది.
  • "పలుమాఱుం దలవాకిట మెలగుట యసతీజనైకమిత్రత....నాకు గాని పేరివి మగువా." భార. అర. 5. 302.

కాని పోని

  • లేనిపోని; జరగని. జం.
  • "అరుంధతివి కానక నీపయి గానిపోని యీ, వింత ఘటించినట్టియవి వేకుల కోటికి శాస్తి చేసి..." శుక. 4. 54.
  • "ఈ కానిపోని మాటలతో ఏం గానీ! అయ్యేపని చూడండి." వా.
  • చూ. లేని పోని.

కానివలను

  • కానికార్యము; తగనిపని.
  • "వట్టి ప్రయాసంబు కానివలను దలంపన్." కళ. 8. 164.

కానివాడు

  • 1. అనర్హుడు.
  • "కానివాని, కీకు మీవిద్య పాత్రదా సైకనిరత." భార. శాంతి. 6. 65.
  • 2. పరాయివాడు.
  • "నీవు కానివాడ పోలెం దొలంగి యున్నాడవు?" భార. అరణ్య. 7. 416.
  • 3. అనిష్టుడు, శత్రువు.
  • "న న్నెందుకు ఈ పనిలో దింపి మావాళ్లకు కానివాణ్ణి చేస్తావు?"
  • "ఇన్నాళ్లు పెట్టి పోసి యింతా చేస్తే వానికి నే నిప్పుడు కానివాణ్ణి అయిపోయాను." వా.

కానివావి

  • 1. విరోధము. వివాహాదులలో వరుస చూచి పిల్ల నివ్వడం అలవాటు. వావి కుదిరిన దనగా సంబంధమునకు తగు నన్న మాట.
  • దానికి వ్యతిరేకముగా ఇక్కడ 'కానివావి' కి భావార్థము - పొసగక పోవుట.
  • "గడ్డి వేయడు కరణంబు కానివావి." శుక. 3. 405.
  • 2. తగనిపని.
  • "బొంకు నాలుకకు జేర్చుట కానివావి." గౌ. హరి. ప్రథ. పంక్తి. 235.
  • చూ. తగనివావి.

కానుక పట్టు

  • బహుమతి యొసగు.
  • "ఆశీర్వాద పూర్వకంబుగా నారోజునకు గానుక వట్టుటయు..." కళా. 5. 2.

కాన్పించు

  • కనబడు. కాన్పి____కాపి 445 కాపు____కాపు
  • "కృప దలిర్పంగ గాన్పించె గేశవుండు." కళా. 2. 98.

కాన్పించుకొను

  • చూచు.
  • ఇది రాయలసీమలో నేటికీ వినవస్తుంది.
  • "పాణిపాద ప్రక్షాళ నాచమనా నంతరంబ యతనిం గాన్పించుకొని." ఆము. 4. 199.
  • "ఆ ఊరికి ఎటూ పోతున్నావు. కొంచెం ఆ రెడ్డిగారిని కనిపించుకొని రా." వా.

కాన్పు కెక్కు

  • పేరు కెక్కు.
  • "మరుమర్లుదీ గెలో మంజు సౌదామనీ ఖండంబులో యన గాన్పు కెక్కి." శ్రీరాధా. 4. 151.

కాన్పు చేయు

  • ప్రసవసమయమున సాయపడు.
  • "కాన్పు చేయడానికి మా అమ్మను రమ్మని ఉత్తరం రాశి ఉన్నాము." వా.
  • "ఆ మంత్రసాని ఎన్నివందల కాన్పులు చేసిందో ఏమో? ఇప్పుడు చేయ లేక పోతుందా?" వా.

కాన్పు నడుపు

  • కాన్పు చేయు.
  • "చెల్వుగ బిడ్డ కాన్పు నడిపెన్ వామాక్షి బాలింత యై." కా. మా. 410.

కాపిడు

  • కాపుదల పెట్టు; కావలి పెట్టు.
  • "పవ లెల్ల లోపల జొరకుండ గాపిడి." పండితా. ప్రథ. పురా. పుట. 380.

కాపుండు

  • కాపుర ముండు.
  • "ఇప్పురంబున గాపుండ కితర మైన, పురమునం దేల నిల్చె నిర్జరవిభుండు." హర. 7. 177.
  • "అల పన్నిద్దఱు నూరులందును సముద్యల్లీల గా పున్న వె, గ్గలపుం దాపము బాప నా..." ఆము. 1. 10.

కాపురము నారడి పుచ్చు

  • కాపురము చెడగొట్టు.
  • "అక్కట! భర్త గాపురము నాఱడి పుచ్చి నృపాలమౌళితో..." హంస. 1. 124.

కాపురములు కూల్చు

  • కొంప లార్పు.
  • "జార! యెన్ని, కాపురంబులు గూల్చితో కద యటంచు, బలుక నా వంటి వా డిందు గలిగె ననుచు." శుక. 3. 201.
  • "వా డీసరికి ఎన్ని కాపురాలు కూల్చాడో? వీళ్లింటికి ఎసరు పెట్టాడు." వా.

కాపురము సేయు

  • నివసించు.
  • "ఆ పురమునందు జేయుం గాపురము." నిరంకు. 1. 556.

కాపుర మెత్తిపోవు

  • కాపురము పా డగు. ఇది నేడూ రాయలసీమలో వ్యవహారంలో ఉన్న పలుకుబడి. కాపు_____కాబ 446 కామ_____కామి
  • 'ఆ సంసారి ఎత్తిపోయినాడు' - ఇదే అర్థంలోనే ఎత్తుబడు అన్నక్రియ కూడా ఉన్నది. జబ్బులో కావచ్చు లేక మరొక విధంగా కావచ్చు. లేవలేని పరిస్థితిలో ఉన్నాడు - అన్న అర్థంలో ఇది ఉపయుక్త మవుతుంది: 'పశువు ఎత్తుబడింది.'
  • "శరీర మొక్క మ,ట్టైన సమానదు:ఖ మెసయం దన కాపుర మెత్తిపోవదే." శుక. 2. 133.
  • "వారి సంసారం పూర్వం బాగా ఉండేదే కాని ఇప్పుడు ఎత్తిపోయింది." వా.

కాపురుషులు

  • చెడ్డవారు.
  • "కా పురుషుల వలన నిట్టి కాఱియ పుట్టెన్." భార. విరా. 4. 140.

కాపులు పోవు

  • వలస పోవు.
  • "సర్వత్ర నిలింపకామినుల వాడకు గాపులు వోయి..." ఆము. 1. 37.

కాపెట్టుకొను

  • కాచుకొను.
  • "రతిసేన మందిర,మును గాపెట్టుకొని యుండుమోహము కలిగెన్." హంస. 5. 133.

కాబట్టదు

  • ఇష్టం లేదు.
  • "వాడికి సంసారం అంటే కాబట్టదు. మరెవరు చూచుకొంటా రనుకన్నాడో!" వా.

కామ క్రోధ లోభ మోహ మద మాత్సర్యాలు

  • అరిషడ్వర్గాలు.

కామధేనువు

  • కోరిక లిచ్చే దేవతల ఆవు. తద్వారా మనోరథాలు నెఱవేర్చేవాడు, అది.
  • "అతను ఆశ్రితుల పాలిటి కామధేనువు." వా.

కామవరపు జీడి

  • తగులుకొంటే వదలనిది. జీడిరంగు తగిలితే అది యింక వదలదు. కామవరం అనే ఊరిజీడి మరింత ప్రసిద్ధి కావచ్చును.
  • "వాడు కనిపించాడా? ఇక వెళ్లినట్లే. కామవరపుజీడిలా పట్టుకుంటాడు." వా.
  • రూ. కామారపు జీడి.

కామాటపుపని

  • ఇంటిపని.
  • "భానుపుత్రాదులన్, వినుమీ చంపక పట్టి తెచ్చి దినమున్ నీ యింటి కామాటపుం,బనికిం జొచ్చెద మన్న దాక నిదె చెంపల్ వైతు మత్యుద్ధతిన్." రామా. 8. 185.
  • కామాట మంటే ఇంటిలోని సామగ్రి, పరికరాలు అని వావిళ్ళ. ని.

కామినీభూతము

  • భూతాలలో ఒకటి. అతి కాముకి. కాము____కాయ 447 కాయ____కాయ
  • ఇలాంటి అతికాముక స్త్రీలను కామినీభూతము లంటారు. భూత విశేషాలు - కామిని, శాకిని, ఢాకిని, ప్రేంఖిణి ఇత్యాదులు.
  • "కంటికి బ్రియ మగువానిన్, గెంటని తమకమున గామినీభూత మనన్, వెంటబడి..." శుక. 2. 106.

కాముకుని లజ్జ

  • అసంభవము.
  • 'కామాతురాణాం న భయం న లజ్జా' అనుటపై యేర్పడినది. రాధి. 4. 79.

కాయకము

  • 1. కష్టం, శ్రమ అను అర్థాలపై వచ్చి లాక్షణికంగా వృత్తి జీవనం అని మారినది.
  • "మఱి యెందు గాయకం బెఱు గమి జేసి." బస. 4. 118.
  • 2. సేవ; శరీరశ్రమ. ఇందుమూలంగానే పని అని కూడా అర్థ మేర్పడినది.
  • "చేయు కాయకమును శివభక్తితతికి, బాయకట్టుల సమర్పణ సేయుటయును." పండితా. ప్రథ. పురా. పుట. 477.
  • "పాయక తనచేయు కాయకంబట్ల, చేయుచు..." అదే. 479 పుట.

కాయకల్పము

  • ముదుసళ్ళకు జవ్వనం ప్రసాదించే ఆయుర్వేదప్రక్రియ.
  • "ఆ ముసలాయన కాయకల్పచికిత్స చేసుకొని ముప్పైయేళ్లవా డయ్యాడు." వా.
  • చూ. కాయసిద్ధి.

కాయకష్టము చేయు.

  • శ్రమించు. నా. మా. 97.
  • "ఏదో కాయకష్టం చేసుకొని ఆ పిల్లలను వాడు పోషించుకుంటున్నాడు." వా.

కాయక్లేశము

  • శరీరశ్రమ.
  • "కాయక్లేశ మేమీ లేకుండా పనులు కావాలంటే ఎలా?" వా.

కాయగసరులు

  • కాయలూ కసురులూ. జం.
  • "జడలు ధరియించి యడవుల, నిడుమల బడి కాయగసురులే మెస వెడు పెన్..." రామాభ్యు. 6. 152.

కాయ గాచు

  • 1. సంతానము కలుగు.
  • "ఇత డొక కాయ గాచి సుతుని ల్లనిపించె మునీంద్ర." కకుత్స. 2. 64.
  • "నాలుగేన్, కాయలు గాయ వచ్చెలువ గర్భమునం దెటువంటి పాపమో." వేం. పంచ. 1, 588.
  • "ఏదో మా పిల్లకడుపున ఒక కాయ కాస్తే చూచి వెళ్ళిపోతాను." వా.
  • 2. పని సేయుట మొదలయిన వాని ద్వారా చేతులు మొదలయిన వాటిపై చర్మం గట్టిపడి కాయవలె ఏర్పడు.
  • "కట్టెలు కొట్టి కొట్టి చేతులు కాయలు కాచిపోయాయి." వా. కాయ____కాయ 448 కాయా____కారా

కాయగూరలు

  • కాయలు కూరలు. జం.
  • మొత్తంగా కాయలకూ కూరలకూ కూడా ఉపయోగిస్తారు. కుమా. 11. 43.
  • "ఏవైనా కాయగూరలు పట్టుక రారా." వా.

కాయము కొట్టు

  • బాలింతలకు వేడిని కలిగించుట కని, శీత వాతాది దోషములు పోవుట కని కొన్ని దినుసులను దంచి పొడి చేయు. మదన. శత. 6.

కాయముతో కైలాసమునకు పోవు.

  • బొందితో కైలాసమున కేగు. సశరీరముక్తి చెందు.
  • పండితా. ప్రథ. పురా. పుట. 406.

కాయశుద్ధి చేయు

  • శాస్తి చేయు, తన్ని వదలిపెట్టు.
  • "ఇలానే ప్రవర్తించా వంటే ఆ ఊళ్లో కాయసుద్ధి చేసి పంపిస్తారు. జాగ్రత్త." వా.
  • చూ. దేహశుద్ధి చేయు.

కాయసిద్ధి

  • నిత్యయౌవనము. దీనిని సాధించుటకు చెప్పిన ఔషధాది ప్రక్రియలను 'కాయకల్పం' అంటారు.
  • "వీరిబగిసికి మఱి గారవించి హరుడు, కాయసిద్ధి యొసంగునే కల్ల గాక." శుక. 3. 94.
  • చూ. కాయకల్పము.

కాయా పండా ?

  • పని అయిందా కాలేదా అనుపట్ల ఉపయోగించే పలుకుబడి.
  • "వివరా లన్నీ తరవాత చెబుదువు గానీ ముందు కాయా పండా చెప్పు." వా.

కారణజన్ముడు

  • ఏదో ఒక పనికి పుట్టినవాడు.
  • "కారణజన్ము లై తనువికారము వచ్చిన బెంపు తప్పునే." భార. విరా. 4. 22.

కారము నూరు

  • కోపించు.
  • "దానిపై, గారము నూరు గాని తగు గారవమున్ బచరించి యేలునే?" పాణి. 5. 15.
  • చూ. కారాలు మిరియాలు నూరు.

కారము లేని విడెము

  • నిస్సార మైనది. వేంకటేశ. 64.

కారాకు మేపి చంపు

  • నానాబాధలూ పెట్టి చంపు.
  • "కృప, చాలు న్గారాకు మేపి చంపకు ప్రజలన్." ఆము. 3. 32.

కారాకులు డుల్లి నట్లు

  • గబగబా. కారా____కారా 449 కారు____కారు
  • సులువుగా పడిపోవుపట్ల ఉపయోగించే పలుకుబడి.
  • "వైరమున నులిచి త్రెంపక, కారాకులు డుల్లినట్లు కర్మము లెల్లం, దార పెడ బాయ వలయుట." భార. భీష్మ. 1. 104.

కారాకూర మగు

  • అల్లరిపడు. క్షోభ పడు.
  • "సారెకు గేకలు వేయుచు, గారా కూర మయి మనసు కళవళపడగన్..." సారం.
  • "కారాకూరంబు లై రాక్షసులహృదయముల్ గాడ్పడన్."ఉ. రా. 1. 176.

కారాకూరము చేయు.

  • క్షోభపెట్టు. బాధపెట్టు.
  • "....మీ పల్లెకుం బొండు కా,రా కూరంబులు చేసినం గదలి నే రా నిచ్చటన్." కా. మా. 3. 82.
  • "మా,రదశన్ వేగెడుకాంత నింత పెను గారాకూరముల్ చేసె." పరమ. 3. 275.

కారాని

  • కూడని.
  • "కారానితలంపు బుట్టించె." హర. 3. 95.
  • "కారాని చోటికి పోతే రారానిమాటలు వస్తాయి." సా.

కారాలు మిరియాలు నూరు

  • కోపించు; ద్వేషించు.
  • "డబ్బంతా ఖర్చు చేశా వని తెలిసి మీ నాన్న కారాలు మిరియాలు నూరుతున్నాడు." వా.

కారుకమ్మగా వండు

  • కరకర మనునట్లు - కమ్మగా వండు.
  • "పెక్కు చందముల జిన్నక పెద్దక కారుకమ్మగా వండుదురు." కా. మా. 3. 66.

కారుకూతలు కూయు

  • తిట్టు. కొత్త. 84.

కారుకొను

  • వ్యాపించు. క్రమ్ము; అతిశయించు.
  • "...మెఱుగుటారు...గాటమై పూట పూటకు గారుకొనియె." రసిక. 6. 99.

కారు గ్రమ్ము

  • నలు పెక్కు.
  • "నిగిడి యీగులకెంపు నెలకట్టు కలచోట, గల్పకాపరి కారు గ్రమ్ముచోట." పాండు. 3. 158.

కారుచిచ్చు

  • దావాగ్ని.

కారుచిచ్చునకు గాడ్పులు తోడగు చందమున

  • మఱింత ప్రోత్సాహ మబ్బినట్లు.
  • నిప్పునకు గాలి తో డయి నపుడు మరింత ప్రబలును.
  • "ఉదారసారరణకోవిదబాహులు లోక పాలకుల్, గలసిరి కారుచిచ్చునకు గాడ్పులు దో డగు చంద మెందగన్." ఉ. హరి. 1. 22. కారు____కార్చి 450 కార్య____కార్య

కారుణ్యము సేయు

  • దయచేయు; ఇచ్చు.
  • "అమ్మదాలస గారుణ్యము సేయు మీతనికి." మార్క. 3. 8.

కారుబారు చేయు

  • పెత్తనము చేయు.
  • "తా నెత్తి పెంచగా దగు నిళాసతి మీద వడి నేల బలు కారుబారు చేసి." రాధి. 1. 49.
  • నేటికీ రాయలసీమలో 'వాని కారు బారు జోరుగా సాగుతూ ఉంది' అని అంటారు.

కారె మెత్తు

  • నీళ్ళు తాటిదోనెతో తోడు.
  • "బడలినవార లిందనుక బాదులు త్రవ్వియు గారె మెత్తియున్." విప్ర. 3. 84.

కార్కొను

  • దట్ట మగు.
  • "పుడమి నెల్లెడల నిండి మెండుకొని జగదండఖండంబున గార్కొని." విప్ర. 2. 14. కవిక. 2. 67.

కార్చిచ్చులోపలి మిడ్త లట్లు

  • చిచ్చులో ఉరికిన మిడత నిమిషంలో మాడి పోతుంది. కానీ అగ్గిలోకి ఉరుకుతూనే ఉంటుంది. అలా ప్రమాదంలో తమంత దుముకు వారియెడ అనుమాట.
  • "వలదె కార్చిచ్చులోపలి మిడ్త లట్లు, పొలసి పోవనె కాక నిలువగగలరె?" బస. 7. ఆ. పుట. 187.

కార్యకర్మములు నడుపు

  • పనులు నెఱవేర్చు.
  • "ఫలములయెడ బ్రహ్మార్పణ, కలన పరుం డగుచు గార్యకర్మము నడపన్, వలయున్." భార. శాంతి. 1. 69.

కార్యకాడు

  • పని నెఱవేర్చుకొనగలవాడు. ఆము. 4. 263.

కార్యఖడ్గములు

  • సామదండో పాయములు. జం.
  • "కార్య ఖడ్గము లనుచరుల్ గాన బలుక, వలయు." ఆము. 4. 259.

కార్యభారము

  • బాధ్యత.
  • కార్యనిర్వహణలోని బరువు. బరువుతోడి ఉపమానస్ఫూర్తివల్లనే కార్యభారము వహించు అని కూడా వ్యవహారం యేర్పడింది. కడకు కార్యబార మప్పగించుట అనే దానిలో ఆబరువును మోయుట కూడా కలిసిపోయినది.
  • "చొక్కి బహువత్సరము లచ్చో వసించి, పిదప ప్రభుకార్యభారము మది దలంచి." శుక. 1. 196.

కార్య మరయు

  • పని చూచు.
  • "ఒకవేళ రేపు నృపాలకజాలసాల దు,ర్గమదుర్గహరణైక కార్య మరయు." శుక. 1. 355. కార్య____కాఱి 451 కాఱి____కాఱొ

కార్యము చేయు

  • నిషేకము చేయు.
  • "మా అమ్మాయికి కార్యం చేయాలి ఈ నెలలో?" వా.

కార్యము తప్పు

  • కార్యము చెడు.
  • "ఇక నిట్టటు, దడసిన గార్యము దప్పు ననుచు." కళా. 6. 71.
  • "అప్పుడు మంత్రులు కార్యము దప్పె గదా యనుచు." నిరంకు. 4. 68.

కార్యము తెగు

  • పని ముగియు.
  • "తెగు గార్య మనువార్త." విజయ. 1. 41.

కార్యము పాకము తప్పు

  • పని చెడిపోవు.
  • "మతి దలపోసి యీపలుకు మానుడు పాకము దప్పె గార్యముల్..." భార. భీష్మ. 1. 13.
  • చూ. పని పాకము తప్పు.

కార్యవాది

  • అనవసరంగా వాదాలతో పని చెఱచుకొనక పని అయ్యేటట్టు చూచుకొనేవాడు.
  • "లేనిపోనివానికి వెళ్లేవాడుకా దతను. కార్యవాది." వా.

కాఱియపెట్టు

  • బాధపెట్టు.
  • "దుర్భాషా, ఘనశరములు మనము నాటి కాఱియ బెట్టన్." భాగ. స్క. 4. 221.

కాఱియవడు

  • కష్టపడు; బాధపడు.
  • "జూదమాడి ధర్మనూనుండు రాజ్యంబ, ననుజులను బ్రియాంగనను బణంబు, గాగ నొడ్డి యాడి కాఱియవడ డె."భార. విరా. 5. 245.

కాఱియ వెట్టు

  • కష్టపెట్టు.
  • "మా ఱెందు లేక నిరతము, గాఱియ వెట్టంగ బెగడి." రుక్మాం. 3. 4.

కాఱుకూతలు

  • దుర్భాషలు.
  • "కన్ను లెఱ్ఱచేసి యన్నుల గని కాఱు, కూత లఱచె దేల కోకిలంబ!" రసిక. 4. 170.

కాఱు లఱచు

  • 1. దుర్భాష లాడు.
  • "కతలు సెప్పెదు విను మంచు గాఱు లఱచు, నేర్పు గలుగుట." రుక్మాం. 5. 86.
  • 2. కాఱుకూతలు కూయు.
  • "కంటే బ్రాహ్మణు డెన్ని కాఱు లఱచెన్ గర్వించి వీ రెల్ల నా,కంటెన్ బాత్రులె." మను. 5. 14.

కాఱులాడు

  • వ్యర్థప్రలాపాలు పల్కు.
  • "ఇవము నూడుకొలపుటేలికల్ ము న్నెందు, గాఱు లాడి రనినకత యెఱుంగ." అచ్చ. అయో. 30.

కాఱులు చెప్పు

  • కారుకూతలు కూయు.
  • "ఏమి కాఱులు చెప్పె దీమఱ్ఱి నాకు?" ద్విప. జగ. 158.

కాఱొడ్డెకాడు

  • దుర్భాషి. శేష. 3. 269. కాల____కాల 452 కాల____కాల

కాలం ఇట్లే ఉండదు

  • ఇట్లాగే ఎప్పుడూ ఉండదు.
  • "నే నేదో యిప్పుడు తక్కువస్థితిలో ఉన్నాను. అంతమాత్రంతో నువ్వు తిరస్కరించ నక్కఱ లేదు. కాలం ఇట్లాగే ఉండదు." వా.

కాలం కర్మం కూడి వచ్చు

  • కాలము కలిసి వచ్చు అనుట వంటిది. అయితే ఏదో చెడు రావలసి వచ్చు అన్న సూచన ఉన్నది.
  • "కాలం కర్మం కూడివచ్చే వాడు ఆ ఊరికి వెళ్లాడు. దివాలా తీశాడు." వా.

కాలకూటజ్వాలను కబళించు

  • అసాధ్య కార్యము చేయు.
  • "కాలకూటజ్వాల గబళింప నగు గాని, యతివలతోడ మాటాడ నగునె? శుక. 1. 364.

కాలక్షేప మగు

  • హాయిగా కాలము గడచు.
  • "ఏవో నాలుగు నవల లుంటే కాలక్షేప మవుతుంది." వా.

కాలక్షేపము చేయు

  • పని చేయక గడపు.
  • "అనవసరంగా ఇదో అదో అని కాలక్షేపం చేస్తున్నా డతను. ఊరికే నమ్ముకొని ఉంటే ఏం లాభం?" వా.

కాలగర్భములో కలిసిపోయిన

  • ఎన్నడో నశించిన. పాతకాలపు నాటి మాట అనుట. మాటా. 39.

కాలగోచరు డగు

  • చనిపోవు.
  • "...అయ్యఱువది వేవురు నతిదర్పితు లై యేకకాలంబున గాలగోచరు లగుదు రనియు..." భార. అర. 3. 51.

కాల చేత తన్ను

  • చితక తన్ను.
  • "ఇదే, మడరె బరపురుష వాసన, చెడుగా నొడువు మని కాల జేతం దన్నెన్." శుక. 2. 195.
  • "వానిని కాలా చేతా తన్ని వదిలి పెట్టినారు." వా.
  • చూ. కాలా చేతా తన్ను.

కాల చేత పొడుచు

  • చితుక తన్ను.
  • "ముత్తైదువ నటంచు బత్తిబొట్టు వహింప, జిన్నెలా యని కాల జేత బొడుచు." శుక. 2. 115.
  • చూ. కాల చేత తన్ను.

కాలదోషము పట్టు

  • ప్రామిసరీ నోట్లు మొదలగు వానికి మూడేండ్లలోగా చెల్లు వేయక పోతే అవి చెల్లవు. అప్పుడే కాలదోషము పట్టిన దంటారు. అలాగే కొన్ని కొన్నిటికి ఏదో కాలనిర్ణయం ఉంటుంది. అది దాటితే కాలదోషం పడుతుంది.
  • "నోటుకు కాలదోష మని." గుంటూ. ఉత్త. పు. 2. కాల_____కాల 453 కాల_____కాలా

కాల ద్రొక్కు

  • ధ్వంసము చేయు.
  • "*"పాపముల గమి గాలం, ద్రొక్కెదవు నీవ." పారి. 1. 50.

కాలధర్మ చెందు.

  • మరణించు.
  • రూ. కాలధర్మము పొందు.

కాలనేమిజపము

  • దొంగజపము.
  • కాలనేమి ఒక రాక్షసుడు. లక్ష్మణుని మూర్ఛ తీర్చుటకు హనుమంతుడు సంజీవకరణి తెచ్చుటకు పోవుచుండగా దారిలో మునివేషమున నుండి మోసము చేయదలచినవాడు. అందుపై యేర్పడిన పలుకుబడి.

కాల మగు

  • వేళ యగు.
  • "కాలం బగుటయు నృపులకు, నాలము సమకూరె." భార. భీష్మ. 1. 6.

కాల మయి పోవు

  • చనిపోవు.
  • "వాళ్ల నాన్న కాల మయి పోయి అప్పుడే సంవత్సరం అయిపోయింది." వా.

కాలము చేయు

  • మరణించు.
  • "మాయ గోవు పడుచుం, గనుగ్రుడ్లం దిరుగ వేసి కాలము చేసెన్." వరాహ. 10. 40.
  • "ఆయన కాలం చేసి అప్పుడే నాలుగయిదేం డ్లయింది." వా,.

కాలము చేరు

  • అంత్య కాలము సమీపించు.
  • "ఇందఱకు నేర్పడ గాలము చేరె నావుడున్." భాస్క. సుంద. 357.

కాలము చేరు వగు

  • కాలము దాపురించు; మరణ మాసన్న మగు.
  • "తథ్యంబుగా వజ్రనా, భునకుం గాలము చేరు వౌట యిది నీ బుద్ధిన్ వివేకింపుమా?" ప్రభా. 1. 127.
  • రూ. కాలము దగ్గఱకు వచ్చు.

కాలాంతకుడు

  • అసాధ్యుడు.
  • "వాడు కాలాంతకుడు. వాడితో తగాదా పడితే మనం ఏం గెలుస్తాం?" వా.

కాలాగు

  • కొంతకాలం అగు; నిలుచు.
  • "తిమురు మధ్యాహ్న మయ్యెను దేవ! యిచట, నేడు కాలాగి మా మంద పాడిచూచి, గోరసము బాయసంబులు నారగించి, నిగ్రహం బైన మమ్ము మన్నింపవలయు." శకుం. 1. 123.

కాలాడునపుడు

  • అనగా ఇంకా శరీరములో ఏకొద్దో బల మున్నప్పుడు.
  • "కాలాడినపుడ, నడవవలెగాక కైలాస నగము జూడ." కా. మా. 3. 177.
  • "కాలుచేతులు ఆడుతున్నప్పుడే అంతంతమాత్రం. ఇక అవీ పడిపోయా యంటే ఇక నా దిక్కు చూచేవా ళ్లెవరు తల్లీ!" వా.