పదబంధ పారిజాతము/కండకన్నులవాడు

వికీసోర్స్ నుండి
Jump to navigation Jump to search

కంఠ____కంఠ 333 కంఠ____కండ

వరకూ ఒకతిని దేహి అని యాచించను." వా.

  • రూ. గొంతులో ప్రాణ మున్నంతవరకూ.

కంఠ గతప్రాణంగా

  • కొన ఊపిరితో.
  • "వా డిప్పుడు కంఠగతప్రాణంగా ఉన్నాడు." వా.

కంఠగతప్రాణ మగు

  • ప్రాణాపాయస్థితిలో నుండు. కొన ఊపిరితో నుండు.
  • "ఇట్లు క్షుధాతురత్వంబున గంఠగత ప్రాణం బై నోరం దడి లేక..." హంస. 1. 192.

కంఠపాఠంగా

  • కంఠోక్తిగా, నోటికిబాగా.
  • "వాడికి ఆ కావ్య మంతా కంఠ పాఠంగా వచ్చు." వా.
  • రూ. కంఠాపాఠం
  • రూ. కంఠోపాఠం.

కంఠము తడుపుకొను

  • దాహము తీర్చుకొను.
  • "తత్కూప తటస్థితి ద్రోణికాగ్రంబున నున్న, యల్పజలంబులం దనకంఠంబు దడిపికొని...." హంస. 1. 192.
  • రూ. గొంతు తడుపుకొను.

కంఠశోష

  • చెప్పడం వ్యర్థము.
  • "వాడికి నీ వెంత చెప్పినా వట్టి కంఠశోషే కాని ఏంఈ లాభం లేదు." వా.

కంఠస్థం

  • కంఠోక్తిగా వచ్చును, నోటికి వచ్చును.
  • "వాడికి ఆ కావ్య మంతా కంఠస్థం." వా.

కంఠస్నానము

  • తల తడుపుకొనకుండా చేయు స్నానము.
  • "వైద్యుడు ఈరోజు కంఠస్నానం చేయ మనీ, రెండుమూడు రోజులు తాళి జ్వరం రాకుంటే శిరస్స్నానం చేయమనీ చెప్పాడు." వా.
  • చూ. శిరస్స్నానం.

కంఠేకాలుడు

  • ఈశ్వరుడు. గొంతుపై నలున్న వాడు గనుక.

కంఠోపాఠం.

  • చూ. కంఠపాఠం.

కండకన్నులవాడు

  • కండకావరము కలవాడు.
  • "కండకన్నులవాని నాకటను బండ, తిట్ల బేతాళికల సారె దిట్టువాని." ఆము. 6. 20.

కండకావరము

  • కండక్రొవ్వు; పొగరు.
  • "కానిమ్ము నీ కండకావర మ్మడతు." ద్వి. సారం. 1. 31.
  • "వాని కెంత కండకావరమో? నీళ్లకు పోయే పిల్లలపై చిల్లరరాళ్లు వేస్తున్నాడట." వా.

కండక్రొవ్వు

  • కండకావరము; పొగరు.
  • "కండక్రొవ్వున గన్ను గానక పెక్కు, దుండగంబులు ప్రేలి త్రుళ్లు గా కేమి?" ద్వి. జగ. పు. 170.

కండ గట్టుకొను

  • బలియు. కండ____కండ 334 కండ____కండ
  • "కండ గట్టుకొంటివా వేంకటరమణుడ దీన,బండు సేసి తిది నన్ను బాపురా లోకానకు." తాళ్ల. సం. 12.62.

కండచక్కెర

  • కలకండ, పటికబెల్లం.
  • "కలికి నీ నెమ్మోని కండచక్కెర." కృష్ణ. శకుం. 3. 48.

కండతుండములుగా

  • ముక్కలు ముక్కలుగా. జం.
  • "ఒంటి వచ్చినవాని గెంటి పోవగ నీక నఱకుండు కండతుండములు గాగ." జైమి. 8. 94.

కండపట్టు

  • లా వగు.
  • ఇది వాడుకలోను 'కాస్త ఆపిల్ల పండపట్టింది (పెట్టింది)' అనేరూపంళో వినబడుతుంది.
  • "ఇవ్విధంబున మెలగు నయ్యింతి యొంటి, తిండికతమున నినుమడి కండపట్టి." శుక. 3. 348.
  • "ఏమోయ్! ఈ మధ్య కాస్త కండ పట్టావే." వా.

కండ పెట్టు

  • బలియు, మదించు.
  • "వాడీ కీ మధ్య కాస్త కండపెట్టింది." వా.
  • "ఓహో! వాడి కేదో కాస్త కండపెట్టినట్టుందే. ఏదో తెగవాగుతున్నాడట." వా.

కండపొదుగు

  • పాలు లేనిపొదుగు.
  • "ఎంత పొదు గుంటే నేం? అది వట్టి కండపొదుగు." వా.

కండ మెం డగు

  • క్రొవ్వెక్కు.
  • "బిడ్డపాపల గని పెంచు జడ్డు లేక తిండిచే గండ మెం డైనదండికతన." హంస. 1. 214.

కండలు కరగునట్లు

  • ఎక్కువగా కష్టించి...
  • "వాడు కండలు కరిగేటట్టు పనిచేస్తాడు. అయినా కడుపుకు చాలడం లేదు." వా.
  • "కండలు కరిగేటట్టు పని చేయడం తప్పితే ఒక సుఖమా ఒక యిదా?" వా.

కండలు కోసి యైన నిచ్చు

  • ఎంత త్యాగమున కైనా సిద్ధపడు. తన సర్వస్వాన్నీ ధారవోయు అనుపట్ల ఉపయోగించే పలుకుబడి.
  • "సఖుడు సంబంధి శిష్యుండు సవ్యసాచి నాకు నతనికి నై యేను నరవరేణ్య కూర్మిమై నిత్తు గండలు గోసి యైన నరయ నాతండు నాయెడ నట్టివాడ." భార. భీష్మ. 3. 283.
  • "అమాయకు లైన పల్లెటూరి వాళ్ళు నమ్మితే కండలు కోసైనా ఇవ్వడానికి సిద్ధపడతారు." వా.

కండలు పెంచుకొను

  • సోమరితనముతో నిర్వ్య పారిగా ఉండు.
  • "అట్లా తిని కండలు పెంచుకోక పోతే కాస్త యింట్లో పనైనా చూచుకుంటే తప్పటరా?" వా. కండ____కండ్ల 335 కండ్ల____కండ్లు

కండ లురలు

  • శరీరమునుండి కండ లూడి పడు.
  • "కండలురులగ గడుదుల జెండె నొకడు." శుక. 1. 263.

కండెవట్టు

  • ఇలుకుపట్టు; వంచ వీలు కానిదగు.
  • "బాహానాళంబు కండె వట్టిన." సాంబో. 3. 128.

కండవడము

  • కాండపటము, తెర. కనపడకుండా కట్టునది.
  • "బెదరుచు నంతరంగమున భీతికి గండవడంబు సుట్టి పల్కెదు..." కుమా. 4. 58.
  • "ననిచిన కల్పవల్లి మదనాగ గతిన్ నడపాడ జొచ్చెనో, యన జనుదెంచె గండవడ మల్లన వెల్వడి బాలికాలితో, ఘనపటలంబు వెల్వడువికాసితతారక సంభృ తేందులే, ఖనయము గ్రేణి సేయుదు నగప్రియనందన చెన్ను వింత గాన్." కుమా. 9. 20.

కండోలవీణ

  • చండాలవల్లకి. ఒక రక మైనవీణ.

కండ్ల కావరం

  • పొగరు.
  • "వాడికి కండ్లకావరం ఎక్కు వయింది. కనిపించినపిల్ల నంతా కన్ను గీటుతున్నా డట." వా.

కండ్ల కు కట్టినట్టు

  • 1. ప్రస్ఫుటంగా.
  • "తిరుపతిజాతరలో తెల్లవారుజాము న్నే గంగమ్మను తీస్తారు. మైలు దూరం నుంచి చూచినా కండ్లకు కట్టినట్టు కనబడుతుంది." వా.
  • "వెయ్యి మందిలో ఉన్నా వాడూ, వాడి వేషం కండ్లకు కట్టినట్టు కనిపిస్తాడు." వా.
  • 2. మఱచిపోకుండా.
  • "ఆనాటి సంబరం ఇంకా కండ్లకు కట్టినట్టుగా ఉంది." వా.

కండ్ల కు పొర లడ్డు వచ్చు

  • 1. కొ వ్వెక్కు.
  • "వాడికి కండ్లకు పొర లడ్డం వచ్చాయి." వా.
  • 2. ఒక రోగము వచ్చు.
  • "ముసలితనం వచ్చేసరికి వాని కండ్లకు పొర లడ్డం వచ్చాయి." వా.

కండ్లు తెరచు

  • ప్రపంచజ్ఞానం కొద్దిగా తెలియు; జ్ఞానోదయ మగు.
  • "వాడు మొన్న పుట్టి నిన్న కండ్లు తెరిచాడు. నన్నేదో తప్పు పట్ట బోతాడు." వా.
  • "వా డిప్పుడిప్పుడే కండ్లు తెరుస్తున్నాడు." వా.

కండ్లు తెరవని

  • వయసు చాలని, అనుభవము లేని.
  • "వాడు కండ్లు తెరవనివాడు. వాణ్ణి కట్టుకొని మన మేం చెయ్యగలం?" వా.

కండ్లు తేలవేయు

  • ఏమీ చేయ లే నన్నట్లు సూచించు, తెలివి తప్పిపోవు. కండ్ల____కంద 336 కంద____కందా
  • "ఏమిరా డబ్బేం చేశా వంటే కళ్లు తేలవేశాడు." వా.
  • "వాణ్ణి పట్టుకొని నాలుగు ఉతికేసరికి కండ్లు తేలవేశాడు." వా.
  • మూర్ఛ పోవునప్పుడు కండ్లు తేలిపోవుటపై వచ్చినపలుకుబడి.

కండ్లతో చూడ లేదు.

  • ప్రత్యక్షంగా చూడ లేదు.
  • "అందరూ అంటున్న మాటే నే నన్నాను. నే నయితే కండ్లతో చూడ లేదు." వా.
  • "అన్నెం పున్నెం దైవాని కెరుక. అందరూ అనడమే కానీ నే నైతే కండ్లతో చూడ లేదు." వా.

కండ్లతో చూడ లేము!

  • 1. అదేదో అతిమనోహరము.
  • "మైసూరు రాజభవనం దసరాలో విద్యుద్దీపాలతో ధగధగ మెరిసి పోతుంటుంది. ఆ వైభవం కండ్లతో చూడ లేము!"
  • 2. అదేదో అతిబాధాకరము.
  • "వాడు కడుపునొప్పితో పడేబాధ కంద్లతో చూడ లేము!" వా.

కండ్లలో కారం పోసుకొను

  • అసూయపడు.
  • "ఎవరు కాస్త పచ్చగా కనబడినా వాడు కండ్లల్లో కారం పోసుకుంటాడు." వా.

కండ్లలో వత్తులు వేసుకొని

  • చూ. కంట వత్తి నిడుకొని.

కందదుంపకు పానకము

  • వ్యర్థము. కందను పానకంలో నాన వేయడ మెందుకు! కుక్కు. 87.

కందనకాయ

  • గుండెకాయ
  • "సందియ మింత లేదు పెలుచన్ నును మొగ్గల మిట్టకోలలన్, గందనకాయ నేసె సుమకార్ముకు డే మని చెప్పువాడ." రాజశే. 3. 146.

కందవాఱు

  • కందిపోవు.
  • "లలితముక్తాహారగుళికాకలాపంబు, ఘ్రాణానిలంబున గందవాఱె." నైష. 2. 119.
  • రూ. కందపాఱు.

కందా కొట్టు

  • తిరిపపుతిండి మెక్కు.
  • వివరమునకు చూ. కందాలరాజు.

కందాలరాజు

  • సోమరి, తిండిపోతు; తిరిపెపు తిండి మెక్కువాడు.
  • కందా అనగా రాజబంధువుల భోజనశాల అని బ్రౌను, అక్కడ ఎవరైనా వచ్చి రాజబంధువు పేరుతో తిని తిరుగుతూ ఉండవచ్చును. అలా ఆ పేర తిని తిరుగు తిండిపోతునకు పే రై యేర్పడిన పలుకుబడి. నందక. 79 పు. కంది_____కందు 337 కందు____కందె

కందికట్టు

  • కందిబేడలు (పప్పు) ఉడికించి వంచుకొన్న నీరు.
  • "ఈ రోజు మా యింట్లో కందికట్టు చారు పెట్టాను. మా వాడు చాలా బావుం దన్నాడు." వా.

కంది కుందు

  • వాడిపోవు; కందిపోవు.
  • "రసిక శేఖరు డా రాజు రాజవ్దన, కంది కుందిననెమ్మోము కళ లెఱింగి." శుక. 1. 305.

కందిపోవు

  • 1. వాడిపోవు.
  • "ఎండలో తిరిగేసరికి వాని మొగం బాగా కంది పోయింది." వా.
  • 2. దెబ్బ తగిలి నల్లవడు.
  • "బాగా రాయి కొట్టుకున్న ట్టుంది. తొడ కందిపోయింది." వా.

కందు కుందును లేని

  • నిష్కళంక మైన.
  • "కందు కుందును లెనికలువల చెలికాడు గలిగిన జెలి మేనికాక దీఱు." రాజగో. 3. 62.

కందువ చేయు

  • నివసించు.
  • "ని,క్కపుగతి ఋశ్యమూకము న గందువ సేయవె?" భాస్క. కిష్కిం. 477.

కందువమాటలు

  • చాటుమాటలు. చాటూక్తులు.
  • "కందువమాట లాడి వగ కారితనంబులు నూపి సన్న లిం,పాందగ సల్పి చేరికల్;అ నుల్లము రంజిలజేసి..." హంస. 3. 32.
  • "కాయజుతూపు లమ్ముదురు కందుక మాటల బుష్పలావికల్." విజ. 1. 14.

కందువ సెప్పు

  • నిర్ణీతస్థలమును తెలియజేయు.
  • "కందువ సెప్పి యొక్కెడ ద్రిగర్తులు దాడికి గూడువారు." భార. విరా. 3. 127.

కందు వాపు

  • కలత తేర్చు.
  • "కళాపూర్ణుండు నివ్విధంబున నవ్వనిత డెందంబు కందు వాపి సాంద్రానందంబున నభిమతక్రీడల రమించె." కళా. 7. 287.

కందువాఱు

  • మాసిపోవు, నల్లబడు, వివర్ణ మగు.
  • "కందు వాఱిన మించు కంచుటద్దము వోలె." హర. 7. 30.
  • "వెలవెల జాఱె మేఘ మరవింద విరోధియు గందువాఱె." నరస. 2. 70.

కందువు మానె డై

  • మోస మెక్కువగా కలిగి.
  • "కందువు మానె డై, కత్తిగొంటు లయినయ త్తగంతు." కుమా. 8. 135.

కందెన పడు

  • లంచ మబ్బు; డబ్బు చేతికి వచ్చు.
  • "కాస్త కందెన పడితే గానీ వాడిచేత పని చేయించుకోవడం కష్టం." వా.
  • చూ. కందెన వేయు.

కందెన వేయు.

  • డబ్బిచ్చు; లంచ మిచ్చు. కందె____కంప 338 కంప___కంప

కందెన వేస్తే బండిచక్రం గబగబా తిరుగుతుంది అనుటపై యేర్పడినపలుకుబడి.

  • "కాస్త కందెన వేస్తే ఆ గుమాస్తా మనకు కావలసిన కాగితా లన్నీ ఈ క్షణంలో తెచ్చిస్తాడు." వా.
  • చూ. కందెనపడు.

కందెఱ

  • 1. కన్ను తెఱచునది.
  • "సృష్టి కందెఱ." కాశీ. 1. 121.
  • 2. కనుచాటు, తెర.
  • "మఱునా డంధకవృష్టిభోజ యదు సామంతాగ్రణీ సేన గం,దెఱగా." ఉ. హరి. 2. 84.

కంపకోట

  • ముండ్ల కంచె. కంపతో వేయుకంచె.
  • "కంపకోట ఘటించుకరణి జుట్టుక యున్న, యీరంపు వెడసందు కేగు వెరవు." రాజగో. 1. 69.

కంప గట్టు

  • కంచె వేయు.
  • "చెట్టుచేమలు, కానంబడ నఱికి కంప గట్టినపిదపన్." విప్ర. 2. 19.

కంపగొట్ట!

  • ఒక తిట్టు.
  • "నీ యింటికి కంపగొట్ట." వా.
  • కంపగొట్టుట పాడుపడుటను సూచిస్తుంది.

కంపగొట్టు

  • పాడువెట్టు.
  • "వా డెప్పుడో నాన్న పోగానే యింటికి కంపగొట్టి దేశాంతరం పోయాడు." వా.

కంపతొడు గీడ్చినట్లు

  • జాడలు ఏర్పడునట్లు అనుట.
  • "కంపతొడు గీడ్చిన ట్లేదు గాన జన్నం,దెరు వెఱుంగుచు." మను. 4. 54.

కంపనబడ్డ కాకి అగు

  • చాలా చిక్కులలో తగులుకొని విలవిల లాడుతున్నా డనుపట్ల ఉపయోగించే పలుకుబడి. కాకి కంపమీద పడ్డప్పుడు విదిలించుకొన్న కొద్దీ మరింత ముళ్లల్లో చిక్కుకొంటుంది కదా?
  • "వా డిప్పుడు కంపనబడ్డకా కై అవస్థ పడుతున్నాడు." వా.
  • చూ. కంపలబడ్డ కాకి అగు.

కంపము పుట్టు

  • వడకు పుట్టు.
  • "వెక్కస మగు నెవ్వగ ల్వొడమె గంపము పుట్టె." పారి. 1. 100.

కంపలబడ్డ కాకి అగు

  • చిక్కులలో తగులుకొన్న వాడగు. కంపలలో పడినకాకి తప్పించు కొనబోయిన ట్లెల్ల మఱింత చిక్కుకొంటుంది. అందుపై వచ్చినపలుకుబడి. ఇది నేటికీ వాడుకలో ఉన్నది.
  • "డక్కిన విష్ణుభక్తియు దృఢంపు విరక్తియు గల్గు నమ్మరు,ద్భుక్కటకుం భజించుమతి పుట్టుక కంపల బడ్డ కాకి నై." పాండు. 2. 184.
  • చూ. కంపనబడ్డ కాకి అగు.

కంపవెట్టు

  • పాడు వెట్టు.
  • "పొంచి యెంతయు దోడ బుట్టిన దానిల్లు, కంప వెట్టినమహాఘనుండు వీడు." బిల్హ. 2. 65.
  • చూ. కంపగొట్టు.

కంబళపురీషము

  • నీచము; కంబళిమీది మలినము - ఒక తిట్టు. తొలగింపరాని దనుట. పట్టుకుంటే వదలని అహిత వస్తువు.
  • "మటుమాయలాడు కంబళ పురీషంబు." గౌ. హరి. ద్వితీ. పంక్తి. 4483.

కంబళికఱ్ఱ

  • ఒకరకం వంటచెఱకు.బ్రౌను.

కంబళిపురుగు

  • నీచుడు అన్న అర్థంలో దీనిని తిట్టుగా ఉపయోగిస్తారు. నల్లగా కంబళివలె ఉండు పురుగు. చెట్ల ఆకులపై ఉంటుంది.
  • "వాడు వట్టి కంబళి పురుగులా ఉన్నాడు." వా.

కంబీ తీయు

  • పాఱిపోవు. చిత్తూరుజిల్లాలో నేటికీ వినిపించే పలుకుబడి.
  • "అప్పు సంగతి యెత్తేసరికి వాడు కంబీ తీశాడు." వా.
  • చూ. కమ్మి తీయు.

కంసాలి ఉన్నచోట కథ చెప్పరాదు

  • యుక్తిశాలి ఉన్నచోట వట్టిమాటలు చెప్పుట కూడదు అనుపట్ల ఉపయోగించేది. కంసాలి యుక్తిశాలి అని ప్రతీతి.
  • ఇది ఒక కథపై యేర్పడినది. ఒకతను కథలు చెప్తున్నాడు. "ఒకచోట ఒక అరటి ఆకూ, మంటి పెళ్ళా స్నేహిత మయ్యాయి. అరటాకు అన్నది కదా 'వానవస్తే నేను నీమీద పడి రక్షిస్తాను. గాలి వస్తే నీవు నామీదపడి రక్షించు - అని." ఇలా అతను చెప్తుండగనే శ్రోతల్లో ఉన్న అతను అందుకొని రెండూ కలసి వస్తేనో అన్నా డట. అప్పుడా కథకు 'కంసాలి ఉన్నచోట కథ చెప్ప రాదు' అని వెళ్ళిపోయా డట!

కంసాలిప్రొవ్వులు

  • దిక్కు కొకరు మొగ మై విడి విడిగా ఉన్నా రనుట. కక___కక 340 కకా___కక్కు
  • ఐక మత్య రాహిత్యాన్ని తెలిపే పలుకుబడి. కంసాలులలో తెగ లెక్కువ. నలుగురు కలిస్తే ఎవ రంతకు వాళ్లే గొప్ప అనుకొని వేరే వేరే పొవ్వులు పెట్టుకొని వంట చేసుకునేవారు. అందుపై వచ్చిన పలుకుబడి.
  • "ఆ ఊళ్లో ఒకరిని చూస్తే ఒకరికి పడదు. ఏపని వచ్చినా ఊరంతా కంసాలిపొవ్వులుగా తయా రవుతుంది." వా.

కకపిక లగు

  • చెల్లాచెద రగు.
  • "వికవిక లేలె నివ్వెఱ లకుముకులు, కకపిక లాయె దక్కక పికవాణి." అనుక. 2. 115 పు.
  • చూ. కకవిక లగు.

కకబికలు

  • చిక్కులు; బాధలు.
  • "వలచి యతడు కడు మోహము, తలమునుకలు గాగ మరుని తామర విరితూ, పుల కకబికలకు లోబడి, మలయుచు దా వెంట జాలిమాలి దిరుగన్." హంస. 5. 127.
  • రూ. కకవికలు.

కకవిక లగు

  • తలక్రిందు లగు; గందరగోళమగు.
  • "ఒకయూరికి నొకకరణము, నొకతీర్పరి యైన గాక యొగి దఱు చైనన్, గకవికలు గాక యుండునె, సకలంబును...." సుమతి.
  • చూ. కకపిక లగు.

కకాపికగా

  • చెల్లాచెద రగునట్లుగా.
  • "కలిగినపాతకంబులు కకాపికగా విడనాడి." విప్ర. 2. 16.

కకావిక యగు

  • చెదరి పోవు; కలగు.
  • "ఆత్మ సైనికచయంబు కకావిక లై కలంగి." కళా. 8. 58.
  • "ప్రక్క వేఱొక్క మగ డున్న బాగు తెలిసి...మిట్టిపడి కకావికయై." శుక. 1. 228.

కక్కరించు

  • కస్సు మను.
  • "కనుగొని డాయవచ్చి శునకంబు విధంబున గక్కరించి యి,ట్ల్ను." చెన్న. 2. 30.
  • "పిల్లవాడు దగ్గఱకు వస్తే ఆలా కక్క రిస్తా వేం?" వా.

కక్కసపడు

  • కోపపడు, బాధపడు.
  • "ఇంత చిన్న దానికే అంత కక్కసపడతా వేం ఖర్మం?" వా.

కక్కసపెట్టు

  • కష్ట పెట్టు.
  • "రక్కసులం గక్కసపెట్టి." రామాభ్యు. 8. 192.

కక్కిరి బిక్కిరిగా

  • తారుమారుగా, అస్తవ్యస్తంగా. శ. ర.
  • "అదంతా కక్కిరి బిక్కిరిగా ఉంది." వా.

కక్కుఱాయి

  • గఱుకుఱాయి. కక్కు___కక్కు 341 కక్కు___కచ్చు
  • "కంకలు దుంపలు కక్కుఱాళ్లు." సానం. 2. 6.

కక్కుఱితికాడు

  • కక్కుర్తిపడువాడు; తొందర పడువాడు; ఎంత కైనా లొంగువాడు.
  • "కక్కుఱితివాడు కార్యము, చక్కటి మెఱుగండు." నా. పంచ. 1. 320.
  • చూ. కక్కుర్తిగాడు.

కక్కుఱితిపడు

  • దేనిమీది ఆశతోనో ఎంతకైనా లొంగిపోవు.
  • "వా డేదో నాలుగుకాసులు వస్తాయని కక్కుర్తిపడి ఆ ఛండాలపు పని చేశాడు." వా.
  • రూ. కక్కుర్తిపడు.

కక్కుర్తిగాడు

  • స్వలాభమునకై ఎంత నీచాని కైనా ఒడిగట్టువాడు.
  • "కడగి పీనుగుమీద గంచంబు వెట్టి కుడువగా జూచు కక్కుర్తిగా డితడు. గౌర. హరి. ద్వి. 451-452.

కక్కుర్తిపఱుచు

  • కక్కుర్తి పడునట్లు చేయు.
  • "కక్కుర్తి పఱుపరే గాఢతపోరూఢు, డగుమందకర్ణజు నంతవాని." చంద్ర. 2. 74.

కక్కులకళ్లెం

  • ఇనుపగొగ్గు లున్న కళ్ళెము.
  • "ఆ గుఱ్ఱం కక్కులకళ్లెం వేస్తే గానీ మాట వినదు." వా.

కక్కువాయిదగ్గు

  • కోరింతదగ్గు.
  • రూ. కక్కాయిదగ్గు.

కక్కు వేయు

  • తిరిగిలిపై ఇనుపముక్కతో గఱుకుగా ఉండునట్లు కొట్టు.
  • "పిండి పడ్డమే లేదు. తిరగలికి కక్కు వేయించాలి." వా.

కక్కూఱితిపడు

  • కక్కుర్తిపడు.
  • చూ. కక్కుఱితిపడు.

కచ్చ బిగించు

  • గోచి పెట్టు.
  • "నీలిచేల గడితంబుగ గచ్చ బిగించి." క్రీడా. పు. 92.

కచ్చలో కందులు వేయించు

  • అతికామి యగు. గోచిలోనే కందులు వేయించ గల వేడిమి - కామం - కల ...అనుట.
  • "అదంతా కచ్చల్లో కందులు వేయించే రకం." వా.

కచ్చ వద లగు

  • కామోఫ్రేకము కలుగు. కచ్చ బిగించుట నిగ్రహాన్నీ, అది వదు లగుట తన్నా శాన్నీ సూచిస్తుంది
  • "కులుకుచు నొకసారి పలుకరించిన బిచ్చ,వాని కైనను గచ్చ వదలిపోవు."పాణి. 2. 71.

కచ్చుకొను

  • కక్ష పట్టు. కచ్చు____కచ్ఛ 342 కజా___కట
  • "వేల్పు తేజిం,గచ్చుకొని హసించు వీట గల్గుహయంబుల్." చరు. 1. 30.

కచ్చుపెట్టు

  • పట్టుదల వహించు.
  • "కచ్చు పెట్టి వీనులకు గతలెన్ని విన్నాను అచ్చుతు కీర్తన వినే యందు సరి కాదు." తాళ్ల. సం. 10. 250.

కచ్చుపెట్టు కలుగు

  • బాధ, గాయము, ప్రమాదము కలుగు.
  • "చొచ్చితి నీకు శరణు సుద్దు లింక నేటికి, కచ్చుపె ట్టెవ్వరివల్లా గలిగే దేమీ." తాళ్ల. సం. 6. 176.

కచ్చువిచ్చు

  • పురి వీడిపోవు.
  • "కాలపాశము కచ్చు విచ్చె." రుక్మాం. 2. 48.

కచ్చువెట్టు

  • పగపట్టు. 'కచ్చపట్టినాడు' అనేలాంటి రూపంలో ఈ కచ్చు నేడు కానవస్తుంది.
  • "అగపడి కచ్చు వెట్ట యిత డాడిన మాటలకు." శల్యప. 2. 125.

కచ్చెపోతు

  • జగడగొండి; ఈర్ష్యాళువు.

కచ్ఛశుద్ధి

  • బ్రహ్మచర్యం; వ్యభిచార రాహిత్యం.
  • "వాడు కాస్త కచ్ఛశుద్ధి కలవాడు." వా.

కజాయము

  • నువ్వులూ, బెల్లం కలిపిన పిండి కానీ, కొబ్బరితురుమూ బెల్లం కలిపినపిండి కానీ లోపల పెట్టి పైన గోధుమ రేకు మడిచి అల్లి చేసే పిండి వంట.
  • "కజాయంబు లిం దెన్నే నున్నవి." పాండు. 7. 279.
  • చూ. కజ్జాయము.

కజ్జాకోరు

  • కలహశీలుడు.
  • "వాడు ఒట్టి కజ్జాకోరు. వాడిజోలికి పోవద్దు." వా.

కజ్జాయము

  • కజాయము.
  • "బళిరె కజ్జాయ మయ్యరె పాయసములు." వి. 2. 105.
  • చూ. కజాయము.

కజ్జెకాయ

  • పప్పులపొడి లోన పెట్టి గోధుమరేకుతో అల్లిన ఒక ఫలహారం.
  • "వదలుం జక్కెర కజ్జెకాయలును." రా. మా. 2. 115.

కటకట చేయు

  • కస్తీ చేయు.
  • ఇస్తావా చస్తావా అని నిర్బంధ పెట్టు.
  • "వాడి లెక్క ఫైసలు చేయ మని కటకట చేస్తున్నాడు." వా. కట____కట 343 కట____కట

కటకటంపడు

  • బాధపడు. శివ. 1. 87.
  • చూ. కటకటపడు.

కటకటంబడు

  • బాధపడు; విచారపడు.
  • "క్రూరకర్ము లగుకొడుకులం గంటినే యని కటకఋఅం బడి." కా. మా. 2. 25.
  • "కటకట బడి యౌడు గఱచి హుమ్మనుచు, దటము దాటించి చిందఱ రేగినట్లు." గౌ. హరి. ప్రథ. పంక్తి. 1061-62.
  • చూ. కటకటంపడు.

కటకటపడు

  • బాధపడు, కలతపడు.
  • "వెతలం గటకటపడి." రసిక. 4. 9.
  • "కటకట పడ దొడగె నపుడు కరము సెమర్చెన్." హర. 7. 76.

కటకట మని

  • ధ్వన్యనుకరణము.
  • "కటకట మని పండ్లు కొఱికి కసరు విసరుటే." శ్రవ. 3. 86.

కటకటాలు

  • ఇనుప ఊచలతో అడ్డుగా వేసిన ఆవరణము.
  • "కటకటాల వెనుక కూర్చుని వీథిలో పొయ్యేవారిని పిలవడం వాడి అలవాటు." వా.
  • ఈపదమే జైళ్లలో ఉన్న కటకటా లన్న విశేషార్థాన్ని పురస్కరించుకొని బందిఖానాకూ, నిర్బంధానికీ సూచక మైనది.
  • "వాడు కటకటాల వెనుక ఉన్నాడు. ఇప్పుడు మన కేం చేయగలడు? వాడు విడుద లయింతరువాత మాట చూతాం!" వా.

కటకాముఖము

  • బాణమును లాగునప్పటి ఒక విధ మైనహస్తముద్ర.
  • "క్రమ్మఱ బలాశకటకాముఖమున గీర చలిత శాఖాస్ఫుటాశోక శరము గూర్చె." ఆ. ము. 5. 141.

కటపయాది సంఖ్య

  • అక్షరమాలలోని క, ట, ప, యాది అక్షరములను సంఖ్యలకు మారుగా ఉపయోగించు పద్ధతి. బ్రౌను.

కటపుటలు

  • అదరి పాటులు; విఱగ బాటులు. జం.
  • "అతం డక్కటపుటలు మాన్పె." కకు. 2. 104.

కట పెట

  • ధ్వన్యనుకరణము.
  • "కటపెట తొటతొట రాలెడు, పొటపొట చినుకుల ధరిత్రి పొడ నట్టు వడం." వైజ. 2. 146.

కట పెటగా ఉండు

  • చిక్కుగా, ఇబ్బందిగా ఉండు.
  • "వచ్చేడబ్బు చాలక వాడిపరిస్థితి చాల కటపెటగా ఉంది." వా. కటా____కటి 344 కటి____కట్ట

కటాకటిగా

  • దాదాపు; చాలీ చాలక. కొమె మించుమించుగా అనుట.
  • "అర్ధసేరుబియ్యం వేస్తే వాడికి కటా కటిగా సరిపోతుంది." వా.
  • చూ. ముటీముటాలుగా.

కటాక్షించు

  • దయ చూచు.
  • "కృతకవిప్రు నగజ కటాక్షించి." కుమా. 7. 44.
  • "ఏదో పేదవాణ్ణి మీరు కటాక్షించాలి." వా.

కటాక్షించుకొను

  • అనుగ్రహించు, ఆదరముతో చూచు.
  • "కేవలభక్తితో లేవ వణిక్కుల, గ్రేవల నట గటాక్షించుకొనుచు." దశా. 7. 188.

కటాబిటిగా

  • నిక్కచ్చిగా.
  • "అతడు చాలా కటాబిటిగా మాట్లాడతాడు. నాన్చడు." వా.

కటారువాడు

  • ఖడ్గధారి.
  • "నిజ,స్థానము నిర్గమించి పగని జంపగ వచ్చు కటారుకాని చం, దాన మహేశ్వరుం గదిసి." కా. మా. 2. 141.

కటిక ఉపవాసము

  • మంచినీళ్లు కూడా పుచ్చుకోకుండా ఉండే ఉపవాసము.
  • "వైకుంఠ ఏకాదశినాడు కటిక ఉపవాసం చేయడం అతని కలవాటు." వా.
  • "శుక్రవారంపూట కటిక ఉపవాసం చేయకూడదే ముత్తైదుపిల్లలు." వా.

కటికగుండె

  • దయావిహీన హృదయము.
  • "వానిది ఒట్టి కటికగుండె. కన్నతల్లి బ్రతిమాలినా యింటికి రా నన్నాడు." వా.

కటికచీకటి

  • చిమ్మచీకటి.
  • "కని కనుల్ కటికచీ కటులు గ్రమ్మ." రాధి. 2. 20.
  • "ఈ కటికచీకట్లో ఎక్కడికి పోతావు రా. పురుగూ పుట్రా ఉంటుంది." వా.

కటికతనము

  • కాఠిన్యము.
  • "కటికతనంబు మాన్చి చటుకాకు నిడంబము గూర్చి." నైష. 3. 54.

కటికనవ్వు 8విషపునవ్వు. కటిక(కి)నీళ్లు

  • వట్టినీళ్లు మాత్రమే ననుట.
  • "వాడు కటికినీళ్లు తాగి పడుకున్నాడు.పొద్దున్నుంచీ." వా.
  • "ఆ రెడ్డిగారింటికి మజ్జిగకు పోతే ఒట్టి కటికినీళ్లు పోశారు." వా.

కట్టకడ (పటి)

  • ఆఖరు (వాడు-అది)
  • "వాళ్లిల్లు ఆ వీధిలో కట్టకడన ఉంది." వా.
  • "వాడు వాళ్ల అన్నదమ్ముల్లో కట్టకడపటివాడు." వా. కట్ట____కట్ట 345 కట్ట___కట్ట

కట్టడ చేయు

  • ఏర్పాటు చేయు.
  • "పురీరక్షణస్థితికిన్ గట్టడ చేసి." జైమి. 3. 55.
  • 2. ఆజ్ఞాపించు.
  • "అంత నయ్యూరిదొర ముత్తియముల జూచి, తెమ్మని సువేషు దవ్వుల దీవి కేగు, మనుచు గట్టడ సేయగా నతడు వచ్చి." శుక. 2. 210.

కట్టడి

  • ఏర్పాటు; ఆచారం. 'మా ఊళ్లో రోజూ మేకను దేవుని పూజ కివ్వడం కట్టడి' అనడం వాడుక. ఇట్లా అలవాటై ఆ యేర్పాటు ప్రకారం ఇచ్చే సొమ్ముకు కూడా తదుపరి పే రయింది. పెళ్లిలో మెట్టెలు చేసి పెట్టినప్పుడు అయిదు రూపాయిలో ఎంతో ఇస్తారు. దానిని కట్టడి అంటారు. రాయలసీమలో ఇది ప్రచురం.
  • "రోజూ ఒకరు దేవునిపూజ కివ్వా లని ఆ వూళ్లో కట్టడి చేసుకున్నారు." వా.
  • "తాళిబొట్టు చేస్తే ఒక వరహా, బియ్యం, బేడలు కట్టడి." వా.

కట్టడి కట్ట

  • చెలియలి కట్ట.
  • "కడలిగముల్ కడుం దొనకి కట్టడి కట్టలు దాటిపాఱగా." అచ్చ. యుద్ధ. 162.

కట్టని కోట

  • పెట్టని కోట; సంరక్షకము. దుర్గం కాకున్నా దుర్గప్రాయం అనుట.
  • "కట్టని కలుకోట - కరినంది ఱంకె." పల. పు. 7.

కట్ట బెట్టు

  • 1. బలవంతముగా అంటగట్టు. వివాహము చేయు.
  • "ఆ పిల్లను వీడికి కట్టబెట్టి అన్యాయం చేశారు." వా.
  • 2. చీరలు మొదలైనవి ఇచ్చు.
  • "అమ్మాయిని పిలుచుకొని వస్తే ఏదో ఒక చీర కట్ట బెట్టి పంపించాలి కదా!" వా.

కట్టలుక

  • తీవ్రకోపం.
  • "పొలయలుక గట్టలుక సేసి." కుమా. 8. 146.

కట్టలు కట్టుకొని

  • గుంపులు గుంపులు చేరి.
  • "ఆ అమ్మాయి కొత్త పట్నవాసం దుస్తుల్లో వచ్చేసరికి, పల్లె పల్లే కట్టలు కట్టుకొని చూశారు." వా.
  • చూ. కట్టలు గొను.

కట్టలు గొను

  • ఒకరిమీ దొకరు ఆనుకొని చేరు.
  • వాడుకలో: "కట్టలు కట్టి చూస్తున్నారు ఉత్సవాన్ని జనం" అంటారు. కట్ట____కట్టా 346 కట్టా___కట్టి
  • పండితా. ద్వితీ. మహి. పుట. 34.
  • చూ. కట్టలు కట్టుకొని.

కట్టల్క

  • క్రోధము, కోపము.
  • పండితా. ద్వితీ. మహి. పుట. 19.
  • రూ. కట్టలుక.

కట్టవియు

  • విరిసిపోవు, ప్రిదిలిపోవు, అవిసిపోవు.
  • "నీ,రాకర మెల్ల గట్టవిసిన ట్లురులంబఱ తెంచుచున్నదో." కుమా. 12. 61.

కట్ట వెడలు

  • అధిక మగు, పొంగి పొరలు.
  • "కట్టవెడలు కన్నీటిచే." వర. రా. సుం. పు. 103. పంక్తి. 6.

కట్టాణి ముత్యాలు

  • మేలుజాతి ముత్యాలు.
  • "కట్టాణిముత్యాల కంఠమాల." భీమ. 1. 116.

కట్టాయము

  • తప్పక [కట్టాయం = తప్పక తమిళం] కడ్డాయం అనే రూంలో తెలుగులోనూ రాయలసీమలో ఉన్నది.
  • "కట్టాయము సేయుచుండుదు." కుమా. 8. 176.
  • చూ. కడ్డాయము.

కట్టాయితపడు

  • సిద్ధపడు.
  • "పట్టుకొని చంప నొంపం, గట్టాయిత పడక." వేం. పంచ. 3. 158.

కట్టాయిత మగు

  • సిద్ధ మగు.
  • "కట్టాయితం బై సురాసురులు బిట్టేచి." హర. 6. 59.
  • రూ. కట్టాయితం బగు.

కట్టాయితము

  • యుద్ధమునకు సన్నద్ధ మైన సైన్యము.
  • "ఆత్మ సంభవుని కట్టాయితము." భాగ. 6. 445.

కట్టావి

  • వేడి ఆవిరి.
  • "ఎసగు కట్టావిక్రియ నావి రెగయ." ఆము. 2. 69. ఆము. 4. 134.

కట్టి కుడుచు

  • చేసినది అనుభవించు.
  • "కట్టిడి నీ కిట్లు కాకుండ నగునె, కట్టి కుడ్వక పోదె కర్మబంధంబు." సారం. 3. 172.

కట్టి కుడుపు

  • తప్పక అనుభవించునట్లు చేయు.
  • "అట్లగా, బఱచినపాటు కట్టి కుడుపణ్ జనునో చనదో విధాతకున్.." కకు. 1. 163.
  • "వల దన్న మాన కరిగెన్, జలమున దనపాలి విధి వెసం గొనిపోవన్, దొలి జన్మంబున జేసిన, కొలయును బుణ్యంబు కట్టి కుడుపక యున్నే?" సారం. 2. 32.
  • "వెన్న దిన్న యట్టి వెకిలితనము, కట్టి కుడిపె నేడు కంజాత నేత్రుని." శ్రీని. 5. 86.