పండితారాధ్యచరిత్ర/ఉపోద్ఘాతము/సోమనాధుని కాలము
సోమనాథుని కాలము నాని నివాసస్థాన నిర్ణ య ముకం మీ ఆతని కాలనిర్ల యము మరింత కష్టముగా ఉన్నది. అట్టివీయము చేయ దాని కింతవరకున్ను పరిశ్మోకులు (7) కర్ణాటక శివకవులు పోముని గురించి చేసిన ప్రస్తావన (అ) పిడుపర్తి సోమన్న బహుపురాణము లోను, కొండవీటిప శ్రీ ములలో సోమనాథుని మరించి చెప్పబడిన విషయములు, (3) సోమనాథుడు తమ గ్రంధములలో తెలిపిన విష యములు, అనే వాటిని ముఖ్యాధాగములుగా తీసుకొన్నారు. కాని ఈ విషయములన్నీ సందేహములతో కూడుకొని ఉన్నవి. కర్ణాటకకవి అయిన పోతురాజు తని ఉక్యట కొద్యము'లో.. 66 “శ్రమధ్యాక కథార్ణ మేదు హరి దే వాచార్యనం ధైర్యనం, వాసముదంచద్వృషధి స్త వామర మహీ జారామనం సోమనం, విమలజ్ఞానను పికాస్ఫురిక చే తస్సద్మనం పద్మనం, క్రమదిందంబుల గొండు పేళ్వెనొ సెదా నీకావ్యము సేప్యమం” అని వ్రాసినాఁడు. తము నామాంతర పై పద్యములో వ్యస్తముగా ‘ధైర్యనం' - ధైర్యని'; ఒసెదా నీ కావ్యమం - ఓసెను + ఆన్ + ఈ కావ్యమం' (దీనిలో ' ఆజ్, కు అర్థములేదు) అనే ప్రయోగములకూట నటుంచగా హరిదేవాచార్య, సోమ, పద్మ, అనేవారి పేర్లు కనబడుతున్నవి. గిరిజాకల్యాణాది కావ్యములను వ్రాసిన హస్తీశ్వరునికి హరిదేవ అని కూడా మున్నదట. పద్దు డనగా దీక్షా బోధను వ్రాసిన కెరెరుపద్మరపు. పోలీ శ్వరుని గురించిన వృత్తాంతము కన్నవి కొన్న బసవపురాణ, పద్మరాజు పురాణములలో ఉన్నది. అది అద్భుత విషయములతో నిండి ఉన్నది. పద్మరాజు పురాణమును రచించిన పద్మణాంకుడు కావరం పంచ ప్రాంతమువాడు; చెన్నబసవపురాణ కర్త అయిన విరూపాక్షుడు ప్రాతమునాడు. వీరిద్దరును హశ్వర పద్మరములు నరసింహ బల్లారని కాలమువా రనిన్నీ, పద్మ ను బల్లారునికి మంత్రి అభిన్ని హరీశ్వరుడు 'కరణీకరకులతిలక మనిన్ని, హెశీశ్వరునికి పనరసు మేనల్లు కలిన్ని చెప్పి నాకు. ఈ విషయములను గురించి వారీశ్వర పద్మ రసులుతా మేమిన్ని చెప్పుకొనలేదు. తెరుగుబసవపురాణమును కన్న డించిన భీమికవి, 0325 సం॥ర ప్రాంతమువాడు పద్మకసును స్తుతించనముచేత వీరు ౧౩టూ సంఘమునకు పూర్వు లని మా 3 స్థిరపడుతున్నది. హకీళ్వన పదరసులకున్ను నరసింహ బూర వి కొన్ని గల సంబంధమును గురించి చారిత్రకాధారకు లేచిన్ని లేవు. ఇక సోమరాజు సుశించిన సోము డెవరు? పాల్కురికి సోముడే అని అందరున్ను అన్నారు. సోమరాజు తన గ్రంధమును “జననాథో శ్రమసోమరాజనుసిద్దీ కావ్యంవలం శాలివా- హనశాశాబ్దమదెయై సాసిరదనూఱిం సంద నాల్వత్తునా పండితారా రాధ్య చరిత్ర ల్క నెదూరంజిత చిత్ర భానువ వరాశ్వీజోత్సి తైకాదశీ వనజా రాతితనూజ వాసరదోళాద తల్ల మంగర్సితం” అనే పద్యమువల్ల భక సం॥ కర్త, చిత్రభాను సం॥ర, బుధవారమునాడు. ముగింపబడినదని ఆశ్వయుజ ' తెలుస్తున్నది. సోమరాజు స్తుతించిన సోముడు పాల్కురికి సోమనాథుడే అని శ్రీప్రభాకరశాస్త్రిగా రన్నారు. వృవధిస్తుతి చేసిన సోముడు మరొకడు చేతినే కారణముచేత వీ వీట్లున్నారు. కాని, బసవేశ్వరు నికి పూర్వము వృషభేశ్వరమహిమను గురించిన స్తుతులు లేకపోతేనే పైవాదము నిలుస్తుంది. బసవనికి పూర్వము నందికేశ్వరారాధనము లేకపోలేదు. అది ఆర్థిగా ఉండనివ్వండి. పైపద్యములోని 'పాపదనూజేం' అనేదానికి బదులుగా తాముచూచిన అన్ని వ్రాత ప్రతులలోను పా నిరదవానూర్ అని కనబడుచున్నది గాని నరసింహాచార్యులుగా రుదాహరించిన 'పార్టీదిమాణిం' అనేవాకము లేదనిన్నీ, కాబట్టి సోమరాలు కాలము లేక యీవసంరము, అనగా శ్రీ. శ. సం॥రి మవుగుండలిన్ని డాక్టరు ఎ. వెంకటసుబ్బయ్య, ఎమ్.ఏ. పి. హెచ్.డి.గారు గ్రాపికారు. నేనుచూచిన ఉద్భం కావ్య ప్రగుల లోను వెంకటసుబ్బయ్య గారు తెలిపినపాదమే ఉన్నది. కాబట్టి సోమరాజు క్రీ.శ ప్రాంతము వాఁ డానియే నేను నమ్ముతున్నాను. 'పావాల్' అనే ప్రయోగము వ్యాకరణ విరుద్ధము కాబట్టి ఆపాఠము తప్పని నరసింహాచార్యులు గారు దానిని త్రోసివేసినారు. 'నూతం' అనేపాఠమే ప్రతిలో ఉన్నదో తెలుపుమంటే తెలుపలేదు. తము 00 'నానూట్ ' అనేది శబ్దరుని దర్పణము ప్రకారము తప్పయినా, అట్టి ప్రయోగములను కర్ణాటక కవులు చేయక పోలేదు. అందుచేత సోము | రాజు పాల్కురికి సోమునే తన పద్యములో స్మరించి ఉంటే సోమ నాగుకు శ్రీ. శ. ౧౫ నా 9 సం॥రమునకు పూర్వుడనిమాత్రము తేలుతుంది. ఇక పిడుపర్తి సోమన్న సోమనాథుని నుంచి చెప్పిన విషయ ముల నాలో చింతము, పిడుపర్తి సోమనాథుడు కలాం సం॥రమునకు తరువాతివాడు. ఎంకతరువాతివాడో తెలియదు. ఇతడు తాను పాల్కురికి సోమనాథుని శిష్యు డయిన శివరాత్రి కొప్పయ్య కారో తరమువాడ నని చెప్పుకొన్నాడు. అయితే సోమనాథుని కాలము నిర్ణయ మయితేనేకాని, ఇతనికాలకు నిర్ణయము కాదు. ఇతని కాలము నిర్ణయ మయితేనే కాని పాల్కురికి సోమనాథుని కాలము నిర్ణయము కాదు. ఆ నిర్ణయము నతడు సోమనాథుని గురించి తెలి పిన 3 నుబట్టి నేలవలసి ఉన్నది. ఓరుగంటిలో బసవపురాణమును కొందరు చదువుకూ ఉండగా ప్రతాపు గా వారినెంట్ పోతూ వా లేమి చదువుకున్నా రని అడుగగా పాల్కురికి సోమపతితుఁడు? రహించిన ద్వీపని బసకపురాణము చదువు కున్నా రని చెప్పినా రట. పిరుపర్తి సోమునకాలమునకు కాకతీయ సామ్రాజ్య మంతరించి ఇర్నూ లేని డ్లయింది. కాకతీయరాజుల పేర్లు జరుల స్మరణలోమాత్ర మున్నవి. వారిలో ప్రతాపరుద్ర దేవుడు ముఖ్యుడు. m330 ప్రశాపరుద్రుడు క్రీ.శ. ౧౨౯౧ నుంచి ౧౩౩౦ వరకు ఉన్నట్లు శాసనములు తెలుపుతున్నది. ఇతడుకాక ప్రశాప గుద్రదేవుడనే పేర రుద్రాంబ (19౬౦-౧౨౯౧) రాజ్యముచేసే (1960-1970) నది. మొదటి ప్రశాపరుద్రుడని పిలువబడేవాడు మరొకడున్నాడు. ఇతడు ప్రోలరాజు కొడుకు. ఇతనికి క్రీ. జె. 3 సంవత్సరము జనేవారి తేజు దీని అనుమకొండలో పట్టాభిషేకము జరిగినది. పండితారాధ్యచరిత్ర కనూ దాక (ఇండియన్ ఆంటిక్వేరి ౧రరా, పు. ; ఎపిగ్రాఫియా ఇండికా 1X. పు. 9౫౬; కాని, క్రీ.శ. 3 ప్రాంతములో నే ); COL3 బసవేశ్వరు డున్నాడని పరిశోధకులు చెప్పుతున్నారు కాబట్టి పిడుపర్తి సోమన్న చెప్పిన ప్రతాపు ఉతడు కాడు. ఇతడు క్రీ. శ. OFF దాకా రాజ్యము చేసేవాడు. శ్రీ వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రులు గారు క్రీ. శ. 003 నుండి రాజ్య మేలినవాడు కాకతీయ 'రుద్రదేవుడు వేరొక తున్నా పిన్ని, ఆరు ప్రతాపరుద్ర దేవుని ఆమ్మమ్మ తం శ్రీ అయిన గణపతిదేవునికి పెద్దం . అనిన్ని చెప్పి వారు. ఈ3నికి గుద్ర దేవుడు అనే పేరేకాని ప్రతాపరుద్ర నామము లేదని వారే చెప్పినారు. గణపతిదేవుని పెద్దశం శ్రీ పైని వివరించిన శ్రీ.. టీ లో పట్టాభిషిక్తు అయిన ప్రతాపం ద్రి దేవుడే; ౧౧32 లో ప్రతాపకుర్రు లెవ్వరున్ను పట్టాభిషిక్తులు కాలేదు. వినికిడిలో రెండో లరాజు రాజ్యము చేస్తున్నాడు. పై దానినిబట్టి పిడుపర్తి సోమన్న చెప్పిన ప్రతాపుడు రుద్రాంబ మనుము సాయిన కండో ప్రతా తాపరుద్రుడే అని నిర్ణయించి వలేసు. 'కొంచెము కాలములో రాజ్యమును గురుష్కు లా శ్రమిస్తా ని సోమవారు ఉన్నట్లుగా పిడుపర్తి సోనున్న పెప్పినమాటకీ యము సరిపోతుంది. కాని, పిడుపర్తి సోమన్న ఓడగంటిని గురిం చిన్ని ప్రశాపుని గురించిన్ని చెప్పినమాటలు తినికు ఏడు తరములకు పూర్వపు వాటివని మన డిపోగూడు. ఇం వరకు చెప్పినది బహిస్సార్యము; ఇక అంతస్సాక్ష్యము వెత్తుకొందాము: (A) సోమనాథుడు బపుర పురా ణాదిలో కృపాపముద్దగుడయిన కర యిన కరస్థలి సోమణానయ్య గారు, కుమారా, త్రికి తూర్పు దపమ మల్లి బాధుడు, పండితా ం ధ్య నియమముల సోపానములు ఠము 03 కట్టించిన రెంటాల యోగీశు మల్లి బాధుడు, కూరిమి శిష్యుండు బాయారకుపకుఁ దోచమాంబ, మున్న య డు నీలకంఠా గ్రజుండును ఆయిన గోడగి త్రిపురారి, కర్ణాటభూమికిని గోటీరమై యొప్పు గొబ్బూరికి విభుడయిన పంగనామాత్యుడును తవ కాలమువారుగా చెప్పినాడు. ఇదిగాక తాను "విష్ణురామిదేవుడును శ్రీయా దేవియమ్మయ్యను గౌరవింపఁగ నొప్పు గాదిలీసుతుఁడ" ననిన్ని, తపడగాను రా మేళు వరశిష్యుఁ డనఁగఁబడు చిన్న రాముని ప్రాణస ఖుండ”ననిన్ని, 'కలకట్టకూరి పోతి దేవర పదాంబుజవట్పదుండ' పనిన్ని, 'కరస్థలీవిశ్వవారు ప్రకటవర ప్రసాదకవిత్వయుతుఁడి వనిన్ని కూడా చెప్పుకొన్నాడు. (ఎ) పండితారాధ్య చరిత్రములో "పేరెక్క ఁదిగిన శ్రీ చెలి దేవి వేమనారాధ్యులను పరమారాధ్యదేవు మనుమ శిష్యుండొ"ననిన్ని, "నూరనామాత్య వినమితామాత్య, వీరపోచేశ్వర విశాచార్య కారుణ్యహస్తాబ్జ గర్భ సంభవుఁ డైన సరిపో గ్ర ణ్యుఁడు మారార్యుఁడు తనకు 'అనుగులంబు,' 'ముద్దుముఁది', 'నెచ్చెలికాఁడు' అనిన్ని చెప్పి చాడు. (3) "అంతలోనన పండితారాధ్యునాత్మ - సంతతీయును గులసతిసమేతముగ లింగోదరమునందు లీనమై రట్లు సంగతంబగు శివాజ్ఞాపత్ర నరణి శివగణప్రార్థనఁ జిక్కిన సకల- భువనపావనుని యపూర్వతనూజుఁ దరితనంపారుఁ గేదారయ్యఁ బుణ్య- భరితు లోకారాధ్య పట్టంబుఁ గట్టి పండితారాధ్యచరిత్ర ప్రస్తుత శంభుం పండితారాధ్య- హస్తా జుండు దోనయ్యయు భ క్త- వర్గము గొనికూడ వసునఁ దగ్గరుఁ డ- నగ్గళభః రాజ్యము సేయుచుండె, సంతఁ గేదారయ్య మాత్మసంతాన- సంతతియును జైనసంతా సంత తియు భువనారాధ్యతేజోవిభాతిఁ భావన లోకముల్ సరిమపానసము గాలి; మఱి యట్లు గాక తెజయ్య. కేదార దేశికు గీతచరిత్రు గాజలి సుభచతుష్కముఁ జెప్పి నొప్పుం మనుమః బడితుడు భీమనపడితయ్య యును మహ దేవయ్యయునుఁ జేన్న విభుఁడు ననఁగ గుపళతుష్క మాత్మ సంతాన తనయః రంపరోత్త ర పరంపరలుఁ బరిచిన గురుపరంపర జేజరిల్లు ధర వృషభేంద్ర పాదచతుష్క సరణి సముదితమహీమఁ ద్భవసంతాన- విమలాంబునిధిమధ్య విక్రమా సర్,్య - నాయకరత్నంబు నాలోకగురు స. మాయత ప్రీతి నొప్పా రివటూరి సోమనాథయ్య విశ్రుత వీర భక్తి భూమాభిరామ విస్ఫురణ వెలుంగ వారిపుత్రులు భక్తి వర్ధనపరులు సూరీశ్వరుండు లోకారాధ్యపద హారుండు విశ్వనాథస్పయ్యగారు కారుణ్యవిధులు సింగణముంచిగారు ననఁగ గురుశ్రిత యాన్వయ తనయ- తనయః ఎంపరోత్తరపరంపరలుఁ ప్రభుతర గురుపరంపర దేజరిల్లె". అని పండికాధ్య ఇర్మిత్రమును ముగిస్తూ చెప్పినాడు అని. మ సోబనాధుడు పైని వివరించినవారిలో బెలి దేవి వేమనాం న్యు డొకడు. మల్లి కారునపండితారాధ్యులకు సమకాలికు వి సోమనాథుడు వర్ణించిన వేమువారాధ్యులుు ఇతడుము ఒకరు కానట్లు తోస్తుంది. ఒక్కరే అయితే, అతనికి సోమినానుడు మనుమని శిష్యుడు కాబట్టి వారిద్దరికిని ఎక్పైయేండికంటే ఎక్కువ ఎముండెను. అందుచేత బసవనిగురించిన్ని, అతనికి సమకాలికులయిన మల్లికార్జున పండితా వేలునారాధ్యుల గురించిన్ని సోముడికి కొంత కాకపోతే కొంత అయినా కాంగా తెలిసి ఉండవలెను. రాధ్య, 80.50 బసవపురాణపండితారాధ్యచరిత్రిలనుబట్టి మా క్షణముగా విచారిస్తే సోమునికి వారిని గురించిన విషయములు పెద్దలవలన కొన్న చిన్ని, అత్యద్భుతములయినవిన్ని తప్ప ఇతరములు తెలియని తేలుతుంది. సోమునికి బసవనగురించి బొత్తిగా స్వయముగా తెలియ జన్నమాట A పండితారాధ్య చరిత్ర “అసదృశంబై యొప్పు బసవపురాణ మెనకంబులోఁ జెప్ప నిష్ట యయ్యెడిని వరకథాసూత్రంబు వెర వెఱిఁగించి చరితార్థుఁ జేయ రే కరుణతో" ననుచు పెద్దలకు విన్న వింపగా వారు సోమనకు చెప్పిన బసవని కథలనుబట్టి అతడు బసనపురాణమును రచించినట్లు చెప్పుకొన్నాడు. అపే పండితారాధ్యచరిత్రలోని విషయములు కూడా అతడు పెద్దల వల్ల తెలుసుకొన్నవే. పండితారాధ్య చరిత్రో పసంహారసందర్భమును పురస్కరించుకొని శ్రీవేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగా రిట్లు వ్రానివారు: డ "మఱియుఁ బడితారాధ్యులవారు లింగైక్య మందిన పిదప వారి శిష్యుఁ డయిన దోనమయ్య, వారి ప్రధమపుత్రుని కేదారయ్యకు లోకారాధ్య పట్టమును గట్టి శా సవర్గళముగా భక్తి రాజ్య పేలుచున్నట్లును గేదారయ్యయు నలుగురు వత్తుల గాంచి వంశాభివృద్ధితో నున్నట్లును బండితారాధ్య చరిత్ర మునఁ గలదు. పాల్కురికి సోమనారాధ్యుని పండితారాధ్య చరిత్ర రచనా కాలమునకుఁ బండి రే బాధ్యులవారి శిష్యుఁడును బుక్త్రుఁ ఊసు సజీవులైయున్నారని, మనుమలు పేర్వలయుచున్నారని దీని చలన నేర్పడు చున్నది" అని (చూ. బ.పు. కీఠిక ఓ) శ్రీ బండారు శిమయ్య గారు కూడా ఇట్టి అభిప్రాయమునే వెలిబుచ్చినారు. (చూ, కాకతీయ సంచిక, పుట ౨౧౨) ఇట్లు చెప్పడము ననిబ జసము కాదని తోస్తుంది. పండితారాధ్య చరిత్రో వసంహారవాక్యము లతో కేదారయ్య పుత్రులు నలుగురి 'ఆత్మసంతాన తనయ పరంప కోత్తర పరంజీరలుఁ బరిచిత సరుపరంపర దేజరిట్లు" అని చెప్పబడి ఉన్నది. అంటే, వారి తిరువాత అనేకతరములు గడచిన పని 08 అర్థము వస్తుంది గాని, సోముని కాలములో వా కున్నారని చెప్ప వీలు లేదు. ఆట్టి "శైవసంతాన విమలాంబునిధి హవ్య విభ్రమాన్యు నాయకరత్న" మై ఒప్పారు ఇవటూరి సోమనాథయ్య గారి ముగ్గురు పుస్త్రు లయిన సూరీశ్వరుడు, విశ్వనాధప్పయ్య గారు, సింగణమంచి గారు గురు శ్రీ తయాముగా పేరు పొందినారు. ఆ " గురు త్రితయా స్వయ తనయతనయ పరంపరోత్తర పరంపరలుఁ బ్రభుతర గురుపరం పర గేజరిల్లె ” అంటే సోమనాథ-నికిన్ని పండితారాధ్యునికిన్ని మధ్య చాలాచాలా తిరముల అంతర మున్న వని తరముల అంతర మున్న విని సుస్పష్ట మవు తున్నది. కాబట్టి సోమనాధుని గురువు తాత అయిన బెలిదేవి వేమ నారాధ్యులు పండితెరా గ్యునికి సమకాలీకు డయినవాడు కాడు. ఆట్లే, బనవపుగాణ" " వాసందర్భమున ఉండిన కరస్థలి సోమ నాయ్య "పండితారాధ్య కృపాసముద్గరు” అని చెప్పినప్పుడు "పండితే రాన్యుడు మల్లి కార్డును పండితారాధ్యుడే" అని సండే ము లేకుండా చెప్పడమునకు కూడా వీలులేదు. అల్లే కరస్థలి" శబ్దము నాధారముగా చేసుకొని సోమనాథని కవితాగురు పయిన కరస్థలి 'విశ్వనా?య్య, సోమనకు బసవపురాణకర్తను చెప్పినవారిలో ఒక యిన కకస్థలి సోమవా: య్యకు సోదరు చెని గొప్పదిముకూడా లెగదు. సోమనాథుడు తనకు సమకాలీకులుగా ఉదాహరించిన యిత రులు చరిత్ర శ్రుద్ధి కలవారు కారు. తమ కాలములో వారు వీరశైత దీక్షాపరులుగా ప్రఖ్యాతిని పొంది ఉంటారు; కాని, వారిని గూర్చిన శాసనాధారము లేచిన్ని లభ్యములు కాలేదు. అయినా ఈ క్రింది విషయములను గురించి పరిశోధకు లాలో చింతురుగాక అని కోరుకు న్నారు. కల్నూలుల్లా మార్కాపురము తాలూకాలోని త్రిపురాం M తకము శ్రీ శైలమునకు తూర్పుగవని అని ప్రసిద్ధి కెక్కినది. పండితారాధ్య చరిత్ర ఈ త్రిపురాంతకములో నే సోమనాధుడు బసవపురాణమును రచించి నది. అక్కడి శాసనములం రెండింటిలో కాకతీయ గణపతి దేవుని కాలములో క్రీ. శ. (FF-00) రాజాజ్ఞ ననుసరించి తవిశ్వేశాచార్యుని” కొడుకయిన "శాంతిశంభుడు" దేవాలయగర్భ గృహమును రాతితో శక ౧౧౭రి సంవత్సరము అనగా క్రీ.శ. 4XX లో కట్టించినట్లున్నది. (ఎపి. రిపోర్టు సం. r, '౧౭౧) ఉత్తరార్కాటు జిల్లా, ఆణి తాలూకా, దేవికాపుర గ్రామ ములోని బృహదం బాలయములో ఈ విశ్వేశ్వరాచార్యుని గురించిన ఒక శాసన మున్నది. అతడు శ్రీ గీదీశ్వరము వాడనిన్ని శైవభక్తా శ్రీసకు డనిన్ని దానిలో ఉన్నది. (ఎపి. రిపోర్టు ౧౯౧౨ సం॥రము, నం. 33) త్రిపురాంతి కేశ్వరాలయములోనే మరొక శాసనములో గణపతిదేవుని రాజ్యకాలములోనే శక ౦౦ర సంవత్సరము క్రీ.శ. ౧౨౫౨) పరీధావిలో గోళగిమఠాధ్యక్షు డెయిన ధర్మ శివాచార్యుని శిష్యుడయిన సువర్ణము సమర్పించిన ట్లున్నది. 293.) మరొక శాసనములో nox) విశ్వేశ్వరశివ దేశికుడు (ఎపీ. రిపోర్టు ౯౫, పై ధర్మశివాచార్యుడు గోళగి మశాధ్యక్షుడయిన భీమళశివాచార్యుని శిష్యుడనిన్ని, మతము 'నవలక్ష దాహశ త్రిపురి'లో ఈశ్వరుని భండారమునకు గాను ఉన్నది. ఈ శాసనము శోకసం. ౧౨ర౭) చెక్క బడినది. అపే ఆ శిష్యుడయిన సిద్ధరు రాజు కొడుకు ప్రభవ (క్రీ.శ. 928) లో చేసిన ట్లొకశాసన మున్నది. (ఎపి. 3 ఆ ఆలయములోనే కాకతీయ గోళగి ఉన్న దనిన్ని, ధర్మశివాచార్యుడు ఒక మఠమును కట్టించినా డనిన్ని టూ, ప్లవంగలో క్రీ. శ. ఆలయములో నే సోమాచార్యుని నారప శక సం. విచారము, దీపములకుగాను ఆవులను దానము రిపోర్టు. రి 1, నం. అక్క) గణపతి దేవమహారాజు వేయించిన ఒక అసంపూర్ణ కాననములో (శక సం. ౧౭క రము, పరీధావి, రే ము OF (క్రీ..విత్రి) గోళగిమ శాధ్యతని డయిన ఒక తై వగురుని ప్రస్తావన ఉన్నది. గోళగమనిమునకు మూడులక్షల గ్రామముల మీన అధికార మున్నదట. (ఎపి. రిపోర్టు.
ం, నం. 2)
పైని వివరించిన శాసనములోని 'విశ్వేశాచార్య' 'విశ్వేశ్వరాచార్య అనే పేరు గలవా రొక్కరే అనిన్ని, కరస్థలి విశ్వనాథయ్య గారి ప్లేర్లే అని అనిన్ని నే ననుకొంటున్నాను. పోచార్యుడే కంస్థలి సోమనాథయ్య అని నా అభిప్రాయము. గణపతిదేవుని శక సం॥ ౧౧౭౮ రపు శాసనములోని గోళగిమఠాధ్యక్షు డయిన శైవాచా గ్యుడు త్రిపురారి అని చెప్పవచ్చు నేమో! నా అభి ప్రాయము సరియైతే. పైవారికి సమకాలికు డయిన పాల్కురికి సోమనాథుడు 'మొదటి ప్రతాపరుద్రుని కాలమువాను కొని, రెండో ప్రతాప రుద్రుని కాలమువాడు కాని కాక కాకతీయగణపతి దేవ మహారాజు కాలమువా డనిన్ని, క్రీ. శ. ౧౨క్కవారం సంవత్సరములకు మధ్య కాలమున ప్రసిద్ధి కెక్కినవా వనిన్ని తేలుకుంది. క్రీ.. నిరి కరస్థలి సోమనాధయ్య గారి కాలము గనుకను, అతడు పెద్దవాడై ఉండగా, అతని అనుమతిచొప్పునను, ఇతరులైన పెద్దల అనుమతి చొప్పునను బసదిపురాణమును బసది పురాణమును సోమనాథుడు రచించడము చేత బసరపురాణర చనాకాలము క్రీ.శ. ౧8 అని యిప్పటికి నిర్ణయించ & వచ్చును. అప్పటికి సోమనాథుడు చిన్న వాఁడ్డి 2-30 సంవత్సర ములకు మధ్యవయస్సు వాడై ఉంటాడు. బసవపురాణమును రచించిన తరువాత చతుర్వేదసారము, ' 'గద్య పద్యాదికృతులు', 'బసవవర్ణపలు, ' మొదలయిన అనేక గ్రంధములు రచింపబడినవి. బసవపురాణ రచనా ย కామున సోమనాథుడు వీరశైవసం ప్రదాయానుసారముగా ఈశ్వరకులజుడను' 'గురులింగవరం గోదర జనితుండను' ('గురులింగ' అనేది ఒక వ్యక్తి పేరు కాదు. వ్యక్తి పేరని పండితారాధ్య చరిత్రమ సంస్కృతీకరించిన గురురాజకవితో బాటు వీరేశలింగముపంతులుగా 90 పండితా ధ్య చరిత్ర రున్ను, ప్రభాకర శాస్త్రులుగారున్ను పొరపాటు పడ్డారు.) (భక్తి గోత్రుఁడను' అని చెప్పుకొన్నా, అతనికి లేన కన్న తలిదండ్రులమీద మక్కువ పోలేదు. " బ్రా జిష్ణుఁడగు విష్ణు గామిదేవుండుఁ, జేజిష్ణు వగు " శ్రీయా దేవి యమ్మయును, గారవింపఁగనోప్ప గాదిలీ సుతుఁడు' నని వారిని గురించి గౌరవముగా చెప్పుకొన్నాడు. తన విద్యాసురువైని పోతిదేవరను స్మరిం స్మరించినాడు. కులే గురువైన విశ్వనా సయ్యను పేర్కొ న్నాడు. తన ప్రాణసఖుడైన అన్న రాముని పేర్కొన్నారు. అంటే ఐహిక సంబంధముల నప్పటి కింకా సంపూర్ణరుగా ఫ్రెంపివేసుకోలే దన్నమాట. “భవిజన సమాదరణ సంభాషణాది సంసర్గమారణుఁడు" పని చప్పచెప్పగా చెప్పినాడే కాని, ఇంకా అప్పటికి వీరశైవ మాతనికి ముదుగలేదు. అప్పటి కింకా అతడు 'ఎతుర్వేదిపారగుఁడు' కాదు. పండితారాధ్యచరిత రచనాకాలమున కాతినికి కీరవాణేశము నిందు కొన్నది. ఆ గ్రంకములో తన గరువు షేరిని కూడా సరించిలేదు. ఆ గురువు తాత పేరీని మాత్రము స్మరించినాడు. బసవేశ్వరుని వే వెత్తుటే అతని కిప్పు డావేశము వస్తుంది. “మును బసవపురాణమున నెన్నఁదగిన పెనుపారు జనులకుఁ బెంపుడుఁ గొడుక; బసవపురాణస్త్ర బంధ మ౯ పేరి బసవగోత్రుండను బసవని కరుణ బసవేశు శ్రీ పాదపద్మ సేవకుఁడ; బసవన్నఁ బొగడఁ బాల్పడుక వీంద్రుఁడను; బసవన్నఁ బొగడఁ బాల్పడు పారకుండ; బసవన్న దూత, నే బసవన్న బంట తము బసవన్న 'లెంక, 'నే బసవన్న లెం, బసవన్న యిలుపుట్టుబానిసకొడుక, బసవన్న పన్న లపన్న; గావునను బసవేశు పేరిడఁ బ్రాప్తవ్య మగుట మసలక మా చెన్నమల్లి కార్జునుని బసవనాను బిడి భ క్తి పెక్కు నను బసవలింగం బని ప్రణుతించువాఁడ;" అని చెప్పినాడు. ఇక భవులంటే అతనికి పరిపడును. పూర్వ ముపలె కా3మంచి సూరసూరము గామా త్రము తిరుగడముతో సరిపో లేదు: “భవికృతారంభసంభవధాన్యనిచయ, భ వి నిరీక్షణరస పాకవితాన, భవిహస్త గతి ఫలపత్రి శాకాది భవిగృహణే త్రాంఘ్రపు ధర నిర్జితుఁడ; భ విజన దర్శన స్పర్శనాలాస వివిధదానాదాన విషయదూరగుఁడ" భవులు పండించిన ధాన్యమును తా నుపయోగించాడు; తన ఆహారమ భవుకంటబడితే మరి తినడు ; ఫలములు, పత్రములు, కూరగాయలు భవులు ముట్టుకొన్నారని తెలుస్తే వాటిని సేవించాడు; తుపకు ధవుల యింటి చెట్లను పండినవని తెలుస్తే చాలు కాయలు పండ్లు తినడు. భవులు కంబబడితే కళ్లు మూసుకొంటాడు. భావులు తన్ను మైల పోయినదాకా తోముకొంటాడు. వారిచూట వినబడుతుందేమో అని చెవిలో చూడి పెట్టుకొంటాడు. భవులకు పండితారాధ్య చరి రాధ్యచరి 1 ఆరేడు తా నేమి ఇవ్వడు, వారిస్తే పుచ్చుకోడు. ఇప్పటికి 'శుద్ధభ క్తిస్థల శ్రుతిమతాచారు, సిద్ధ వీరవ్రతశీలాన్వితుఁ' డయినాడు. చతుర్వేద పొరగు డయినాడు. ఒక శ్రుతులా, ఒక స్మృతులా, ఒక ఉపనిషత్తులా, ఒక దర్శనములా, ఒక ఆగమములా, పురాణములా, శాస్త్రములా, ఇవీ ఆవీ ఏమిటి, అన్నిటిలోను అసమాన ప్రజ్ఞను సంపాదించినాడు. అపారమయిన పాండిత్యము, హిమాలయముమీదినుంచి దుముకుతూ, ఉరుకుతూ వచ్చే గంగాఝు సదృశమైన కవితా ప్రవాహము, సమ స లోకమును తిరస్కరించే ఔద్ధత్యము, అతనికి కుదిరినవి. భక్తి సామ్రాజ్య పట్టభద్రుడై వీరశైవ లోకమునకు శాసకు ఉయినాడు. శ్రీనాథునకు కాశీఖండరచి నాకాలమున నుండినవయ సిప్పుడు సోమనాథుని కుంటుంది. ప్రౌఢనిర్భర వయఃపరిపాకావస్థ దాటినది. "ప్రాయ మింతకు మిగులఁ పై స్త్రీలకుండఁ గారికా ఖండమును " శ్రీ నాథుడు రచించినట్లే, ఆగేవయస్సులో శ్రీనాథునికంటే ఎక్కువ ప్రతిభతో పండితారాధ్యనిరి త్రి రచనమును సాగించినాడు. కాబట్టి అతడు పండితారాధ్యచరిత్రమును శ్రీ.8.9303 సం॥ర ప్రాంత మున రచించి ఉంటా డని నిశ్చయించ వచ్చును. అందు చేత సోమ నాథుడు కాకతీయ గణపతిదేవుని కాలములోను, రుద్రాంబ కాలము లోను, రెండో ప్రతాపరుద్రుని కాలములోను కూడా ఉన్నవా డవు తాడు. పిడుపర్తి సోమన బసవపురాణములో చెప్పిన ప్రతాపుని కాలమున శాతడు వృద్ధాప్యమును సమీపిస్తూ, శిష్యులతో దేళ సంచారము చేస్తూ ఉండేవా ఉన్న విషయముయ శార్ధ మవుతుంది. ములను పాల్కురికి సోమనాధుని కాలము నిర్ణయించడాని కితరాధార పరిశీలింతాము. సోమనాథుడు పండిత త్రయ మనబడే వారిలో ఒక డయిన శ్రీపతిపండితుని గురించి బసవపురాణ పండితా రాధ్యచరిత్రముల రెండింటిలోను ప్రస్తావించినాడు, 93 బసవపురాణము సంగ మేశ్వరుడు బసవని మహిమను పరీక్షించడానికి జంగమ రూపముతో రాగా, బసవ డాతని గుర్తించి అతనియెదుట అద్దము చూపగా అందులో శివుని మూడో కన్ను కనబడినది. దానికి శివుడు లక్షించి నిరాకారుడు కాగా, బసవన్న ఈశ్వరుని నిలువరిస్తూ, పూర్వభ క్తుల పేళ్లను, వర్తమానభక్తుల పేర్ల ను వివరించినాడు. "హర మీనగరి మాలకరి పుష్పదంతుఁ కరిదిపూజారి కన్నప్ప దేవయ్య నెట్టణ దీవించి నీకు విభూతిఁ బెట్టెడువాఁడు మా వీళ్ల నైనారు. ma వరకీర్తి వి గంటవాఁ డోహిళయ్య శ్రీపతిపండితుల్ శివుఁడ! మీ కవులు; నాపండితయ్యగా రనుఁగుఁబండితులు. (బస. ఫు. 8-ఓ) శివవాగుమయ్య అనే అంత్యజభక్తుని బసవన్న పూజించడము చూచి బ్రాహ్మణులు రాజు వద్దకు పోయి 'కల్యాణ కటకమంతా మాల లపొ లైన దాని చెప్పగా రాజు బసవని మందలించినప్పు డాత డ న్న మాటల లోనివి : ర పండితారాధ్య చరిత్ర “శివనాగుమయ్యతోఁ జెనటి యీద్విజులు నవనీశ ! సరియుగా రది యెట్టు లసిన, భక్తుండు శ్రీపతిపండితుం 'డీశు భక్తుని కిలఁ గోటి బ్రాహ్మణు లైన నెన యన్న నాలుక నేఁ గోసివైతు' ననుచు ననంతే పాలుని సభాస్థలిని నెక్కొనఁగాఁ జండ్ర నిప్పులు గా దె చక్కన పొత్తిపచ్చడమున ముడిచెఁ నేమి చెప్ప భక్తానీకమిండ్ల శ్వానంబులకు ద్విజుల్ సరి రామి విన వే (బస. పు. 3) పండితా రాధ్య చరి త్రీ ము ఈ క్రిందిది సోమనాథుడు చెప్పిన శకిలోనిది : కడు సర్థి నుత్పత్తిక ర్తనా బ్రహ్మ వడి బహ బ్రహ్మమను బ్రహ్మవాదులఁ గ్రుంచి హరభ క్తియుత్పత్తి కధిపతినాఁగఁ బరిగెఁ దాఁ దొల్లి శ్రీపతిపండితయ్య (పండి. చి. I. 2 ) ఈ క్రిందిది ఓహితునకు సమకాలీకు అయిన కుమారపాల ఘూర్జరుడు తన భార్యతో చెప్పినది. వెండియు శ్రీపతిపండితుల్ భూవి న ఖండి లైశ్వర్యవిక స్వరలీల కము వర్తింపుచును బరవాదుల కెల్లఁ ' గర్త లు భర్తలుఁగాఁ బ్రతిష్ఠించి " తొడఁగి పైపొత్తి పచ్చడమున నిప్పు లక్షరంగ ముడిచిన నది యేమి సేసె ? (పండి. చ. I. క.) KE మల్లి కార్జున పండితారాధ్యుడు నవ్యగణసహస్ర నాగు స్తవము చేస్తున్నాడు : శ్రీపతి పండితుల్ సింధు బహుఁడు మడివాలు మాచయ్య మాది రాజయ్య మహదేవి, శివనాగుమయ్య, బెర్దేవి- వేమనారాధ్యులు .... శివలెంక మంచయ్య సివురు చందయ్య (50%. s. II. JL, F3.) ఈ క్రిందివి ఆంధ్ర దేశము పరుసమాటలు : పండితారాధ్యు శ్రీపతిపండితయ్య బండారు బసవయ్యఁ బాయక కొలుతు; పండితారాధ్యచరిత్ర శంకరవాసయ్య, లెంక మంచయ్య, బంకయ్య, శివరాత్రి సంకయ్య శరణు. (పండి. చ. II. 38V..) పండితారాధ్యుడు తన శివతత్త్వసారములో : “ఒక్కఁడె దైవము శివుఁ డని నిక్కము వేయుటకు ముడిచె నిప్పులు చీరన్ స్రుక్కక శ్రీపతిపండితుఁ డక్కజముగ విజయవాడ నిలజని శివా” అని వ్రాసినాడు. ఈ క్రిందిది బెజవాడ మల్లికేశ్వరాలయములోని ఒక శిలా శాసనమునుంచి ఉద్ధృతము. చాలుక్యసంకకాని మహామండలేశ్వర పల్ల కేతుని శాసన మిది. పల్ల కేతుడు కాడు శెట్టి రాజవంశమువారని దీనిలో ఉన్నది. విశస్తి విస్తృతేనాఓ సర్వైస్తులిత తేజసా పీతా శేషాబ్ధితో యేస కుంభ జేనాష్యగ స్తినా; పూర్వం కృతం జయేశాననామాపి తదనంతరం ఆరాధ్య మల్లయుద్ధేన ఫల్గునేన కృతాభిధః; మల్లేశ్వర ఇతి ఖ్యాతః సన్నిధత్తే మహేశ్వరః శ్రీమద్విజయవాటాఖ్యపురే కృష్ణావిభూషణే; కలౌ శ్రీమచ్ఛకాగ్దే బ్ధి శశినాయక సమ్మితే రాజా మాధవవర్మాఒ భూద్విఖ్యాతో ధరణీతలే; 谘 త ము తతః స్వపుత్రేణ హతే తింత్రిణీజీ వినీ సుతే ధర్మసంరక్షణార్థాయ స్వపుత్ర మవధీత్ సరాట్ ; తతో మల్లేశ్వరః ప్రీతః స్వర్ణవృష్టిం వవర్షచ శిశుపుత్రకయోః ప్రాణం దత్త వాంస్తస్యకీర్తయే; తతః శ్రీపండితారాధ్య నామ్నా భక్తోత్త మేనచ, శివభక్త ఏవ నూనం దేవర్షి భ్యో = ధిక ఇతి; చీనాంబ రే౭గ్నిం సంస్థాప్యశమికోమల శాఖమా బద్ధే మల్లేశ్వరః ప్రీత. ప్రత్యక్షః సమజాయత ; ఈదిృగ్విధం మహాదేవం భక్తవత్సల మవ్యయం మల్లేశ్వరం సమారాధ్య రేజి రే పృథివీభుజః. 2 పై నుదాహరించిన వాటి స్ర సకారము (1) బసవన్న శ్రీపతి పండితుని పుష్పదంతుడు, కన్నప్ప, పిళ్ల నైనారు, ఓహిళయ్య, మొదలగు పూర్వభ క్తులతో కలిపి చెప్పడముచేత అతడు బసవన్న కంటె పూర్వు పని తేలుతున్నది. (అ) అపే శివనాగమయ్య కలో బసవన్న శ్రీపతిపండితు “సవంతపాలుని సభాస్థలీ"లో తనకు పూర్వమం దుండినవాడుగా పేర్కొన్నాడు. గురించి ఈ క్రింద (8) లో ప్రస్తావిస్తాను. . ` (3) సోమనాథుడు పండితారాధ్య చరిత్ర పీఠికలో శ్రీపతి పండిగుని గురించి 'తొల్లి' ఉన్న వాడుగా చెప్పినాడు. 'తొల్లి' అనే పదమువల్ల శ్రీపతి పండితుడు సోమనాథునికి చాలా పూర్వుడని ధ్వని, స్తున్నది. పండితారాధ్యచరిత్ర (ర) కుమారపాల ఘూర్ణరుడు శ్రీ పతిపండితుడు తనకు పూర్వుడుగా చెప్పినట్లు సోమనాథుడు వ్రాయడమువల్ల సోమనాథుని అభిప్రాయములో శ్రీ పతిపండితుడు కుమారపాలునికి పూర్వపువాడు. 'పండితారాధ్యు, శ్రీ (ఆ) ఆంధ్రదేశపు పరుసమాటలలో పతి పండితయ్య, బండారు బసవయ్య' అని మూడు పేర్లను కలిపి చెప్ప డమువల్ల ఈ ముగ్గురున్ను సమకాలీను లేమో అని స్ఫురిస్తుంది. కాని, 'ఇక్కడ చెప్పబడిన పండితారాధ్యుడు మల్లి కార్జున పండితారా ధ్యుడు కాజాలడు. మల్లికార్జున పండితారాధ్యు పరుప నేను కంట నే ఉన్నాడు. (3) లో చెప్పిన ప్ర కారము సోమనాథకు శ్రీపతి పండితు 'తొల్లింటి వానినిగా చెప్పి, ఆతరువాతివానిని గా మళ్లీ కార్జునపండితారాధ్యుని పేర్కొని, ఇప్పుడు శ్రీపతి పంశీశుని మల్లి కార్జున పండితారాధ్యునికి తరువాతి వానినిగా చేసి ఉండడు. ఆంధ్ర దేశపుసరుస యిచ్చట పురాతన భక్తులను సుసరిస్తున్నది. (4) మల్లి కార్జున పండితారాధ్యుడు తన శివతిత్త్విసారములో తెలిపిన శ్రీపతిపండితు డాతనికి పూర్వ డని చెప్పుతున్నది. 'ఆల జమ్మి ' అన ముచేత శ్రీపతిపండితుడు పట్టుపచ్చములో చంద్ర నిప్పులను గట్టినక మళ్లి కార్జున పండితారాధ్యుని కాలమునకు సుప్రసిద్ధముగా ఉన్నదని మాత్రము తెలుపుతున్నది. ఆకృత్తాం తము జరిగి చాలా కాలము కాలేదనిమా త్రిము అందువల్ల తెలుస్తుంది. (8) బెజవాడ మల్లికేశ్వరాలయ శాసనములో కేశ్వరాలయశాసనములో కల్ల కేత డెవడో, ఏ కాలపువాడో ఆశాసనమువల్ల స్పష్టము కాదు. పల్ల కేత' అనే పదములో 'పల్ల' అని ఉండడము చేత అతడు కల్ల వరాజని రంగాచారిగారు కొన్న రాజధాని శాసన సంపుటములలో సూచించడము తప్పు. ఆతడు పశ్చిమచాళుక్యులకు సామంతువనిన్ని, శ్చిమచాళుక్యుల శాసనములు పండ్రెండో శతాబ్దము తరువాత తెలుపబడిన m ఉపోద్ఘాతము కాసరావు కాబట్టిన్ని, బెజవాడ శాసనములు సాధారణముగా పండ్రెండో శతాబ్దములోనివే కాబట్టిన్ని, పల్ల *తడు పండ్రెండో శతాబ్దపువాడే అయిఉంటా శనిన్ని, అత డుదాహరించిన శ్రీపతి పండితు ఉరిలికి పూర్వుడై పదకొండో శతాబ్దమువాడై ఉంటాడనిన్ని, శ్రీపతి రచిత మని చెప్పబడే శ్రీకరభాష్యమునకు పీఠికను వ్రాసిన శ్రీహయవదన రావు గారి అభిప్రాయములను ఖండిస్తూ నాగనూరు బృహన ర్యాకులయిన పండిత శ్రీ కాశీనాధ శాస్త్రిగారు వ్రాసి నారు. పశ్చిమ చాళుక్యులు వేంగీ దేశమును పాలించలేదు. దానిని పొలించినవారు పూర్వ చాళుక్యులే. పూర్వచాళుక్యుల అనంతరము బోరులున్నా, తరువాత కాకతీయులున్ను, తరువాత గజపతులున్ను, తరువాతి రెడ్డిరాజులున్ను వేంగీదేశమును పాలించినారు. ద్రాక్షారా మములో పశ్చిమచాళుక్యరా జయిన ఆరో విక్రమాదిత్యుని శాసన మలు కొన్ని కలవు. ఇవి సం॥రములకు మధ్య కాలపుని, వీటిని బట్టి విక్రమచోరుకు దక్షిణ దేశమునకు షోగా వేంగీదేశము నాలుు సంవత్సరములు విక్రమాదిత్యుని ఏలుబడిలో ఉండిని డెని కొంద రంటున్నారు కాని, విక్రమాదిత్యు డీరాజ్యము కప్పు డెట్లు జయించినాడో తెలియదు. ఈరీతిగా పల్లి కేలేని 'కాలము నిర్ణయము కానప్పుడు తత్పూ గ్వు డెయి యెప్పుడో ఉండిన ఆతని శాసనములో ఉదాహృతు అయిన శ్రీపతి పండితుని కాలమునుకూడా నిర్ణయింప వీలులేదు గదా. ఇట్లుండగా ఈమధ్య శ్రీపతి పండిరాధ్య విరచిత మని చెప్ప బడీ శ్రీకంభావ్యమును బెంగుళూరు వాస్తవ్యు అయిన సి. హయ వర్ధనరావుగారు దేవాంగసంఘము పక్షమున ప్రకటిస్తూ, ఆ గ్రంథ మంత పెద్దదయిన ఒక సంపుటము నింగ్లీ షుభావలో పీఠిక గా ప్రచురించినారు. దానిలో శ్రీపతిపండితుడు క్రీ. 12 . ౧ర౦౦ 30 పండితారాధ్య ధ్య చరిత్ర తిమ సంగీర ప్రాంతముహి శని నిశ్చయించినారు. కాని, తొలుత ఈ నిశ్చయమును ముందుగా మనస్సులో చేసుకొని, తరువాత దానికి .ప్రమాణములకోసము వారు తంటాలు పడినట్లు వారి వ్రాత ధోరణీవలన కనుగొనవచ్చును. ఇది శాస్త్రీయమైన పరిశో యమైన పరిశోధన పద్ధతి కాదు. నిశ్చయమును సమర్ధించుకొనడానికి ఏవేవో పోలుపొందుటలేని శాసరముల సుదాహరించి, వాటికి అగములు కుదురపప్పుడు మాటలను కౌరుమారు చేసి ఏవేవో పడినారు. అవస్థలు చూపిన ముఖ్యమైన ప్రమాణ మొక్కటి కనబడుతున్నది. శ్రీకర భావ్యములో మధ్వాచార్యో పదిష్టమయిన ద్వైతమత ఖండాన మున్నది కాబట్టి, శ్రీపతి పండితుడు ఆనందతీర్థుల వారికి తరువాతి నాగు 133 కావలసి ఉంటాడు ఆనందతీర్థుల కాలము పదమూడో శతాబ్దము కాబట్టి, శ్రీపతిపండితుడు పద్నాలుగో శతాబ్దాంత వాడు కావలె నని వీరి వాదము. హయవదనరావుగా రచ్చు వేయించిన శ్రీకరభావ్యములో 4 మన్వద్వైత క్షపణక తార్కికాడియో జీవా నాం విభుత్వాంగీకారాత్", అని ఒక చోటను, 4 భాగవత పాంచి రాత్రీ మధ్వాది వైష్ణవానాం జగత్కారణేశ్వరస్య శరీరత్వ పరిగ్ర హాత్" అని ఒక చోటను రెండు వాక్యములున్నవి. మొదటి వాక్యములో 'మధ్యద్వైత' మంటే ఏమిటో దుర్గ్రహముగా ఉన్నది. మధ్యోప దిష్ట ద్వైతము ప్రత్యేకముగా తత్పూర్వ ద్వైతమునకు భిన్నమైన దున్నదా? ఆవాక్యములో ‘మధ్వ' శబ్దము లేకుండా గే సరిపోతుందే! వాక్యములో భాగవత పాంచరాత్రము లనే మతవాచక శబ్ద ములతో మధ్వాచార్యు డనే వ్యక్తి పేరును శ్రీపతిపండితుడు చేర్చి ఉండడు. 'మధ్య' అనేది భాగవత పాంచరాత్రములవలె ఒక మతము కాదు. ఆవాక్యములలో 'మధ్య' శబ్ద మప్రస్తుతము, అసంబద్ధమునని కలచి, హయవదనరావుగా రచ్చువేయడమునకు మూల ప్రతి నిచ్చిన దేవిడీ జమీందారు గారికి జాబు వ్రాయగా వారు రెండో తము 30 లేదని మూలమును చూచి అందులో ఆస్థలములలో 'మధ్య' శబ్దము .. నాకు వ్రాసినారు. కాబట్టి శ్రీపతిపండితుని 'కాలము క్రీ.శ. అని నిర్ణయించడానికి సాధికముగా ఉంటుందని కాబోలం తత్పరిష్కర్త లావధమును చేర్చి ఉంటారని నిశ్చయించుకొన్నాను, శ్రీకర భావ్యములో ప్వైతమతిఖుననము లేకపోలేదు. ద్వైతము ఆనందతీర్ధోపజ్ఞము కాదు. ఆనందతీర్థుడు ద్వై తమక పునః ప్రతిష్ఠాప కుడుమా త్రము. "శ్రీకరభాన్యము శ్రీపతిపండిత విరచితము కాదనియే నా నమఃము” అని ప్రభాకరశాస్త్రులవారు వ్రాసి, తమ నమ్మకమునకు కారణముగా, శంకరాద్వైతము ప్రబలిన పిదప నాగమతంత్ర ములవారుగూడఁ దమ మతములు బ్రహ్మసూత్రాభి ప్రేతము లే యని నిరూపించుటకు యత్నించిరి. స్వసిద్ధాంతానుసారముగా బ్రహ్మ సూత్రములకు భావ్యములు రచించిరి. ఈ పూన్కి శంకరులకుఁ బూర్వకాలమున నున్నట్లు గానరాదు" అని తెలిపినారు. ణము సరిగా లేదు. రామానుజానందతీర్థులు స్వసిద్ధాంతానుసారముగా భావ్యములు వ్రాయుటకు లేని అభ్యంతరము శ్రీపతిపండితుని కేల ఉండవలెనో తెలియదు. వీరశైవము వైదికమతము కాదనే అభిప్రా యము కలవారు శాబట్టి ప్రభాకరశాస్త్రులు ప్రభాకరశాస్త్రులవా రట్లు వ్రా ఈ కార ఉంటారు. వీరశైవము వైదిక మతమా, కాదా అనే విషయము గురించి మునుందు చర్చిస్తాను. శ్రీకరభాష్యమును శ్రీపతిపండితుడే రచించిఉంటా డని నా నమ్మకము. అతడు రామానుజునికి పూర్వుడని నే ననుకొంటున్నాను; పండ్రెండో శతాబ్దమువాడుమాత్రము కావని నా నమ్మకము. శ్రీకరభామ్యములో ఆడై ్వతసిద్ధాంత విమర్శయే ఎక్కువగా ఉన్నది. 3.0 రాధ్య చరి ఇతర సిద్ధాంతముల విమర్శకూడా ఉన్నా, ఆ సిద్ధాంతములు రామా సుజానందతీర్ధులు ప్రతిపాదించినవే అని చెప్పడానికి వీలు లేదు. అది అట్లా ఉండనివ్వండి. కాశీనాధుని వీరారాధ్య రచిత మయిన 'ధర్మ గుప్తాభ్యుదయము'లో శ్రీ పతిపండితుని గూర్చిన నిప్పుడు పట్టు పచ్చడములో కట్టిన మహీమవర్ణన మున్నది. ఆ కావ్యము న దానివల్ల ప్రత్యేకముగా శ్రీపతి పండితుని కాల హీనమయినది. మును సాధించిడమునకు స్సానములు కొసగావు. తాము. ఇక శ్రీ పతిపం డితుడు తన మహిమను ఆనంతజాలుని సభంలో చూపినా ఉన్న ఐతివ్యా మున్నది గనుక దానివిషయమై ఆలోచిం అనంతపాల : ౦3నాయకుడు త్రిభువనమల్లుని కొలువుం ఉన్నవాడు ఇతడు ద్రాక్షారామములోనూ, చేబ్రోలులోను, వాదెం డ్లలోను శాసనములు వేయించినాడు. త్రిపురాంతకములోని ఒక శాసనములో కూడా ఇతని పేరున్నది. ఇతడు శ్రీ ప్రాంతమునాడు. కాని, ఈతని శాసనములో శ్రీపతిపంకితుని గురిం చిన ప్రస్తావన లేదు. శ్రీపతిపండితుడు తన మహిమను చూసిన దీ అనంతపాలుని ఆస్థానములోనే అయితే, శ్రీపతి పండితుని కాల ముకూడా క్రీ. శ. ౧౬- 28 శ్రాంతి మని నిర్ణయించవచ్చును. కాని, పాల్కురికి ఐ మసాః- వినంతిపాలుని గురించి తెలిసి వ్రాయజే దని నా విశ్వాసము. కుమారపాల ఘూర్జరుని వృత్తాంతమువంటిదే అనంతపాలునివృత్తాంతము కూడాను. గుజరాతు తేలిన కుమార పాలుడు పండ్రెండో శతాబ్ధమువాడు. చాలా సుప్రసిద్ధు డయిన చారిత్రక పురుషుడు. అతనిని సోమనాథుడు పరమ వీరశైవునిగా, ఓహిరునికంటే గొప్ప భక్తునిగా వర్ణించినాడు. ఓహిళుడు తా నొక్కడే గంటవాయించుకొంటూ కైలాసానికి పోతూఉంటే, అతని ఒం ఒత్తుతనము నా క్షేపించి తనఊరిలోని ప్రజగనందరిని పిలిపించు తము 4 33 కొని వారి అందరితోను కైలాసమునకు పోయిన, భక్తాగ్రేసరునిగా సోమనాథు డాతనిని వర్ణించినాడు. కాని, చారిత్రక పురుషు ఉయిన కుమారపాలఘూర్జరుడు శైవుడు కాడు; పరమకైనుడు. జైవమత ప్రధానధర్మ మైన అహింసాతత్త్వమును తన రాజ్యములో శాసనమూలముగా వ్యాపింపజేసినవాడు. అహింసాధర్మము నతిక్ర మించినవారి నాతడు ఘోరముగా దండిస్తూ వచ్చినాడు. ఒక నా డొక పెట్టి తెలలోని 'పేరును గోళ్లతో నొక్కి చంపినాడట. అందు కాతనిని ప్రత్యేక ధర్మ సభకు పిలిపించి, అతని ధనమునంతటిని లాగు కొన్ని దానితో ఒక జీనాలయమును కట్టించినాడట. మరొకడు పచ్చి మాంసముకు పట్టణములోనికి తేగా, నానికల దీయించినాడట. ఇట్టి -9వ క్తుని వీరశైవునిగా వర్ణించడము బుద్ధిపూర్వకముగా కాదు. లోకములో కర్తల గతి అంతా ఇట్లే ఉంటుంది. కథలు జనులలో వ్యాపించినకొద్దీ వాటిలో ఎన్నో తబ్బిబ్బులు కలుగుతూ ఉంటవి. వాటికి చారిత్రక సత్యముతో సంబంధము లేదు. ఇందువల్ల కుమార పాలక వార్హరుడు పాల్కురికి సోమనాధునికి చాలా పూర్వుడనిన్ని, కుమారపాలునికి గ్వువయిక ౬. ర్వుడ యిక శ్రీపతిపండితు డింకా పూర్వు డనిన్ని, తేలుతున్నది. కాని, శ్రీపతిపండితుని కాలమునుగుఱించిన చర్చను బట్టి పాల్కు రికి సోమనాథ వికాలముకు నిర్ణ యించడాని కేమిన్ని వీలు లేకున్నది. సోమనాథుడు పేర్కొన్న మరికొంతమంది చారిత్రక పురుషులను బట్టి యేమయినా నిర్ణయింపవచ్చునేమో ఆలోచింతాము: ౧. కుమారపాల ఘూర్జరుడు భార్యతో చెప్పుతున్నాడు: "ధరణీశు లన మున్ను గరికాలచోడుఁ, గరయూరివోడు విక్రమచోడు వీర 30 పండితారాధ్యచరిత్ర చోడు • నయ్యుత్తుంగ చోడు, న రేంద్ర “చోడు, నారాజేంద్ర చోడు, నీశ్వరుఁడు దవులక నిర్ధనతనువంచకులను దవిలెనే ? భక్తికి ధరణిపుల్ వెలియె ?" అని ౨. పండితారాధ్యుడు చెప్పుతున్నాడు: (పండి. చి. కణ) “స్తుతియింప నుత్తుంగ చోడనిపగిది భూసురుల కగునె భూతయజ్ఞంబు ? (పండి. చ. 1. ౧౨) శివద్విజుడు నంబెన్న భార్యతో సంచితరుణి పరమనాచి ఉత్తుంగచోడని చేత పిండముకు రుద్రపాదముపై పెట్టించి పితాళ్లను రప్పించిన కనను పండితారాధ్యుడు చెప్పినాడు. (పండి. జ. II. కం-క.) ఉత్తుంగ దేవుడు శివైక్యమును పొందిన విషయమును పండితా రాధ్యుడు స్మరించినాడు. 3. గురుభక్తాంగారి వేశ్యతో అన్న మాట: "వీరచోడనిభంగి మా రారి పురికిఁ (పండి. చి (50%. . II. SL.) (పండి. ద. I. 33 3.) 335.) వీరచోడడు పండితారాధ్యుని చేత యోగాచార్యగణములో (పండి. చ. II. రా3) బోయెదే ?" కీర్తింపబడ్డాడు. ఉపో త ము 3X శ్రీశైలయాత్రలో పిచ్చుకగుంట్లు వీరచోడని స్మరించినారు. (పండి. చ. II. 358.) 3. పండితారాధ్యుడు కల్యాణకటకమునకు పోతూ, పొను గంటిలో విడిసి ఉన్నప్పుడు గోవింద ప్రెగడ అతనికి సకలోప చారములున్ను చేస్తున్నాడు. రాజు పే గుదయావనీరుడు. అతని లెంక ధవళేస నామయ్య. నామయ్య శైవభక్తిని పరిపాలిస్తూ ఉంటే తోడి లెంకలు రాజుతో చెప్పినారు. రాజు తనకమ్మ తీరు మరి ఇచ్చినాను. అతడు నిరాకరించినాడు. రా జంటున్నాడు: "పానల్గొండేల మీ సన రాజాద్ గా నడవరె సేవక ప్ర కారమున ?” ث అని ఇట్లు బసవనిచూషిస్తే “మృడుఁడక్షణంబ, కంటకాసురుఁ డనఁగా నొక్కదివిజకంటకుఁ బ్రతిపక్కగాఁ బంపు ననుు పృధివి పై జనియించి బిజ్జలుఁ డనఁగఁ బ్రథిక బల్ల హపట్టభద్రుఁడై కప్పడి సంగ మేశ్వరం బేఁగి, బసవయ్య ఁ దోడ్తాచ్చి బందరు వచ్చి, యసమసకల నియో గాధ్యక్షు" జేయగా అతడు బంతిరువురు మండజంగములకు చూరవిడువడము చూచి బిజ్జలుడు బసవని దండింపబంపుణే, బసవన్న 'చాళుక్యులను పేరు హరువిక విలియఁదుడిపించి", కల్యాణకటకము పాడుగా శపించినాడు. జగదేవ, మొబై బ్రహ్మాయలు బిజ్జలుని పొరి (పండి. చ. II. ౧౭౮ ౯రి) గొన్నారు. له నామయ్య ఉదయావ నీకని మాపణను సహింపక తపతల కోనుకొన్నాడు. పండితారాధ్యుడు రాజును శపిస్తే, రాజు తన వంశముతోకూడా వాళన మైనాను. (పండి. చ. 11. శాట.) ية BE పండితారాధ్యచరిత్ర పైని చెప్పినరాజులు చారిత్రక పురుషులు. వీరు కాక కరికాల చోడ, కరయూరిచోడుల పేర్లు కూడా బసవపురాణ పండితారాధ్య చరిత్రములలో చరింపబడిసిని, వీరిలో కరికాలచోడును శ్రీ. శ. ౫ం నుంచి రాం సం॥ రము వరకున్ను రాజ్యము చేసినాడని తమిళ చరిత్ర కారు లంటున్నారు గాని తగిన సాక్ష్యము మాపలేదు. కర యూరిలోన డెవరో తెలియదు. త్రిభువనచక్రవర్తి కోనేన్ మై కొండాన్ ఆగే మూడో కులోత్తుంగరోడుక్షే కరయూలకు 10 కొండ కంటున్నారు. ఒకడు - ? పరకు రాజ్యంచే వారు. నాకు చోరుకు మొదటి యిద్దరిలో O కూడా ను కున్నారు. మధ్యనూ, రెండోగా (ఇంకా..) రాజేం ప్రచోళులలో -డి; (ఆధి-రాజేం (- 3 క్కూన్న రాశింద్ర ఒకడై ఉంటారు. కులోత్తుంగ నోళులు నుంచి C మ వరకు మూడోర్ వాడు - NAL కాకు- రాజ్యముచ్చేవారు. సోమ నాథుడు తెలిపిన ఉత్తుంగవోరు ఉమ్ముకిలో ఎవడైనా కోవచ్చును. వీకహోడుడు మొదటి కులోత్తుంగు కొనుకు. ఇండు ౧౦తా నుంచి కాక జగనన్న, వర కున్ను రెండుసార్లు వేంగ్ రములో తం తం స్త్రీ పరిపాలన కాలము మహామండలేశ్వరుడుగా ఉన్నారు. విక్రమచోడుడు కూడా మొదటి కులోత్తుంగునికొడుకే. ఇతడు తండ్రీకాలములో నుంచి వరకు వేంగీదేశమును మహామండలేశ్వరుడుగా పరిపాలించి, తండ్రి తరువాత సింహాసనమునకు వచ్చినాడు. ఇతనికి 'అకలంక', 'త్యాగసముద్ర' అనే బిరుదము ఖుండేవి. ఇతనికొడుకే రెండో కులోత్తుంగుడు. బాంకితు ఉనోజాత ము 32 నరేంద్రచోడు డెవరో తెలియదు. తూర్పు చాళుక్యుల వంశములోని ఒక శాఖవారు పిఠాపురము రాజధానిగా పరిపాలనము చేసినారు. వారిలో మూడో విజయాదిత్యునికొడుకు నరేంద్రుడనేవాడు ఎని౭౬ లో ఒక దానము చేసిన ట్లొకశాసన మున్నది. శత్రు మల్ల బిరు డయిన పల్లవరాజు ఒకనరేంద్రు డున్నాడు. ఇతడే మొదటి ను హేంద్రవర్త అని పరిశోధకులంటారు. ఇతడు ఓప నుండి ౬30 వరకు రాజ్యము చేసినాడు; శత్రు మల్లేశ్వరాలయము మొదలయిన ఆ సేక శై వగుహాలయములను నిర్తించినాడు. ఇతడు చోరులను జయించి నట్లు తెలియవస్తుంది కాబట్టి సోమనాథుడు స్మరించిన నరేంద్ర చోడుడు పిఠాపురపు తూర్పుచాలుక్యరాజు కాక ఇతడే అయి ఉంటాడేమో ! ఇక ఉదయావనీశుడనేవాడు ఉదయాదిత్యుడై ఉంటాడా? అయితే, హొయ్సరవంశములో ఒక ఉదయాదిత్యు డున్నాడు. ఇతడు మొదటి బల్లారునకు (10000-౧౦౬) సోదరుడు. రాజ్యము చేయలేదు. ౧౧౨ లో చనిపోయినాడు. పశ్చిమచాళుక్యులకు సామంతులై బల్లారి కడపమండలములో రాజ్యము చేసిన నొళంబపల్లవులలో 'జగ దేశమల్ల నొశంబ' బిరుదాంకితునియిన ఉదయాశిత్యు డొకడున్నాడు. ఇతడు పదకొండో శతాబ్దము మధ్యకాలమువాడు. ఇతని శక కారం సం॥ రమునాటి (క్రీ. శ.ణ) శాసన మొకటి బల్లారిజిల్లా హరఫణ శ.ణంగిచా) హళ్లి తాలూకా బాగలి గ్రామములో ఉన్నది. ఇదిగాక సోమి దేవునికిని, కా 3 చెలాదేవికిని కొడుకయిన ఒక ఉపయోదిక్యుని శాసనము శక. ౧౧౨౦ సం||రము నాటికి అనంతపురము జిల్లా తాడిపత్రి తాలూకా, శాడిప త్రి గ్రామములోని రామేశ్వరాలయములో ఉన్నది. ఈ ఉదయా దిత్యుడు జైముడు, ధవళేశు నామయ్యను బాధ పెట్టినవాడు కాబట్టి ఉద యా చ నీకు డిక డయి ఉంటాడేమో, ఈతనిశాసనపురాతి నెక్కడినుంచి యో తెచ్చి తాడిపత్రి ఆలయములో చేర్చి ఉంటారని హుల్ ట్పిపండితు 30 เว ప ° ధ్య చరిత్ర డన్నాడు. ఉదయా వనీశుడు పానుగంటి ప్రభు వని పండితారాధ్య చరి త్రము చెప్పుతున్నది. పానుగల్లులు ఒకటి చిత్తూరుజిల్లాలో ఉన్నది. ఒకటి ధార్వారుజిల్లాలో కర్ణాటక దేశములో ఉన్నది. ఇది చాలా ప్రసిద్ధమైన స్థలము. హొయ్సశరాజులలో అనేకు లిక్కడికోటను పట్టుకొన్న వారుగా వర్ణించుకొన్నారు. పండితారాధ్యచరిత్రములోని పొనుగల్లు అమరారామమునుంచి పండితరాధ్యుడు బయలు దేరిఇ(ని?)గు
- గుడుముల గ్రామములో విడిసి, అక్షడనుంచి కల్యాణకటకమునకు పోతూ
ఉన్న దారిలో ఉన్నది. కాబట్టి సోమనాథుడు చెప్పిన పానుగ ల్లిదే అయిఉంటుంది. పానుగంటి వేలినవారిలో ఉదయచోడుడు లేక 'డోదయుడు అనేరాజు శిక. ఇతాక శ్రీ. శ. అ) ప్రాంతపు 5) నా డుండినట్లు కీ. శే. కొవఱ్ఱాజు లక్ష్మణరావుగారు జనిచర్ల శాసన మూను అనుమకొండశానమును తమ శివత త్వసారపీఠికలో ఉదాహ రించినారు. 1 ఇక చరిత్ర పురుషులయి ఉంటారేమో అని సందేహము పుట్టించే చాలా పేర్లు బసవపురాణపండితా సా ధ్య చరి త్ర ములలో కనబడుతున్నవి. (౧) అజగన్న (ప. (౨) ౧౬); అజగము (ప. (౧) రిజ3); అజగమ దేవయ్య (ప్ర. (ఐ) 3౭౬); బనవాసి నేలిన కదంబవంశపు రాజులలో అజవర్మ ఒకడున్నాడు. ఇతడు XX CLA సంవత్సరములమధ్య రాజుగా ఉన్న కృష్ణ వర్మ కొడుకు. (9) ఆజ్జదాసయ్య (ప (3) ఒక); ఆజ్ఞా దాసయ్య (ప(త్రి)సాని) నిజామురాష్ట్రములోని ఎకంబరిగా (నేటియెల్బర్గా)లో రాజ్యము చేసిన సిందరాజులలో 'దాస'వాము డొక దున్నాడు. ఇతడు ప్రాంతమున రాజ్యపాలనము చేసిన, పశ్చిమ చాలుక్యుల 0000 సామంతం అయిన మొదటి ఆచుగికి తమ్ముడు. తము (3) అక్కవ్వ (బ. 933; ప. (9) శితా): m BF మైసూరురాష్ట్రములోని శివమొగ్గజిల్లాలోని పత్తిపొంబుచ్ఛ (నేటి హుచ్చు) లో రాజ్యము చేసిన సాంతర రాజులలో 'రామ' అనే రాజు (౯౫ం సం.) భార్య 'అక్క'. (క) అంగరాయడు: ప. (అ) ౯ం : బొంబాయిరాజధానిలోని సౌందత్తి రాజధానిగా పాలనము, చేసిన రట్టరాజులలో 'అంకరాజు' ౧ంకలా సం॥రమువాడున్నాడు. (2) ఆదిభర్త: బ. 134; ప. (ఆ) తార: ఇత దధిరాజేంద్రదేవుడై ఉంటాడు. ఇతడు వీర రాజేంద్ర చోరుని కొడుకు. పశ్చిమచాలుక్య రాజయిన ఆరో విక్రమాదిత్యునికి . (ఓ) అణుమూర్తి: బ. క; ప. (0) కరా, 500; ఎణుమూర్తి 2. 038': పశ్చిమచాలుక్యరాజయిన రెండో జగదేకమల్లుని (౧౧౭౮-xo) కాలములో వీరపాండ్యదేవుని సేనానాయకుడయిన వీరపాంస్య - ఆణుక - పల్లవరాయ డొక డున్నాడు. 5X (8) అన్న బెరడి: ప, (.9) వాÀ: అనంతపురము జిల్లాలో 3 సంవత్సర ప్రాంతమున అన్నయ్య అనే ఒకనొశంబరాజు రాజ్యము చేసినాడు. ఇతడు రాష్ట్రకూటరా జయిన మూడో కృష్ణునితో పోరికారం సం॥రములో ఓడిపోయినాడు. (నా) అమరనీతి: స (2) తాకె : తిరువో ట్రియూరి చెంగల్పట్టు జిల్లా, సైదా పేట తాలూకా, లోని అధిపురీశ్వరాలయములోని ఒక శాసనములో గంగపల్లవవంశజూ ४० పండితారాధ్యచరిత్ర డయిన కో-విజయకంప విక్రమవర్మ కాలములో పల్ల వదియరైయర్ అనే ఆపరనామముగల కంజరన్ అమరనీది అనే శివయోగి దీప ములునుగాను బంగారము దానము చేసినట్లున్నది. ఇతడు తమిళ పెరియ పురాణములో చెప్పబడిన అమరనీది అనే శివభక్తుడై ఉంటాడు. (F) అమరసింహుడు: ప (1) ఓ౧౫: సుప్రసిద్ధ నిఘంటుకారుడు. కాళిదాసుకు సమకాలికు ఉంటారు ఇతడు పదకొండో శతాబ్దమువా డని విమర్శకు లభి ప్రాయపడుతున్నారు. (౧౦) ఆముగిదేవుడు; చిక్క లముగిదేవుడు: ప. (అ) రాశి: కాలచూరివంశమువాడు. మొదటి బిజ్జలుని తమ్ముడయిన 'రాజు' లేక 'రాజులు'ని తమునికొడుకు. ౦౧౦౦ సం॥రము ప్రాంతమువాడు. (౧౧) ఆరియమ: ప (అ) ×౬; ఆరియమరాజయ్య: ప (౨) ౯౧; ఆరియమరాజు. D. 098, OFL, OF8; 3. (n) 483,3 (5) BL, 358: ఇతడు 'ఎరియంగ్' అయియుండవచ్చును. ఇతడు హొయ్సర రాజయిన మొదటి బల్లాకు 1 (౧౧00-L?) తండ్రి.. రాజ్యము చేయ లేదు. (౧౨) అల్లడదేవి ప (ఆ) కిరిర: సొంతరరాజయిన కామదేవుని కూతురు. గంగవంశరాజయిన హొన్నయ్యను పెండ్లాడినది. ఈమె పేరు ఆళియా దేవి. (93) అహుతిమల్లి దేవయ్య: ప (౨) ౨౨౬: ఇక దాహవమల్లుడై (౧౦8౨-౧౦౮౮) ఉంటాడు. ఇతడు దీర్ఘజ్వరముతో బాధపడి, గొప్పశైవధికుడై తుంగభద్రలో పడి ప్రాణత్యాగము చేసినాడు. 醬 q తము (౧౩) ఇచ్చపంట సోయేవుడు: ప (౧) 333 : బనవాసి ౧౨౦౦౦ లకు రాజయి 'హంగల్" లేక పానుగల్లు రాజధానిగాగల కదంబరాజు పోయి దేవుడు కాలచూరి బిజ్జలునికి సామంతుడు. ఇతని శాసనములు ౧౧౬ ప్రాంతములో ఉన్నవి. కాలచూరి రాజయిన సోమేశ్వరునికి సోయి దేవుడని కూడా పేరు, ఇతనిఖాసనములు ౧౧౭౨ ప్రాంతములో ఉన్నవి. సోమేశ్వరుడనే పేరుగల రాజులు పశ్చిమచాళుక్యులలోను, హొయ్సకులలో నుకూడా ఉన్నారు. (౧౫) ఇడుమారదేవడు స (౧) రాజ; ఇడుమారడను చోడనృపతిః ప (౧) X౯ : 'ఇడుమార' అనేమాట 'ఇరునుడి' అనేదానికి తెనుగులో కలి గిన రూపమై ఉంటుంది. రాజేంద్రచోళదేవుడు (౧౦౫) తన పినతండ్రి అయిన గంగైకొండ చోళునికి ఇరుమడి చోడ బిరుదము నిచ్చివాడు. ఇక్లేపే తనతమ్ములయిన ముమ్మడి చోరునికి చోళకొండ డని, ఉరైయూరు లేక కొళిరా జయిన వీరచోళునికి కరికాళచోళ్లు పని, మధురాంతకునికి చోశగంగు డని బిరువముల నిచ్చినాడు. (౧L) ఉడుతడి మహాదేవి: ప (౨) తాతా : ఈమె పిరుదిమహా దేవియర్ అనే నామాంతరము గల 'ఉర్ణపత్తి అయి ఉంటుంది. ఈమె మొదటి రాజరాజ దేవుని రక్షా-ఆరుమొళి (Fanon³.) (౧8) ఉద్భటుడు : ప (ని) తారా, ఆంట; ఇంచుమించు తోమినో శతాబ్దములో ఆలంకార గ్రంధములను, ૪૭ డి రాధ్య చరిత్ర ఉద్భటు డొక కుమారసంభవమును సంస్కృతమున రచించిన డున్నాడు. (T) ఉరగరాయడు : ప () F౧: ఇతడు ఉరైయూర్ - నోళుడై ఉంటాడు. ఇతనికి కూరా ళ్వార్ కట్టికేషన్ అని మరి ఒక పేరు. ఇతని కూతురున్ను, రాజరాజు పట్టె ఇద్దరను భార్యయున్ను అయిన ఇరుమడి శ్రీయాదేవి మూడో కుళోత్తుంచుని రాజ్యపు ముఫ్పైఆరో సం॥రములో ఇచ్చిన దానపు శాసనము నెల్లూరు జిల్లా, గూడూరు తాలూకా, రెడ్డిపాలెము పాండ్రం గములో ఉన్నవి. - (CF) ఏకాంతరామయ్య : ప (7) 30, మారణ; ప (౨) ×es F3, 90% లోని 030 సం॥ 5 బొంబాయిరాజధాని, ధార్వగుజిల్లా, అబ్బలూరు గ్రామము సం॥ర ప్రాంతమునాటి శాసనములో ఏకాంత రామయ్యకును _మాలకును గలిగిన సంఘగ ణమును, దానిలో రామయ్య తన తలకు కోసుకొని ఏరోనాడు తిరిగి తెలతో సశీవుడయి తన ప్రతిజ్ఞను నిర్వహించుకొన్న విషయమును చెప్పబడినది. (20) ఏణాదినాథుడు : ఏ (ఎ) కత్తి, కంఠాః ప (2) 3. 388; w., 22, 024: 'ఏడాది మేక్కు డైయన్ 'ఫెరియనాయక్ 'లేక 'పొత్తపి రాయక్' అనేవాడు సందరపాండ్యదేవుని పుణ్యముకోసము చేసిన దానము చెంగల్పట్టుజిల్లా, పైదా పేట తాలూకా, తిరునా శ్రియూ రిలో ఉన్నది. (ఆ౧) కన్న బరసి . ప (అ) రాటు : మొదటి బిజ్జలుని తమ్ముడయిన రాజలుని కొడుకు 'కన్న"'. 3 (99) 1938: 5 (2) nn²-r: కాళివెట్టి ప నొశం బాధిరాజు క్రిందసామంతుడు. తలకాడును జయించినాడు. ఇతనికిని రాష్ట్రకూటు రాజయిన బల్లహ నామముగల మూడో గోవిం దునికిని యుద్ధము జరిగినది. (93) కాచిరాజయ్య: వ (9) బాటు. ఇతడు పాండ్యరాజు (ఓడి సం||రము) అరికేసరి-పరాంకుశ- మారవర్మకు తండ్రి అయిన కోచ్చె డైయన్ అయిఉంటాడు. (ఆ) కాళవ: ప (౨) చ; కాళవ్వ. ప (9) ౨0, 3×; ప (ఎ) 5కె, ౧౯౩; కుడు జెకాళవ్వ. ప (1) ౨3, 333; గురజకాళవ్వ, బ, 2, 388, 933. హొయ్సగరాజయిన వినయాదిశ్యుని భార్య 'కలయబ్బె' ఒకటే ఉ ఉన్నది. (2X) కూనపాంద్యుడు: ప (7) రె ఇంకు ) వారం) ఇతడు చారిత్రికపురుషుడు కాడని కొంతమంది అంటారు. కాని, ఇతని పేరుగల ఒక నాణెము దొరకినది. అరికేసరి- పరాంకుశ- మారవర్మయే (సుమారు 800 సం||రము) ఇతే అని నీలకంఠశాస్త్రిగా రన్నారు. ఇతడు తిరుజ్ఞాన సంబందర్, శిరుత్తెండర్ అనే శైవభక్తులకు సమకాలికుడు, (c౬) కొండగుడికేశరాజు: ప (౧) 533, 8××; ప (ఎ) 10; ఇత డొక కన్నడకవి, శైవభక్తుడు. పణిక్ష రకంద, కొండ గూళి కేశి రాజయ్య వచనగళు అనే కన్నడ గ్రంథములను వ్రాసినాడనిన్ని, ఓం ప్రాంతమువా శనిన్ని కర్ణాటకకవి చరి త్రి కారులు చెప్పుతున్నారు. మైసూరు రాజ్యములోని పండితారాధ్య చరిత్ర
- కారపు రజిల్లా నికి 3 శాసనముల ప్రకార మీతడు బిజ్జలుని
వద్ద దండనాయకుడై ప్రసిద్ధిపొందినట్లు తెలియవస్తున్నది కాని ఈవిష య మాశాసనములో జనప్రతిగామా త్రము వివరింపబడి ఉన్నది. (ఆ2) గుగ్గులు కళియారు: ప (౧) 3F; దీపదక ళి మారు ప (౧) రంం; హావినహళ్లి కల్లి దేవయ్య: ప (బి) గర౨; చెంగల్పట్టు జిల్లా, సైదా పేట తాలూకా, తిరువో టియూరిలోని ఒక శాసనములో చోళరా జయిన త్రిభువనచక్రవర్తిరాజాధిరాజదేవుని కాలములో కళియన్-తం డై-తిరునట్ట పెరుమాళ్ (విక్కిరము-శోళ పడువూర్నా డాళ్వన్) అనేవాడు ఆదిపురీశ్వరాలయమునకు కావలివాడుగా ఉండి, ఆలయమున కొకదానము చేసిన ట్లున్నది. (అం) గగ్గయ్య: 2. 992; 3 (0) 32. మైసూరులోని పత్తిపొంబుచ్ఛ (నేటిహుమ్చ) రాజధానిగా రాజ్యము చేసిన సాంతర రాజులలో గొగ లేక గొగ్గియ ఆనేవా డున్నాడు. ఇతడు రెండో తైలపుని (౧౦88) తమ్ముడు. (JF) గుండచక్రవర్తి: ప (సి) కాం; గుండయ్య. ప (౧) బాం; కుమ్మరగుండయ్య: బ. 8X-౬, 20, 930, ౧౩౯, అం×, ని౨౫; గుండయ్య ప్రభువు: ప (౨) ౧ం; గుడ్డ య్య: ప(౨) కాకి: సాగుపవంశములో ముగ్గురు గుండరాజు లున్నారు. కా వారికిని పైపురుషులుకున్ను సంబంధము లేదు. తూర్పు గాంగులలో ఇద్దరు గుండమరాజు లున్నారు. వీరిలో మొదటివాడు నుంచి FÁరా వరకున్నూ, రెండోవాడు, గంగ నుంచి FXO వరకున్ను రాజ్యము చేసేవారు. కాని, వీరిద్దరున్నూ అంత ప్రసిద్ధులు ము కారు ఒక వేళ పండితారాధ్యచరి శ్రీములో ర్కొనబడ్డ గుండ చక్రవర్తి పై రెండో గుండనురాజై ఉంటే ఉండ వచ్చును. ఇతని తమ్ముడయిన ఆగోమను కామార్ణవుడు జైదుంబవంశవు రాజకుమారి అయిన వినయమహాదేవిని పెండ్లాడి వాడు. 3 తాతాతా నుంచి FOR వరకు గల కాలములో రాష కూటుల దండనాయకు డయిన గుండయ్య ఒక కున్నారు. ఇతనిని చాళుక్య భీముడు యుద్ధములో చంపినాడు.
- n. ss౭;
(20) NX 039: 1. 153; గుడ్డవ: ప (ఎ) X, బాటు, 388, గుడ్లు వ. ః ప (C) F, యు; ప (2) క; 2.69, 7, 53-9: సండాంఘిక వెలవాటి చోడవంశమువాడయి, కూర్పు చాలుక్య రాజయిన మొదటి రాజరాజుకు దండనాయకుడుగా ఉండిన నన్నని భావ్య ఒకతె ఉన్నది. మొదటి రాజేంద్ర చోడుని (9.2.7k-30) భార్య పేరు కూడా గుండాం పిక. గుడ్డవ్వ ఈమెయే అయిఉంటుంది. (3౧) గోయిచేవయ్య : ప (౨) కి; (బండరువు గోవింద మ్రోగడ : ప (s) or కాం గ గోవిందభటా రకుడు : 2. 020; 5 (0) 93%, 5 (0) 56, 902: రాయసాంతర ఓరువము గల గోయిండు (౧OFL) మూడో తైలపుని తమ్ము డున్నాడు. రాష్ట్రకూటకా జయిన మూడో గోవిందుడు సుప్రసిద్ధుడు. (32) చట్టయ్య గారు: ప (3) ౯౧ : బళ్లారిజిల్లా హడగళ్లి తాలూకాలోని హొలలు అనే గ్రామము లోని ఒకశాసనములో చాలుక్యవిక్రమసం!! విరములో చట్టిమయ్య అనేవాడు దేవాలయమునకు దానము చేసినట్లున్నది. అదేతాలూకా మోరీగెరి గ్రామములో ళళ సం. F8 శ్రీ. శ. ౧ంక X) నాటి పశ్చిమ చాలుక్యరాజు మొదటి సోమేశ్వరుని శాసనములో సామంతిగరుడుని సామంతరాజయిన చిట్టరసులేక ఘట్టి యరసు అనేవాడు దేవాలము మునకు దానములు చేసినట్లున్నది. (33) చాదలదేవి: బ. 333 ప (బి) తానా వరం : మొదటి బళ్లారుని (17-౬) భార్య నవలా దేవి' అనే చేరి కిది తెనుగురూప మేమో! (35) : 532; 5 (0) 5, 8, వైజాము రాజ్యములోని ఎరంబరిగా (గేటియెల్బర్గా) రాజ ధానిగఏలిన సందిరాజవంశములోనివాడు. ఆచుగి తప్పూడు. ౧౦౦౦ ప్రాంతమువాడు. 'చావ' అని యితీని పేరు.
(32) చాళుక్య భీమయ్య ప (౨) కాణ: పశ్చిమచాళుక్యరాజులలో తాR : సం॥ర ప్రాంతములవాడు రెండో భీముడున్నాడు. తూర్పుచాలుక్యులలో ముగ్గురు భీము లున్నారు. మొదటితూర్పు చాలుక్య భీములలో ఒకడు లాతాల నుంచి తాజా వరకు రాజ్యము చేసినాడు. ఇతనికి ద్రోహిరార్జున' ఆ నేది ఓరు దము. ఇతనినే రెండో భీము ఉంటారు. మరొక్క భీముడు మొదటి అమ్మరాజు కొడుకు, F-డి సం॥ రములో ఎనిమిది నెలలు మాత్రము రాజ్యము చేసినాడు. సోమనాథుడు పేర్కొన్న చాళుక్య భీమయ్యం ఇతడే అయిఉంటాడు. ఎకంబరగె (నేటి మెల్బర్గా)లో దేవరను : ప (అ) 6, Fs : (34) నై జాము రాజ్యములోని రాజ్యముచేపిన సిందవంశమువార్తయిన "పేరుగలవా డితడే అయి ఉంటాను.. ప్రాంతమువాడు. 'దామ' లేక దేవ' ఇతడు సుమారు అనే ఉపో తము Va (32) నాకయ్య: ప (అ) లారా... ఎరంబర గెలో రాజ్యము చేసిన సిందవంశమునాడు. ఇతని పేరు 'నాక'; ౦౦౦ ప్రాంతమువాడు. (31) నిమ్మవు: ప (౧) 33r, st, 8X, 883; ప (అ) Fσ, 325. విరాటదేశములోని తలై గ్రామవాసి అయిన ఇండశ దేవుని భార్య నింబలా దేవి పరకేసరి వర్మ మొదటి రాజేంద్ర చోళ దేవుని రాజ్యకాలములో (౧3 సంవత్సరము) చెంగల్పట్టు జిల్లా, సైదాపేట తాలూకా, తీవొట్రియూరిలోని ఆదిపురీశ్వరాలయములో ఒక దానశాసనము వేయించినది. తల్లి గ్రామ మనగా ధార్వాగుజిల్లాలోని హంగల్లు లేక పానుగల్లు, నిమ్మవ్వ ఈమెయే అయి ఉంటుంది. (3F) మెలి(నేమద): ప (బి) 3- కాకతీయ గణపతి దేవుని చెల్లెలు మైళమహా దేవి. ఈమెకు మేలాంబిక అని కూడా పేరున్నది ఈమెయే సోమనాథుడు చెప్పిన మెలి అయితే అతనికాలమును రెండో ప్రతాపరుద్రుని కాలము లోనికే తీసుకొని రావలసి ఉంటుం దేమో! (కం) పాండ్యనాయుడు: ప (వి) తావ - ఉచ్ఛంగి రాజధానిగా నొశంబవాడిని పరిపాలించిన పాండ్య రాజులలోని వీరపాండ్యుడో (3౧౬9), విజయపాండ్యుడో (౧౧3ష౮3) అయిఉంటాడు. (ర౧) బంకిదేవయ్య: ప (ఎ) కె. మైసూరురాజ్యము, నగర తాలూకాలో పట్టి పొంబుచ్ఛ . హుమ్చపట్టణములో రాజ్యముచేసిన ఆరుప (ఆర్వ, అళువ) 'రాజు ధ్య చరి లలో బంకి దేవు డొకడు కింకి సంవత్సరము నాటివా డున్నాడు. సోమనాథు డీతనికి తాత తాత అయిఉంటాడు. (క) బల్లవరాయడు ప (బి) :; బల్ల హుడు : బ 8ట, 210, non, 03, 0-3 (0) 3a, nan; 2 (5) X2, 8, 6, 583, 280_ - మూడో రా చంద్రచోళునికి 'బల్లకూ' అని బిరుద మున్నది. (శక్తి) బాచలడేవి: ప (2) కాÁ, 38: జై చలమాయి, ప (ఎ)F : బల్లాజిజిల్లా, హగల్లి తాలూకా, హీరేహడగళి గ్రామములోని ఒకశాసనములో విక్రమపొంధ్యుడు తన భార్య బాల దేవికిన్ని, కుమార్తె మహాదేవియరసికొన్ని పుణ్యయంగా వేసిన దానమును గురించి ఉన్నది. శాసననకాలను కేశనం. 755051) 2 రెండో చాళునిభార్య జై దలాదేవి మరి ఒకతె ఉన్నది. ఈమె జేనా సంవస్సరము నాటికి సోమనాధను చెప్పిన బాలదేవి ఈమె అయిఉంటారు. (కర) బెజ్జమహాదేవి ప (ఆ) cr; నెల్లూరుజిల్లా, వెంకటగిరి తాలూకా, దాపలపల్లి గ్రామములో శోకనం. రా రమునాటి రెండు శాసనములలో యాదవరాయ భుజబలసిద్ధ సుభార్య దేవి దానము చేసినట్లున్నది. 333 (54) 2005: 5 (-) - పశ్చిమచాలుక్యరాజు జు నాలుగో విక్రమాదిత్యుని భార్య బొంత డేవి. ఈమె చేదిరా జయిన లక్ష్మణుని కూతురు. (క౬) బొప్పలదేవి: ప(ఎ) వాడి; బొప్పవు: ప (2) కె రికా: మొదటి బళ్లాళుని భార్యలలో ఒకతే ఆయిన బొప్పాదేవి ఈమెయే ఆయిఉంటుంది. (ఈ) బొప్పయ: ప (౨) FO, 38X. -- బళ్లారిజిల్లా, హడగళ్లి తాలూకాలోని పోగె గ్రామములోని కల్లేశ్వరాలయములో ధవళేచ్ఛత్రాధికారి అయిన కుని అనుమతిని కొన్ని దానములు చేయబడినవి. ౧౬ సంవత్సరము. బొప్పయదణ్ణాయ కాలము క్రీ. శ. కర్ణాటక శాసన సంపుటము VIII. Sb. 38L లో పోయి దేవుని పూర్వులలో బొమ్మరాజు, అతనికొడుకు బొప్పరాజు ఉన్నారు.' పోయిదేవుని కూతురు లచహలా దేవి ఒక చొప్పదేవుని పెండ్లాడినది. సోయిదేవుని శాసనములు ౧౦౦ సంవత్సర ప్రాంతములలో కనబడు తున్నవి. (రూ) బ్రహ్మదేవయ్య (కన్నద): ప (౧) ౨3 ౨; బ్రహ్మ దేవయ్య (కిన్నర) ప (౧) ౨30. మైసూరురాజ్యము, పత్తిపొంబుచ్ఛలో రాజ్యము చేసిన. సాంతర ప్రభువులలో ఇద్దరు బర్మ (బమ్మ) దేవు లున్నారు. రెండో బమదేవుడు మొదటివాని అన్న అయిన రెండోపౌరుని (బీరుగ) కొడుకు, ఇత డించుమించు ౧౧౦౦ సంవత్సర ప్రాంతములో వాడు. (క) భల్లట : ప (3) ఇంక. ఉండే ఇతడు కాశ్మీరరాజయిన శంకరవర్మ (క్రీ. శ. తార - కాం8) ఆస్థానములోనివాడు. ఇతని పేరు మల్లభట్టనిన్ని భట్టమల్ల అనిన్ని కూడా ఉన్నట్లు తెలుస్తున్నది: (ఇం) మల్హణ : ప (౧) 3; (9) 83౨ - _ M ఇత జేశాలపువాడో తెలియదు. కరణ బిల్లణ జలణులవలె కాశ్మీరమువాడై ఉంటాడు. ఇతడున్ను క్రీ. శ.. పదోళతాబ్దమునకు పూర్వడే అయిఉండవలెను. ४ Хо రాధ్య చ చరిత్ర ౫౦ సం॥ర (X౧) మల్లి దేవుడు : ప (అ) రా. సిండవాడివంశమువాడు. చత్తురసుకొడుకు, ప్రాంతమునాడు. అదేవంశమువా డొక మల్లీ దేవు డున్నాడు. అతని శాసనములు ౧౧౯౭, X అంటి సం॥రముల నాటివి కన బడుతున్నవి. 09, 079 (X) మల్లె బొమ్మ, మొల్లె బ్రహ్మయ : ప (9) ౧౨, ౧౯౦ OFF: మైసూరు రాజ్యములో ఉత్తరమున నిడుగల్లు రాజధానిగా ఏలిన 'చోళమహారాజు' లున్నారు. వీరు కరికాలచోడుని వంశమువార మని చెప్పుకొన్నారు. వీరి కొరయూరిపురవరాధీశ్వర అరి బిరుద మున్నది. పశ్చిమచాలుక్యరాజ్యమును కాలచూరి బిజ్జలుడు నాశనము చేసినప్పు డీ రాజులు స్వతంత్రు లయినారు. వీరిలో మల్లి దేవుడనే రాజు శాసనములు ౧౧౬౭, ౧౦౬౯, 008 సం||రములనాటివి కనుబడు తున్నవి. ఇతనికొడుకు బ్రహనృపాలుడు లేక బస్తుదేవుడు. ఇతడే బిజ్జలుని చంపినవాడయి ఉంటాడు. (M3) మాచిదేవః ప (౧) ఇకర, కణ- సిందవాడిరాజు, సిందవంశజుడు. రెండో చిత్తరసుకొడుకు ౧౧౩౦ సంగీర ప్రాంతమువాడు. రాష్ట్ర కూట రాజయిన మూడో కృష్ణు వికి లోబడి బనవాసినేలిన ఒక మాచియరసున్నాడు. (F-30) (ఆర) మహాదేవి : ప (౧) ర౬3; మహాదేవియక్క వ (౧) 335; మాదేవి: (౧) *— బళ్లారిజిల్లా, హడగల్లి తాలూకా, హీరేహడగల్లి గ్రామములోని - ఉపోద్ఘాతము Xo భీమేశ్వర దేమేశ్వరాలయములోని శాసనము, ళ౧౦౮ణ సం॥రము (క్రీ.శ. ౧) లో వీర పాండ్య దేవుని పినతం డ్రి విక్రమపాండ్యుని కూతురు మహాదేవియరసి పేర్కొనబడినది. చిత్తూరుజిల్లా, కాళహస్తితాలూకా, గుడిమల్లం గ్రామములోని పరశురా మేశ్వరాలయములోని శాసనము, శక, తానాం సం||రము (క్రీ. శ. SFI ) లో బాణరాజయిన విజయాదిత్య మహాబలి బాణరాయని తల్లి మహాదేవి అడిగాళ్ పేర్కొనబడినది. సిందవంశస్థుడు రెండో ఆచురి భార్య మాదేవి (1979) ఆనుభార్య ఒకతె ఉన్నది. మైసూరురాజ్యములో నోకంబవాడినేలిన ఉచ్చంగి - పాండ్య రాజులలో ఇరుక్క పాలుని (క్రీ. శ. ౧౦౯ర) కూతురు మహాదేవి హొయ్సలరాజయిన ఎ ఆయంగను వివాహమాడినది. (XX) మాదవ్వః ప (9) 38తా; మాదాంబ ' వ (౧) అంతా. గుంటూరుజిల్లా, ఒంగోలు తాలూకా, కొప్పోలు గ్రామము లోని భీమేశ్వరాలయములో ఒకరాజు శిక మాదాంబకు పుణ్యముగా గా దానము చేసిన ట్లున్నది. (ML) మారయ్య: లో తనతల్లి పశ్చిమగంగరాజు మూడో మారసింహుడు (శివ) ఇకడు జైనుడు. సౌర సంవత్సరములో ఇతడు సల్లేఖనము చేసి అర్హ తులలో చేరినాడు. (**) 2x: 5 (9) ox కాలచురివంశస్థుడు, రెండో రెండో బల్లాకురి తమ్ముడయిన 'మైలుగియే ఇతడై ఉంటాడు, ولا పండితారాధ్య చరిత్ర (v) రాచమల్లి: ప (2) కాకి -- ఇతడు కిందవాడినేలిన సిందరాజులలోని రెండో రచనలు డె ౧౧౭౩, ౧ ఉంటాడు. 522-25 ప్రాంతమువాడు గంగరాజు రాచనుల్లుడు, కొంక లో రేమియవద్ద యుద్ధము చేసిన గంగరాజు మరొక రాచ మల్లుడున్నాడు. 003 ౧౧ర ప్రాంతములో సిందరాజయిన ఒక రాచమల్లుడు ఉన్నాడు. పశ్చిమచాలుక్యరాజులలో నలుగురు రాచమల్లులు ఉన్నారు. వీరిలో నాలుగోరాచమల్లుకు క నుంచి క వరకు రాజ్యముచేసినాడు. ఇతనిమంత్రి చాముండుడు శ్రవణ బెల్గొళ లోని గొప్ప జినవి గ్రహమును ప్రతిష్ఠించినాడు. (XF) వెలనాఁటిచోళ: ప (౧) 105; ప ( 2) రా, 18 - ఇతడు రెండో రాజరాజచో శనికి లోబడి వెలనాటి నేలిన రెండో రాజేంద్ర చోళుడై ఉంటాడు. శాపనములు కనబడుతున్నవి. క్షీణించిపోయినది. 3 నుంచి ౦౦౦ వరకు ఇతని ఇతిని తరువాత (LD) శాంతిదేవయ్యః ప (బి) 388. — వెలనాటి వంశము ఇతడు సొంతరి రాజయిన సొంతెయ రేవు (౧౧౮F) డై ఉంటాడు. (L7) శివకుమారయ్య: ప (3) Fo, 27- ఇతడు పశ్చిమచాలుక్యరా జయిన రెండో శివమారు (తాంగం) డై ఉంటాడు. (ఆ) సంకయ్య: ప (అ) 32× కాలచూరివంశపు మొదటి బిజ్జలుని తమ్మునికొడు కొకసం కనుడున్ను, రెండో బిజ్జలుని (౧౧XL18) కొడు కొకసంకము ఉపో X3 డున్ను ఉన్నారు. సోమనాథుడు పేర్కొన్న సంశయ్య పైవారిలో రెండోవాడయి ఉండవచ్చును. (≥3) 2005: 5 (0) 385- హొయ్సళ రాజయిన మొదటి చాళువితమ్ముడు విష్ణువర్ధనుని (౧౦౬-ఇంకం) భార్య సొంతలాదేవియే ఈ మెయై ఉండవచ్చును.— (187 సింగణమంచి: ప (9) ×33 - రెండోబిజ్జలుని కొడుకు సింగణ శాసనములు శక్తి, ఇంచాక సం॥రములనాటి వున్న వి. (2X) సిరియక : ప (7) అలా, సిరిదేవి: ప (అ) కితం- రెండో బిజ్జకుని కూతుకు సిరియా దేవి యాదవవంశస్థుడు చాముండుని పెండ్లాడినది — ఎకంబర గెరాజయిన హుసులో రాజ్య మేలిన పాంతర రాజవంశస్థుడు నన్ని రాజు (F9X) భార్య సిరియా నేవి ఒకతె ఉన్నది.. పొత్తపి రాజధానిగా నేలిన కొట్యకొన శాఖవారైన తెలుగు చోళులలోని కాముని భార్య శ్రీయా దేవి. శాసనము ౩౭ వాటి ది. ఈమె శాసనములు ౬౭ వరకు ఉన్నవి. దున్నది. - (ఓఓ) సోయేవుడు: ప (17) ౨33 — రెండోబిజ్జలునికొడుకు సోమేశ్వరుడు. ఇతనికి సోయిదేశ సోయి, రాయమురారి, అనికూడా పేర్లున్నవి. (8-8x) సోమ నాథుడు పేర్కొన్నవా డీతడై ఉండడు. రెండో బిజ్జలునికి సామంతుడైన సంతనృపుని కొడుకు సోయి దేవుడు (౧౧౬0) హాంగలు (పానుగల్లు) రాజధానిగా రాజ్యము చేసినాడు. ప డితారాధ్య చరిత్రీ (ఓ8) సోమవ్వ : ప (9) 3.80 — పశ్చిమచాలుక్య రాజయిన రెండో బూతుగుని కూతురు సోమి దేవి (FL) ప్రాంతము) ఒకతె ఉన్నది. పశ్చిమచాలుక్య రాజు మూడో జగదీశమల్లునికి లోబడి నొశంబవాడి నేలిన విజయపాండ్యుని (3) తల్లి పోవలాదేవి ఒక తె ఉన్నది. కిందరాజయిన మొదటి రాచమల్లుని భార్య సోవలా దేవి ఒక తె ఉన్నది. (౧ఇర .) (LU) హలాయుధుడు : ప (౧) ౬౧౫ నిఘంటు కారుడు – రాష్ట్ర కూట రాజయిన మూడో కృష్ణుని - కాలమువాడు. (౯రం FXL.) ఇశడభిధానరత్నమాలను రచించి నాడు-కవీరహస్యమును రచించిన హలాయుధు డితడీ అని కొంద రును, కాడని కొందరును అంటారు. అభిధానరత్నమాలాకారుడు పద కొండో శతాబ్దాంతమువా డని విజరు అభిప్రాయము • (tr) 355: 5 (4) 385. — హొయ్సలరాజు జగ దేక మల్ల బిరుదాంకితు డయిన మొదటి నరసింహుని (౧౧కం–83) భార్య వీచలా దేవి ఒక తె ఉన్నది. కిందరాజుయిన మొదటి రాచమల్లునికి సోమలా దేవివల్ల పుట్టిన ఇరుంగోలుని భార్య పీచలా జీవి ఒకతె ఉన్నది. (౧౧౫ ప్రాం తము.) (80) హెున్నయ్య ప (7) 352; ప (అ) తోట — సొంతర రాజయిన మూడో తైలపుని మనుమరాలు, శామ దేవుని కూతురు ఆళియా దేవి గఁగవంళపు ప్రభువయిన హొన్నిం పెండ్లాడినది. (౧౧జం ప్రాంతము. ) ఈ పోఫీ రే ము పైని చెప్పినవారున్ను చారిత్రక పురుషు లయి ఉంటా రనియే అభి ప్రాయము. వీరందరున్ను చాలావరకు సుకూరు ౧౧౩౦ నుంచి ౧౧శిం వరకు ఉన్న వారుగా కనబడుతున్నారు. తొమ్మిదో శతాబ్ద మునకు పూర్వమందున్న ఒక్క పేరున్ను పైవాటిలో కానరాదు. సోమనాథుడు తనకు సుమారు నూరు నూటయాభై సంవత్సరముల క్రిందట జరిగిన సంగతులను గురించి తెలుపుతున్నా డవి ఇందువల్ల స్పష్ట మవుతున్నది. కాని, జనుల వ్యవహారములో ఆయా పేర్ల స్వ రూపము కొంతవరకు మారినది. చారిత్రళముగ పౌర్వాపౌర్వ్యము లేక అన్ని పేళ్లుకు గుది గ్రుచ్చబడినవి. అంతమాత్రము చేత అవి చారిత్రక విషయములు కా పని కొట్టివేయరాదు. సోమనాధుడు శాస్త్రీయమయిన చరిత్ర మును వ్రాయ సంకల్పించలేదు. అతడు వ్రాసినది కది కాశ్యము. ఆకావ్యము వీరశైవ వ్యాప్తి కుపకరించవలె నని ఆతని ఉద్దేశము. అతని కాలమువాటికి సహజముగా ఆయా విషయముల గూర్చిన జ్ఞానయి విస్తరింపబడుతూ ఉన్నది. మతావేశముమూలమున ఆయా వ్యక్తుల కృతిమానుషములు, అద్భుతములు నయిన చర్య లంటగట్టబడినవి. అట్టి అద్భుతములు జరిగి ఉండునా అని నేటి భౌతిక చక్షువులతో మనము సందేహించడములో ఆశ్చర్యములేదు. కాని, యిప్పుడు కూడా ఈ దేశములో వ్యక్తులను గూర్చిన అద్భుతవృత్తాంతము లెంత శీఘ్రముగా వ్యాపిస్తున్న వో ఆలో చిస్తే, ఆకాలములో జమ లాయా అద్భుత కార్యములను సంపూర్ణ ముగా విశ్వసించి ఉండడములో అబ్బుర మేమిన్నీ లేదు. కాని, ఇంతమంది చారి త్రకవ్య క్తుల పేళ్లు మనకు కనబడుతూ ఉండగా, ఆ వ్యక్తుల కందరికిన్ని కేంద్రమం దుండెనని చెప్పబడి; ప్రధానపురుషుడైన బసవేశ్వరుడు నిరాకారుడై మనకుచిక్క కుండడళే అద్భుతములలో అద్భుతము. బసవేశ్వరుని పే రుదాహరింపబడిన ఒక్క XL చరిత్ర రాధ్యచరి శాసనమున్ను కానరాదు. బలదేవదండనాయకుని శాసనము కొనరాదు. చెన్న బసవనిగురించి. ఏమిన్ని తెలియదు. పండితారాధ్యుడు, బెగ్దేవి వేమనారాధ్యులు మొదలయిన అనేక శైవభక్తుల చరిత్ర తెలియరాదు. వారినిగురించి తెలుసుకొనడానికి తరువాత చాలా కాలమునకు రచింప P బడిన వీరశైవగ్రంధములే ప్రమాణములుగా నున్నవి. ఈ గ్రంథ ములు రచింపబడేసరి కాయా పురుషులు పురాణపురుషులై, అనేక
- మాహాత్మ్యములతో కూడిన కథలలో చేరిపోయినారు. తుద కాపురు
షులు నిజమైనవారేనా, ఎప్పుడైనా జీవించిఉన్నారా అన్న సంశయ వద్దకు వచ్చినారు, ఒక బసవణ దండనాయకుని పేరుగల శాసనము బళ్లారి జిల్లా బల్లారీతాలూకా, ఒగుపొయి(వోరవాయి) గ్రామములో ఉన్నది. (ఎపి. రిపోర్ట్ కి సం. టూ రు) అది లిఖింపబడినశిల అఊరిలోని బెణకప్ప ఆలయము గర్భగుడి ద్వారమునకు కుడి ప్రక్క నిలువ బెట్టబడి ఉన్నది. దాని కొక కొకప్రక్క పరుగోడులో రాజ్యము చేస్తూఉన్న సిందవంశస్థుడయిన ఇమ్మడి రాచమల్లుని కాలములో ఆనందసంవత్సర ములో ఆ విఘ్నేశ్వరాలయము కట్టబడినట్లు తెలిపే ఒక శిలాశాసన మున్నది. శిలకు వెనుక భాగమున హొయ్సళ వీరబల్లాళుని దండ నాయకుడయిన బసవణ ఈశ్వర సంవత్సరములో ఒక దానము చేసిన వృత్తాంతము చెప్పబడినది. కురుగోడులో రాజ్యము చేసిన సేంద సంకము వారిలో ఇద్దరు రాచమల్లు లున్నారు. ఒకడు 'పిరియ' రాచ మల్లుడు. ఇతనిశాపనములు నిరిరం, ఇరిక దొరకినవి. రెండో రాచమల్లు డీతని మనుమడు, సంవత్సరములలోనివి ఇరుంగోని కొడుకు; ఇతని శాసనములు 0023 ౧ణ సంబరముల వాటి వున్నవి. శిల వెనుకనున్న శాసనములోని వీరబల్లాకు డెవడై ఉంటాడు? హొయ్పరవంశస్థులు ముగ్గురు బల్లాకు లున్నారు. వీరిలో మూడో వాడు ౧౨ ౩ సందరములో పట్టాభిషిక్తుడై౧ర సం॥రమలో మర రెండో కే ము జయించినాడు. 2 ణించినాడు. శాసనములోని వీరబల్లాకు డిత డయితే శాసనములోని బసవణదండనాయకుడు బసవేశ్వరుడు కాజాలడు. మొదటి బల్లాళుడు ౦౦౦౦-౧౧౦౬ సం॥రముల సుధ్య రాజ్యము చేసినాడు. ఇతడు దోర సముద్రమనే పేరుగల హళేబీడు రాజధానిగా ఏలిన మైసూరు రాజ్య మును విడిచి బళ్లారివరకు జయించినట్లు కానరాదు. ఇక రెండో బల్లాళుకు౧౧83 సంగీ॥రములో పట్టాభిషిక్తుడయినాడు, ౧౨౨౦ సంబర ప్రాంతములలో చనిపోయినాడు. 3 సం॥రములో కాలచురి రాజ్యములోని కొన్ని ప్రదేశములకు శాసనములోని బల్లారును మొదటి బల్లాకు అయితే రెండో బిజ్జురుని ఉండనాయకు డని చెప్పబడే బసవేశ్వరుని కాలమునాడు కాడు. బల్లారు డయితే బళ్లారిమండల నూకాలములో బిజ్జలుని రాజ్యములో ఉండేదా అనే ప్రశ్న కలుగుతుంది. బళ్లారి గెజిటీరును వ్రాసినవారు బళ్లారిలోని కోటను కొలమరి బిజ్జలుడు కట్టించినా డని వ్రాసినారు. కొలచురి రాజయిన శంఖవర్మ కాలములో ౧OFF (క్రీ.శ.maa) హేమలంబసంవత్సరములో సింపివంశస్థు డయిన రాచమల్లుడు చేసిన దానశాసన మొకటి జల్లారితాలూకా కురుగోడు గ్రామములో ఉన్నది. రెండో బిజ్జలుని కొడు కయిన సంకమరాజుకు 'శంఖవర్ణ' అనికూడా పేరున్నదికాని 'శంఖవర్మ' అని పేరులేదు… అది శాసవలేఖకుని తప్పయి ఉంటుంది. రాచమల్లుడు సంకముని ఆన్న అయిన సోయి దీవు కు పోయి, రాయమురారి, అనే పేర్లు గల సోమేశ్వరుని (౧౧8-8X) కి సామంతరాజుగా ఉండేవాడని తెలుస్తున్నది. అతడు సంకముని (9981-8రం) క్రిందకూడా సామంతుడై ఉన్నాడని పైశాసనము తెలుపుతున్నది. రాచమల్లుని శాస నము "రాణ లోనిది ఉన్న ది కాబట్టి మానిలో రాజ్యమునకువచ్చిన రెండో వీరబల్లారుడు రాచమల్లుని జయించి బళ్లారి మండలములో ళక At పండితారాధ్యచరిత్ర హొయ్సశరాజ్యమును స్థాపించి ఉంటాడని అనుకోవలెను. అయితే, బసవేశ్వరుడు బిజ్జుళునివన కనతి కాలములో నే లింగ గైక్యము పొందినాడు కాబట్టిన్ని, ఓజ్జుడు ఉంట౭లో చనిపోయినాడు కాబట్టిన్ని, బసవేశ్వ రుడు ఇటూ లో లింగైక్యము పొంది ఉంటాడని చరిత్రకారు లం టున్నారు. పై ఒరువాయి శాసనములోని బసవణదండనాయకుడు బస వేశ్వరుడే అని మనమనుకొంటే బసవేశ్వరుడు ఇ౦టూ లో లింగైక్య మును పొందలేదనిన్ని, హొన్సుభ రాజుల వద్ద చేరి కాలదురివంశ నాళన మునకు తోడ్పడినాడనిన్ని నిశ్చయించ వచ్చును. బసవేశ్వరుడు లిం గైక్యము నొందని కాలము ౧౯౧౭ నకు తరువాతనయి ఉంటుంది. బసవేశ్వరుడు ఓజ్జలుని కొడుకయిన సోమేశ్వరునికి భయపడి పారిపోయి కొంతకాలము వరకు ప్రచ్ఛన్న రు వాడన్న వదంతి కాలచురి రాజ్యములో ప్రబలీఉంటుంది. కాని, బసవే శ్వరుడు కొలదురి రాజ్యము సంపూర్ణముగా నశించినతరువాత మరి 33 ఏండ్లు బ్రతికిఉన్నా డని చెప్పవచ్చును. కాలదురిరాజులలో కడ పటివాడు సింగణుడు. ఇతని తుదిశాసనము నిూరు సంవత్సరములోని దున్న డి. ఆ తరువాత బిజ్జలుని వంశము పేరు వినబడదు. ముగా ఉండడముచేత ఆకడు చనిపోయి బసవేశ్వరుడు బిజ్జలుని కొలువున చేరేసరికి అ×-31 సంవత్సర ముల వయసువా ఉయితే ఆతడు లింగైక్య మందేసరికి తా సంవత్సర ముల వృద్ధయి ఉంటాడు. బసవడు బిజ్జలుని మంత్రిగా ఉన్న ప్పుడు పిన్న వయసువాడే అని చెప్పడానికి బసవపురాణములోని (Jw.nxx) “శివభక్తుఁ డని విశ్వసించుట యెల్ల వఱితిపాలుగఁ జేసెఁ, జిఱుతవాఁ డనక యఱలేక మన్నించు టంతయుఁ గంటి ము అని బిజ్జలు డన్న మాటలవల్ల స్పష్టమవుతుంది. यह ఓజ్జలునికిని బసవేశ్వరునికిని గల సంబంధము బిజ్జలుని శాసనము లలో కనబడదు. అంతమాత్రముచేత బిజ్జలుని కొలువులో బసవేశ్వరు డుండేవా అని సందేహింప వీలులేదు. పైశాసనము ప్రకారము బసవణదండనాయకుడు ఓజ్జలుని కాలమువా డని స్థిర మవుతున్నది. బసవేశ్వరునికి కల్యాణకటకములో సమకాలికులని వీరశైవ గ్రంథము లన్నీ ఏకకంఠీముతో చెప్పుకూ ఉన్న వ్యక్తులలో అనేకులు చారి త్రక పురుషులే అయిఉంటారని పెని చూపినాను. అయితే, బిజ్జలుని కాలములో బసవని పేరు ప్రసిద్ధముగా శాసనములలో కనబశికపోవడ ముసకు కారణ మేమై ఉంటుంది? దానిని తెలుసుకొనడానికి ఓజ్జలుని కాలమువాటి చారిత్రక పరిస్థితులను గుర్తింపవలెను. చెప్పుతూఉన్న ఆకాల జ్జలుని తండ్రి పేర్మాడి పశ్చిమచాళుక్యు అయిన మూడో సోమేశ్వర భూలోకమల్లుని క్రింద బీజపూరు చుట్టుపట్ల ప్ర దేశమయిన తార్ద వాడిసహస్త్రమునకు మహామండలేశ్వరుడుగా ఉండేవాడు. బిజ్జలుడు తండ్రి అనంతరము మహామండలేశ్వరుడై రెండో జగదేక మల్లునికి (౧౧30-35) లోబడి ప్రఖ్యాతికి వచ్చివాడు. ములో హొయ్సకులు గంగవాడి వాక్రమించుకొన్నారు. బనవాసిని నోశంబవాడిని ఆక్రమించుకోజూచినారు. వారి ప్రయత్న ములు సాగకుండా ఒక ప్రక్క పశ్చిమచాళుక్య చక్రవర్తియున్ను, ఒక ప్రక్క అతిని మహామండలేశ్వరులున్ను కొచుకోవలసివచ్చినది. వారు కాని, వీరి అందరికిన్ని చోరుల ఒత్తిడి ఎక్కువ అయినది. ఇట్లుండగా బిజ్జలునికి లోబడి నొకంబవాడి నేలుతూ ఉన్న పాండ్య రాజులు ప్రబలుతూ వచ్చివారు. ఇం ట్లాయా వంళములవా రధికా రముకోసము పెనగులాడుతూ ఉండిన సమయములో బిజ్జలుడు పశ్చిమ E ధ్య చరిత్ర లో చాళుక్య పక్రవర్తికి బాసటయై నిలిచి, తన శక్తి సామర్థ్యములను చూపి, చాళుక్యసా మ్రాజ్యమునకు భంగము కలుగకుండా దక్షిణదేశ మును సామ్రాజ్యములో నిలిపినాడు. ఇంతలో గా ఉ త్తరమున కాక తీయులు ప్రబలులౌతూ వచ్చినారు. ప్రోలరాజు పశ్చిమచాళుక్యుల నోపించినాడు. వారినుండి ఉపద్రవము కలుగ కుండా చేయడానికి బిజ్జలుడు చక్రవర్తికి సహాయపడినాడు. కాని, సామ్రాజ్యములో అంతఃకలహము లారంభ మయినవి, దేశములోని పరిస్థితులను గమనించి మహాతుం వెశ్వరులు స్వతంత్రులు కావడము నాకు ప్రయత్నిస్తున్నారు. ఇంతలో విక్రమాదిష్యుడు మృతి పొంది నాడు. ఇట్టివరిస్తితులలో దక్షిణమునుంచి హొయ్సకుల ఒత్తికిచి ఉత్తరమునుంచి కాకతీయుల ఒత్తిడిని అరికట్టి సామ్రాజ్యమును సం రక్షించడానికి ఓజ్జలుడు తాను చేసిన స్త్రీ యత్న ములవల్ల గొప్ప ప్రశిద్ధిని పొందినాడు. అతని శక్తి సామర్థ్యములను గుర్తించి తక్కిన మహా మండలేశ్వరు అతనికి లోబడినారు. సామ్రాజ్యమును సరిగా పాలించి డమునకు తగినవాడు లేకపోవడముచేత బిజ్జలుడే చక్రవర్తి పదవి వాక్రమించినాడు. ఇది అన్యాయాక్రమణ మనీ చరిత్రకారు లంటారు కాని, అప్పటి పరిస్థితులలో దేశము ఛిన్నాభిన్నము కా కుండా ఉండడానికి మరొక మార్గము లేకుండా పోయినది. శిజ్జలుడు కాలచురివంశమువా డయినా, చాలుక్యవంశమువాడు గ నే బసవపురాణ ములో చెప్పబడి ఉండడమును బట్టి చూస్తే ఆతిమా చాలుక్య సామ్రా జ్యము నిలుపవలె ననే ఉద్దేశముతోనే సామ్రాజ్యమునకు పట్టము కట్టుకొన్నాడని తెలుసుకోనవచ్చును. బిజ్జలుడు చక్రవర్తి కాగానే సామ్రాజ్యకోళము నభివృద్ధి చేయడానికి పూనుకొన్నాడు. ఆకార్యములకు కశ్యపు డనేవానిని మంత్రి గాను కోశాధ్యక్షునిగాను నియమించివాడు, అతని అనుజళు అనుజ్ఞ కు ము లోబడి బమ్మరసు బనవాసినాటిలో మహామండలేశ్వరుడుగా ఉండే వాడు. కళ్యపు డైదుగురు కరణములను నియమించినాడు. శ్రీధర నాయకుడు, అచణనాయకుడు, చట్టిమయ్యనాయకుడు, మల్లియణ నాయకుడు, తిక్క మయ్యనాయకుడు అని వారి పేర్లు. "వీ రైదు గురున్ను బిజ్జలునికి పంచేంద్రియములవలె ఉండేవారు. వీరు దయా మయులు, సముద్ర గంభీరులు, అసదృశామాత్య కార్యనురీణులూ, సింహభై ర్యులు, మోసములను కనుగొనడెములో అసమానులు, ఆజాత శత్రులు. తూర్యముల మ్రోతవలె వారికీర్తి దిగంతములకు వ్యాపించి నది. వీరందరున్ను అరణ్యపుణ్యశీలులై, నిరుపమాన శివభక్తులై ఉండేవారు," అని ఒక శాసనములో వ్రాయబడి ఉన్నది. (ఎపిగ్రా ఫియా కర్నాటికా, ఏడో సంపుటము, షికార్ పూరు శాసనము నం 8రు ) బిజ్జలుడు బళ గాఁవెలో విడిసిఉండగా కశ్యపనాయకుని కోరిక సైని గౌతమాచార్యుని శిష్యు డయిన వామశక్తి మునీశ్వరాచార్యు డధ్యక్షుడుగా ఉన్న దక్షిణకేదారేశ్వరాలయమునకు చేరిన మఠము నకు చాలా దానములు చేసినట్లు ఆశాసనమే చెప్పుతున్నది. ఓజ్జలుని కోశాధ్యక్షుడు బండారు బసవన్న అని వీరశైవగ్రంథ ములు చెప్పుతున్నవి. బసవన్న శైవభక్తుల కెంతధనము పంచి పెట్టినా జోశాగారము నిండుగా ఉండేదనిన్ని, తనమీద ఎంద రెంత చెప్పినా, తన మహిమచేత కోళమున కొట్టిలోపమును కలుగకుండా రాజుకు 'బసవన్న' చూపుతూఉండేవా డనిన్ని గ్రంథము లన్నీ చెప్పుతున్నవి. కశ్యపుడే బసవేశ్వరుడై ఉంటాడా అని సందేహము కలుగుతున్నది. అయితే అయిఉండవచ్చును. 17 ఎపిగ్రాఫియా ఇండికా, అయిదో సంపుటము (గ్రహకా~FF) లో బోంబాయి రాజధాని, బిజాపూరు జిల్లాలో బసవనిజస స్థల మని ງ పండితారాధ్య చరిత్ర శైవగ్రంధములు చెప్పే బాగేవాడికి వాయవ్యముగా పదకొండు మైళ్లదూరములో ఉన్న మనగోలిఆనే గ్రామములోని ఒకగోడలో చేర్చ బడిన శాసనము గల ఒక శిల ఉన్నది. అనే బిజ్జలుని రాజ్యకాల ములో ఆరో సంవత్సరము ౧౧౭౬౦ సం॥రము నాటిది. దానిలో బపవడు లేక బసవయ్య అనేవాడా దేవాలయమును కట్టిం చినవా డని ఉన్నది. దానిలోనే మాదిరా జనేవా డా గ్రామమునకు మహాప్రభువని కూడా చెప్పబడిఉన్నది. దానిలో ఆలయనిర్మాత అయిన బసవని గురించి ఉన్న వృత్తాంత మిది : మునిగవల్లి ఏనూరి లో కశ్యపగోత్రాద్ధి చంద్రు డయిన గోవర్ధను డుండేవాడు, అతని వారిలో అతని కొడుకు రేవదాసు. రేవదాసుకు నలుగురు కొడుకులు. కడపటివాడు మహా ప్రఖ్యాతి వహించిన చంద్రమసుడు. కొడుకు బసవడు. అతడు సాటిలేని మ హేశ్వరభక్తుడు. ఆ బసర భాస్కరునివల్ల మనిగపల్లిలోని ఏరూరు బ్రాహ్మణుల హృదయాబ్జరూ లును వికసించినవి. ప్రపంచ మంతా అతనికి 'తండ్రీ' అని ఫాల ములమీద దోశీ లొగ్గి నమస్కరించడము చేత అతడు లోకపిత అయి చాడు. "మూడు 'వేదముల సార మికడే; అవ్యంతరహితు డితడే; జ్యోతిర్లింగ స్వరూపుడితడే" అని అందరున్ను జయ పెట్టుకూ ఉండగా అతడు మనిగవల్లికి కీర్తిప్రతిష్ఠులను తెచ్చి వాడు; అని. ఇక ఆ శాసనములోనే మాదిరాజు ను గురించిన వృత్తాంత మీడి:- చాలుక్యరాజయిన తైలుని (రెండో తైలపుడు) వంశములో మాధ వుడు పుట్టినాడు. అతడు మనిగవల్లి గ్రామమునకు మహా ప్రభువు, ప్రఖ్యాత హరికగోత్రమునకు విష్ణువురంటివాడు, అని. ఈ మాధ వుడే శాసనములో మాదిరాజనికూడా పేర్కొనబడివాడు. ఈ శాసనము బసవనిశాలమునాటిది కాబట్టి విశ్వాసపాత్ర మని చెప్పదలెదు. కాని, బసవనిది కాశ్యపగోత్ర మనిన్ని, అతని 23 తండ్రి మాదిరాజుది హరితగోత్ర మనిన్ని ఉన్నది.' బసవడు మాది రాజుకొడుకు కాడు; చంద్రమసుని కొడుకు. 'మరొక్క చిక్కు. బసవడు బ్రాహ్మణ మతమును ధిక్కరించినా డని వీరశైవపురాణములు చెప్పుతూ ఉంటే ఈశాసనము మనిగపల్లిలోని ఏనూగ్గురు బ్రాహ్మణుల హృదయాబ్జములకున్ను అతడు సూర్యునివలె ఉన్నాడని చెప్పు తున్నది. పైశాసనములోని విషయములే సత్యములు కావచ్చును. రాను రాను జనశ్రుతిలో తొగారులు కలిగిఉండవచ్చును. మనిగోలి శాసనము లోని కాశ్యపగోత్ర » డైన బసవడు షికార్ పూరు శాసనములో కశ్యపు డని వ్యవహరింపబడ్డానని నా అభిప్రాయము. జన్మ ప్రతిలో మనిగవల్లి మహాప్రభువైన మాదిరాజు బసవనికి తండ్రి అయినాడు. షికారు పూని 'బెళ్ల గాఁనే' గ్రామమే 'బెలిదేవి' గాను, వీర శైరగాధలలో మారి ఉండవచ్చు పని అనుకొనడానికి అవకాశ మున్నది. కశ్యపుడు ( బసవేశ్వరుడు ) నియమించిన అయిదుగురు కరణములలోను ఇద్దరి పేర్లు కూడా బసవని సమకాలికులుగా వీరశైవ గ్రంథములలో చెప్పబడ్డ ఇద్దరు జైవభక్తులవిగా ఉన్నవి. చట్టి మయ్యనాయకుడు చట్టయ్య గారు (ప (2) 91] గాను, మల్లియణ నాయకుడే ఆమాత్య మల్ల య్య [ ప (2) 91 1 గౌను మించి పైదానినిబట్టి బండారు బసవన్న బిజ్జలుని కోశాధ్యక్షుడు గా ఉన్నా ఉన్న విషయ మంత సులభముగా తోడి వేయదగినది కాదని చెప్పవచ్చును అతడు. పరమరై వుడు, శివభ క్తులు, శివాలయములు అంటే అతనికభిమాన మెక్కువ. అందుచేతనే పరమశైవులనే కరణములుగా వారు రాజుకోకారము నెప్పటికప్పుడు ఏర్పాటు చేసినాడు. - నింపుతూ ఉండేవారు. . మొదట గుప్తముగా శివభక్తులకు చేస్తూ పండితారాధ్యచరిత్ర ఉండినదానములు నానాటికిన్ని బహిరంగము లయినవి. దానముల కోసము కల్యాణక ఒకమునకు వచ్చే జంగముల సంఖ్య అమిత మయి పోయినది. తక్కిన మతములవారికి బసవన్న ప్రవర్తనము సహింప రానిదైనది. బిజ్జలుడు శైవమతిద్వేషి కాడు. ఓజ్జలరాయ దరిత్రము మొదలైన వీరశైవగ్రంథములలో చెప్పబడిన ట్లతడు జైనుడును కాడు. అత్త ఉన్ని మతములయెడలను సమబుద్ధి కలిగి, అన్ని మతముల వారి దేవాలయములకును సమానముగా దానములు చేసినా ఉని అతని శాసనములు ఘంటాఘోషముగా చాటుకున్నవి. ప్రజ లేమతరువా రయినా వారి సందరి నొక టేవిధముగా ఆవరిస్తేనే కాని, రాజ్య మునకు క్షేమముకొనిని ఆశని అభిప్రాయము. శాని, బసవన్న కేవలము శైవమతి పక్షపాతియై, ధనమును శైవభక్తులకే ఎట్టి ఆటం కమును లేక పంచి పెట్టుతూ, ఇకరమతస్థులను సరిగ్గా చూడకపోవ డము ఓజ్జుని కసహ్యమయి బసవేశ్వరుని నిరోధించి ఉంటాడు. ఇదే రాజుకున్ను మంత్రికిన్ని గలిగిన నైరమునకు ముఖ్యకారణము. ఇట్లు 3 నకవిషయములోనే కాక కాంతివిషయములోను వీరిద్దరికిన్ని మనస్స్పర్ధ లేర్పడిఉంటవి. బసవని చెల్లెలిని బిజ్జలుడు పెండ్లా డని జైన గ్రంథములు, ఓజ్జలుని చెల్లెలు గుర్రాలకాపరితో వ్యభిచరిం చిన దని వీరశైవగ్రంధములు చెప్పిన విషయములను బట్టి బిజ్జలుని మృతికి స్త్రీవాంఛకు సంబంధించిన దేదో కారణమై ఉంటుం దని ఊహించవచ్చును. డినా బసవని గురించి ఇక చాలును, బసవని మహిమలు దేశములో వ్యాపింపసాగినవి. బసవని పేర ఊళ్లు లేచినవి. పిల్లలకు బసవని పేళ్లు పెట్టుకోజొచ్చినారు. మరికొంత కాలానకు బసవేశ్వరాలయ బసవని గురించి గీతములు, బసవవర్ణనలు, ములు కూడా లేచినవి. బసవరగణలో, ఖపవనూక్తములు రచింపబడినవి ; జనాల నాలుకల తము మీద తాండవింప నారంభించినవి. పాల్కురికి సోమనాథునికాల మునకే, అనగా, బసవేశ్వరుడు లింగైక్యము పొందిన ఏభై ఏండ్ల లోపుగానే ఇది అంతా జరిగినది. బసవనికి సమకాలికుడుగా పాల్కురికి సోమనాథుడు వర్ణించిన పండితారాధ్యుడే బసవని మహి మను గురించి తన శివతత్త్వసారములో ఉగ్గడించినాడు. బసవేశ్వగుడు కన్న డములో వట స్థలవచన, కాలజ్ఞానదవచన, మంత్రగోప్య, అనే గ్రంధములను రచించినాడట. గ్రంధములను రచించినాడట. ఈ రెండున్ను వచనరూపమున ఉన్నవి. ఈతని వచనరచనాస్వరూపమును తెలుపడానికి రెండు మూ డుదాహరణములు:--- షట్ స్థలవచన “న రెకెన్నె గె, తెర గల్ల కె శరీరగూడ వగదమున్న; హల్లు హోగి, బెన్ను బాగి, అన్యరిగె హంగాగదమున్న ; కాలు నేలె కయ్య నూరి కోల హిడియదమున్న ; ముప్పిం దొప్ప వళియదమున్న ; మృత్యు ముట్టదమున్న; పూజిసు నమ్మ కూడలి సంగమదేవ రా.” నగ చెంపకు, తరి గల్లమునకు, శరీరము గూడు కాక మున్న; పల్లు శ్రుంగి, నిన్ను వంగి, యన్యులకు హింగు కాకమున్న ; కాలి మీఁద చేతినూఁడి కోల పిడికిలింపకమున్న; ముప్పుచే నొప్పడఁగక మున్న ; మృత్యువు ముట్టక మున్న; పూజించు మన కూడలి సంగమ దేవరను, " ఉళ్ల వరు శివాలయ మాడిసీయరు; నా నేన డవే బడవనయ్య; ఎన్న కాలే కంభ, దేహవే దేగుల, శిర హొన్న కళస, నోడయ్య; కూడలి సంగమదేవయ్య, కేళయ్య, స్థావర క్కడి వుంటు జంగమ క్కడివుంటే ? " కలవారు శివాలయమును కట్టింతురు; నే నేమి కట్టింపఁగలను, బడవఁడను ? నా కాలే కంబము, దేహమే దేవళము, శిరము పొం 1 పండి రాధ్య చరిత్ర గలళము, చూడవయ్య; కూడల సంగమదేవయ్య, వినవయ్య, స్థావర మున కడఁగుట యుండు, జంగమమున కడఁగుట యుండునే ? G జాతివిడిదు సూతకవ నరసువరె? జ్యోతివిడిదు కత్తలెయ నరసువరె? ఇదేతకొ మరుళు, మానవా ? జాతియల్లి అధిక వెంబె విప్రశతకోటియొళిద్దల్లి ఫల వేను, భక్త శిఖామణి యెందుదు వచన నమ్మ కూడల సంగన శరణర పరుషవ నంబు, కెడబేడ మనుజ ! జాతి విడిచి సూతకము నరయుదురె ? జ్యోతి విడిచి చీకటి నరయుదురె ? ఇదేటికో మరులు, మానవా ! జాతిలో అధికమంటే, విప్రళతకోటిలో నుండి ఫలమేమి? భక్త శిఖామణీ యనియెడి వచ్చిన మను మన కూడల సంగని శరణుల పరుసను నమూ, చెడిపోకు మనుజా ! కాలజ్ఞానవచన సృష్టియొ ళిరుతిహ భ్రష్టమనుషరు ఎల్ల; కెట్ట పాపవు హరివుదకె హొట్టి హాటీసి, ఘట్టి యుడి సువ దక్కె శివబిట్టు కళహువను మరియను ; మళెయిల్ల, కెజెయిల్ల, నెలవిల్ల, ఉదక మున్నిల్ల, మొళియిల్ల, సూ ర్యన కళెయిల్ల, గెలవిల్ల, ఉడివిల్ల ఆపాపిగళి .”” 99 సృష్టిలో నున్నవా రెల్ల భ్రష్ట మనష్యులు ; చెడ్డ పాపము తొలఁగ పొట్టు నెగురగొట్టి; గట్టిపోకుండులుకు శివుడు విడిచిపంపును మారిని ;- వాన లేదు, పంటలేదు, చెఱువు లేదు, నీలేదు, నీరు మున్నే లేదు, మొలకలేదు, సూర్యుని కళ లేదు, గెలుపులేదు, రక్షణ లేదు, ఆ పావులకు. బసవనికి సమకాలికు లని వీరశైవ గ్రంధములలో పేర్కొన బడ్డ అనేకుల విషయమును గురించి యింతకుముందు తెలిపినాను. ఇంకా కొంతమందిని గురించి శాసనాధారములు లేకపోయినా, మౌ తము E2 వారు కన్నడ వాఙయకర్తలుగా ఉన్నారు. వారిలో చెన్న బసవ, మడివాళ మాచయ్య, సిద్దరాము, పొడ్డళ బాచరస, శాశన్వే, ఐదుక్కి మారయ్య, నింబాళద గణేశ్వర, శివయోగిదేవ, అనేవారు ముఖ్యులు. కాని, వీరు రచించిన గ్రంధములు, వచినములు, కాలజ్ఞానములు, మొదలయినవే కాని, పెద్ద దేవిన్ని లేవు. ఇక, పండిత త్రయమని చెప్పబడే శ్రీపతి పండితుడు, పండి తారాధ్యుడు, శివలెంక మంచు, అనేవారు బసవనికి సమకాలికు లని చరిత్రికారు లందరున్ను అంటున్నారు. వారిలో శ్రీపతిపండి తుడు పండితారాధ్యునికం పె చాల పూర్వుడనీ యింతకు ముందు సూచించినాను శివలెంక మండణను గురించి సోమనాథుడు బసవపురాణ ములో స్మరించనేలేరు. విషపువిందులో పాల్గొన్న వారిలో లెంక మంచయ్య పే రున్నది గాని, అతడు శివలెంక మంచణపండితు డయి ఉండడు. పండితారాధ్యచరిత్రలో అతని ప్రశంస ఉన్నది. పండితా రాధ్యుడు రచించినాడని చెప్పబడే శివతత్త్వసారములో శ్రీపతిపండి తుని గురించి తెలుపబడినది గాని, మంచెణ్ణను గురించి తెలుపబడ లేదు. మంచెణ్ణ పండితారాధ్యునికి తరువాతివాడున్ను, పాల్కురికి సోమ నాధునికి పూర్వుడున్ను అయిఉంటాడు. కాబట్టి పండిత త్రయ మనేవారు సమకాలికులు కారని తో గుంది. కాని సోమనాధుడు మందిణ్ణను గణసహస్రములో చేర్చి కీర్తించినాడు. పండితారాధ్య చరిత్రమును, బసవపురాణమును ప్రకటించి చారములోనికి తేసంకల్పించిన శ్రీ కాశీనాథుని నాశేశ్వరరావు గారు శ్రీపతి పండితుని వంశమువారు, పండితారాధ్య చరిత్ర ప్రకటనమునకు శ్రీ నాగేశ్వర రావుగారు చేసిన సంకల్పమును వారి అనంతరము నెర వేర్చిన శ్రీ శివలెంక శంభుప్రసాదుగారు, శ్రీ నాగేశ్వరరావు గారి ఆ ల్లు ళ్లు ధన్యులు. చిరకాలము నుంచిన్ని ఇట్టి శివవ సంబంధము గలిగిన ఈ రెండు పండితవంళ ముల సంకల్ప సమ్మేళన మీ గ్రంధి ప్రకటన మువల్ల ధన్యత పొందిన దని వేరే చెప్పనక్కరలేదు. శ్రీపతి మంచణ పండితులు వంశవృక్ష
ముల నీ క్రింది పొందుపరుస్తున్నాను, 
కన్నడ గ్రంధములలో శివ లెంక మంచణను గురించిన యీ క్రింది విషయములు తెలియవస్తున్నవి. ఈతని తాత సోమశంభుదేశికుడు. తండ్రి "కామితాద్య ఖిల శివకథిత తంశ్రావళికి ప్రేమతో వృత్తిదీపికలను తరించి సోమనరసమయమును ధరణిలో నిలిపిన సకలాగమాచాలి. ర్యుడు.” ఇతడు కాశీ క్షేత్రములో శివుడే సర్వదేవతలకంటె పూజ్యు డని స్థాపించి, బిందుమాధవుని విశ్వేశ్వరుని సన్నిధానమునకు రప్పించి, శత్రుపక్షమును విచ్ఛేదము చేసినాశనిన్ని, కల్యాణమునకువచ్చి బసవరి చూచెననిన్ని ఆగ్రం ములో చెప్పబడినది. ఇతడు తన పది వేళ్లను " విశ్వనాధునికి సమర్పించి, మళ్లీ పొందినాడట. ఇతకూ కన్నడ గ్రంధము లనుగాని, తెనుగు గ్రం: ములను గాని వ్రాసినట్లు కాన్పించదు. కాని, కన్నడములో 'మంచిణ్ణగళ్ వచిన' అనే ఒక గ్రం: మున్నది. దీనిని మంచణ్ణ కాక మరి యెవరో తరువాతివారు రచించి ఉంటారు. ఇక పండితారాధ్యుని గురించి వ్రాసిన వారిలో పాల్కురికి సోమనాథుడే 'మొదటివాడు, పండితారాధ్య చరిత్రమును సోమ నాథుడు చెప్పినదానినీ క్రింద సంగ్రహముగా తెలుపుతున్నాను. భూలోకములో సద్భక్తివర్ధవార్ధము శివుడు వృషాధి నాయకుని పంపుతూ, తనపోవభక్తి, నందికేశుని సర్వజ్ఞత, భృంగి సహజనిష, దుర్వాసాదుల శాపశక్తి, ఆశపాదాదుల వాగ్విచకృత, ఉపమమ్య పద్గురుత్వము, రుద్ర ప్రమఃగణాధిపుల సహజ స్వకీయ ప్రసాదైకరతి, ప్రాక్తన నూతన భక్తుల వ్యక్తదృష్ట ప్రత్యే మారూఢ మహిమ, వీరభద్రుని శౌర్యము, అనే గుణము లన్నీ ఒక్క మూర్తిలో ఉండే టట్లు భావింపగా, ఆభావన ఒక మూర్తి అయి, శివునికి మొక్కినది. శివుడు సంతోషించి, అతనికి నానాపురాణ విజ్ఞానము నిచ్చి, “ప్రమధ గణములతో బసవని భూలోకమునకు పంపుతున్నాను. నీవున్న పోయి బసవకుమారుని పజ్జ నుండు. నేనున్ను కరచరణాద్యంగళము 3. § ము 83 లతో భూమిమిదికి వస్తాను. నిన్ను శిష్యునిగా స్వీకరించి, నిన్ను సమస్తవినములా మహిమాన్వితునిగా చేస్తాను. • వేంగీదేశములోని దక్షారామములో భీమేశ్వరలింగముసన్నిధిని పురోహితుడు, సంశమువాడు, భీమనపండితుఁ డున్నాడు. అతడు పుత్తా యై పంచా మంత్ర త్రమును బహుపురశ్చరణలు చేసినాడు. ఇప్పుడు శ్రీశైల మల్లి కార్జునలింగసన్నిధిలో పురశ్చరణ చేస్తున్నాడు. అతనికి కొడుకవు గా పుట్టు" అని చెప్పినాను. ఆమాట ప్ర కారము ఆమూర్తి భీమనపండి తుని భార్య అయిన గౌరాంబ గర్భములో పుట్టినాడు. అతనికి పండిత మల్లి కార్డుకు ఉని పేరు కలిగినది. అతడు దక్షారామమునకు పోయి కోటిపల్లి ఆరాధ్య దేవునివల్ల వీరభక్తి దీక్షను గ్రహించి, వీర వ్రతమును పాలిస్తూ ఉండగా, అచటి భూసురు లతనిని చూచి, "పండితయ్య, నీవు విద్వాంసుడపు; పురాణములు చదివినావు, వేదములు చదివి నావు. ఈ రుద్రాక్షలు ధరించడ మేమిటి ? విభూతి మేమిటి? లింగము కట్టుకొనడ మేమిటి? పాగోదకముత్రాగడ మేమిటి?" అని ఆక్షేపించినారు. దాని కాతడు చిరునవ్వు నవ్వి సమస్త ప్రతిస్మృతి పురాణేతిహాసాది ప్రమాణము లతో విభూతిమహిమ, రుద్రాక్ష మహిమ, పాదోదక మహిమ, లింగా ర్భనమహిమ, లింగధారణమహిమ, ప్రసాదస్వీకార మహిమలను వివ రించి, ఇష్టలింగ నిర్మాల్య పుష్పానుగత మకరందము నాకర్షించిన సూర్యుని ఘంటాకర్ణుడు కుష్ఠరోగి వగు మని శపించిన కథను, భీతుడు, దుర్వాసుడు, సుకేశి, నూరసాని, సామవేది, తిరువాళ్ల ప్పోవ మొదలయిన భక్తుల కథలను తెలిపి, బ్రాహ్మణుల కందరికిన్ని శివభక్త్యుద్రేకమును కల్పించి, భక్తులు తనకు బసవని చరితము చెప్పి యతనికంటె ఎక్కువ భక్తుడని తన్ను కీర్తించేటట్లు లింగార్చనలు పూసు కొన సాగించినాడు. పండితారాధ్య U ఒక వాదం మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు లింగార్చనకోసము పుష్పములు కోయబోయినాడు. అప్పుడు వెల్ల గొండ్ మహదేవయ్య అనే మహాభక్తుడు పుష్పములు కోసి శివార్చనకు ప్రొద్దు పోత్యం దీని తొందరగా పోతూ ఉండగా అతనివాదములు శివారోపకరణములను తాకినవి. అత డా అపరాధ మనకుగాను తన పాదములు రెండింటిని నరకుకొని పక్షిఉన్నాడు. పండితారాన్ను ఉతనిని చూచి, అతని భక్తి పెంపున కాశ్చర్యపడి, లింగసు వద్ద వెలుగుతూఉన్న దీనపు ప్రమిదలోని నూనెను తీసి మవాగేవయ్యవాదములకు మర్చింపగా అతనిపాదములు మళ్లీ శర్గముతో కలుసుకొన్నవి. పండితారాధ్యుని ఈ మహిమ శివభక్తుల కనేకులు కున్న ఆవడానికి కమియంబ, పిళ్ల వయనారు, స్థలముడు, వాశీళ్లపై వారు, దిసగయ్య, పరుభక్తయ్య, శ్వేశుడు, మలవాణుడు, కుమారపాల మూరుడు, ఓహిరుడు, బెలి దేవి వేమనారాధ్యడు, ఒకరేశ్వ' మాదిరాజయ్య, కూరెరేషయ్య, చేటల వేమయ్య ఆడే ప్రజాతిన భక్తుల చరిత్రములు తార్కాణములు. పండితారాధ్యుడు నంద చూపిస్తూ ఉండగా వరినాటి కోర్టుకి గురు ఉం? తన తో తాను వాదములో పుకితారాధ్య నోశించి 1 పైనదని స్థికపరుస్తానని గొప్పగా రాజన్ను సభయం . మ *మను ములవారిని పిలిపించినాడు. పండితారాధ్యుడు శిశభక్తులతో బాడి సభను ప్రవేశించి 'గరిడి వెళ్కిన యింక క్యాడును బోలో వేదవా డము, కర్మవాదము, కాలవాదము, వేదాంతమతము, సాంఖ్యవాదము, యోగవాదము, చార్వాకవాదకు, బాంక గా బాం రా నాదము, వాదము, కైనవాదము అనే వివిధ వాడి కళాలను స్మృతి, పురా ణేతిహాసోదావారణ పూర్వకముగా ఖండించినాడు. బౌద్ధు డోర్వలేక శివుని ఇందుధారణము, బ్రహ్మముఖావిర్భావము, కపాలాస్థి మాలా త ము P చర్మధారణము, ఉమాపతిశ్వము, భిక్షాటనము, 'గంగాధారణము, త్రివిక్రమ ఖండనము, హరిహరాభేదము, గరళధారణము, నగ్నత్వ ము, దయాశ్వరధ్వంసములు శివుని సర్వాధిక్యమును స్థాపింపజాలవని నిండింపగా, ఆయావిషయములు శివుని ఆధిక్యము నెట్లు స్థాపిస్తున్న హో నికూసించి, హరుని పంచవింశతి లీలాపరిగణనము చేసి, రుద్రాధికత్వ మునూ, హరీహు తారతమ్యమును నిరూపించి, శివుని ప్రలయలీలను, మహాతాండ వలీలను వర్ణించి, సభలోనినా రంతా నివ్వెరకు పొందే టట్లు చేయగా, అందగున్ను పండితారాధ్యుని కీర్తింప మొదలు పెట్టి నారు, దానిని చూచి సహించలేక, మారుమాట పలుక లేక, వార్డు Q బౌద్ధుడు కోపోద్రిక్తుడై, పండితుని ధిక్కరించి సభాస్థలిని విడిచి పోయినాడు. అక్క చేరిన వారి కందరికిన్ని బౌద్ధునిమీద కోపమును వీవయు కలిగి నవీ. వారిలో రేమియా, డేవయ లకేశారు జౌగ్గుని చంపుతా మని కంక ణము కట్టి, అతడు సముద్రములోని ఒక లంకలో బుద్ధవిగ్రహమును పూరించడానికి పోతారని తెలిసి, వాడు రాకముందే అుద్ధవిగ్రహమూ వెనుక దాళొనిఉండి, రాగున్ను రాగానే వాని పైబడి వధించినారు. ఇంత టంతటిన్నీ తమ గురువు మరలి రాకుండడము చూచి, బౌద్ధుని శిష్యులు పోయి, దాని శవమును చూచి, వీర్చుకొంటూ రాజుతో మొద పట్టుకోగా, రాజు పండితారాధ్యుని పిలిపించి, 'నీవేనా ఈ పనిని చేయించినది? అని అడిగినా 'ఆవును, "జీనే చంపించినాను. బుద్ధుడే పర" చమో, శివుడే పరదైవమో నీవు చూచినావు కదా! పర్వ నీవు నన్ను దండించి పెంచుకున్నావు. నీవు నన్ను దండించే దేమిటి? నన్ను నేనే దండించుకొంటాను, చూడు. మూడు సార్లు తెల కోసూ కొంటే, మూడుసార్లున్ను తిల మొలవవలెను. మూడు సార్లు కళ్ల ను ఫెరుకుకొంటే, మూడుసార్లు మళ్లీ అవి రావలెను. దేశ దేశముల ఈ పండితారాధ్యచరిత్ర లోను చాటించి అందరినీ రప్పించు. నా రందరున్ను చూస్తారు అని పలుక గా రాజ అందరినీ రప్పించినాడు. అందరున్ను చూస్తూ ఉండగా పండితుడు ఇనుమారు కన్నులు గోరుకొంటితో పెకలించి తీసినాడు. రెండు సార్లతనికి కళ్లు వచ్చినవి. చోడానికి 3 హెచ్చినది. ఇక మూడోసారి తానే కింకరులచేత పండితుని కన్నులను పెరికించి, 'డ్లర్ల పాల్ తెప్పించి, నిండఁ బోయించి' పోడుడు పోయి నాడు. అప్పుడు పండితుడు, "అసంఖ్యాత మాహేశ్వరోస్థితి సమాయత కోకోర్కెటనల పటల విరచితజ్వాలల వెలనాఁటి చోడి నరణీతలేశ్వ రాధమపతంగం ఔమ్మ మయ్యెనిమి! తద్బంధులు సుతులు విస్మయం మిగ నిన్ద భర్త మైపోదురు ! " అని శాపమిచ్చినాడు, వెలనాటి చోడని వంశమాళాపము శ్రీకారము నాశనము పొందిన.. పండితుడు బౌద్ధునితో సంభాషించడము, వాడు శివవింద చేయగా వినము మొదలయిన పాపములను తొలగించుకోవడానికి మ హా ప్రమరగణ సంకీర్తనము, రుద్రగణసంకీర్తనము, యోగాచార్య గణ సంకీర్తనము, షోశెశగణ సంకీర్తనము, దశగణసంకీర్తనము, త్రయో దళగణ సంకీర్తనము చేసి, గణస హ స్ర నామములు పఠించి, అమరారామ స్ర మునకు పోయి, అమరేశ్వరుని ఆమరేశ్వరాష్టకముతో కీర్తించి, తన కన్నుల ఇప్పటివలె పొందినాడు. పూర్వకాలములోను విష్ణ్వాదు లెండరో ఈ రీతిగానే కన్నులకు పొందినారు. ఇరిత్తాండి, నంజెన్న మొదలయినవారి చరిత్రము లిట్టివే. పండితు డాతరువాత బసవేశ్వరుని చూడవలె నని కల్యాణ కటకమునకు బయలు దేరి, త్రోవలో ఊరూర శివభక్తులు తన కెదురు వచ్చి పూజిస్తూఉండగా ఇరు (నిడు) కుడుముల అనే గ్రామము చేరి, అచ్చట వీరచాకి దేవయ్యచేత ప్రణిపత్తి చేయించుకొని, అక్కడ ఉండగా బసవేశ్వరు డతనికి విభూతి పంపినాడు. దానివల్ల అతనికి కే ము 28 కర్ణాట భాష వచ్చినది. ఆభాషలో పండితుడు బసవయ్యను కీర్తించినాడు. ఇరు(నిడు) గుడుగుములనుండి, పానుగంటికి రాగా అచ్చట బండరువు గోవిందప్రెగడ అతనిని పూజించినాడు. పొనుగంటికి ఉదయావ నీకు ధవళేశు నామయ్య అతని టెంక. నామయ్య మహావై భవముతో ఉనేవాడు రాజు. శివభక్తి పెంపుతో సుచరిస్తున్నాడు. తక్కిన లెంక అది చూచి సహించక రాజుతో కొండెములు చెప్పినారు. రా జతనిని పిలిచి తన తమ్మను తినుమంటే అత డట్లు చేయ నిరాకరించినాడు. తన్ను దండించకముందే నామయ్య రాజుకు బసవని మహిమలను తెలిపి, తన తలను తానే పోయినాడు. ఉదయావవనీశుడు ఖండించుకొని శైలాసమునకు వంశముతో నాళన మయినాడు. పండితు పక్క డ నుంచి వనిపురమునకు పోగా శంకరయ్య అనే భక్తు నతనికి సకలోపచారములున్ను చేసి ఆదరించినాడు. అక్కడనుంచి కల్యాణకటకమునకు పండితారాధ్యులు బయలు దేరుతూ ఉండగా, ఒకడు కల్యాణములో భక్తి గజిబిజి పుట్టి బిజ్జలుని జగ దేవ మొల్లెబొమ్మయలు చంపినారనిన్ని, బసవేశ్వరుడు కప్పడి సంగ మేశ్వర మునకు పోయి దేహముతో సంగమేశని గర్భములో చొచ్చినా ఉనిన్ని చెప్పగా విని, పట్టరాని దుఃఖముతో ఫలవించినాడు. మల్లి కార్జున పండితారాధ్యుడు పనిపుర శంకరయ్యగారిని వీ డ్కొని బయలు దేరి శ్రీశైలమును చేరుకొన్నాడు. అతని కాశైలము తనభ_క్తిదృష్టికి లింగాకారముగా తోచినది. శ్రీశైలోత్పత్తిని స్మరించి, దాని మహిమను స్తుతించి, దానిపై నెక్కి పాదములతో తాకడమునకు జంకి, శిష్యుడైన దోవయ్యను శైలము నెక్కి మల్లీ కార్జునస్వామి దర్శనము చేసి, తనభక్తిని నివేదించవలసిన దని నియోగించి నానాజేళములనుంచి శ్రీశైలయా శ్రార్ధమై వచ్చిన భక్త 20 పండితారాధ్య చరిత్ర సంఘములతో దోనయ్య కొండ యెక్కుతూఉండిగా, మల్లికార్జున స్వామి అతనికి వృద్ధతికోధనుని వేషముతో ఎదురై, పండితారాధ్యుని కుశల మడిగి, గోపయ్యకు శ్రీ శైలములో నుండీ అన్ని ప్రవేశము లను ఒక దీపవృక్షము మీదనుంచి చూపినాడు. గోనయ్య పట్ట రాని సంతోషముతో అన్నిటినీ కూచి, పండితుని ప్రసాదము చేత గదా ఈ భాగ్యము నాకు కలిగినడని ఇల్లటూరికి పోయి జరిగిన దంతా విన్న వించినాడు. పంకినుకున్ను " నేనేకదా చరితార్ధుడన ! మల్లికా ర్జునస్వామి నన్ను తెలచినాణా ? నీవంటి శిష్యుడు కలుగబట్టి కదా నేను ధన్యుడనై నాను” అని తన్ను ప్రమః గణములలో చేర్చుకోవలసి నదిగా మళ్లీ కార్డునిస్వామిని వేడుకొన్నాడు. అభవు పతిని నా౧ గర్భపని చేసేవాడు. ధ్యుని ఆగ సంతతి కులసతీసమేతముగా లింకోవరములో లీనమైనది. తన నాలించి అంతలోనే పండితారా పండితారాధ్యుడు గొప్ప వీరశైవకవిగా సోమనాథుడు పేర్కొన్నాడు. హరశీల, మహిమ్న స్తవము, మలహణము, అనామ యము, హిలాయుధము, పంచగద్యములు, శివతత్త్వసారము, గ మహిమ, సంసార మారి స్తవము, శంకరగీత, ఆనందగీతములు, బసవగీతములు, (8) 180-1; దక్షాధ్వరము, వ్యాష్టకము, గణా డంబరము, శారభము, గమైన పదములు, ప్రజాతిపక్షములు, పర్వతి పదములు, ఆనందపదములు, శంకరపదములు, నివాళి పదములు, వాలేశ-పదములు, ^"ఓ పదరులు, జన్నెల పదములు, సంజవర్ణన, గణవర్ణవ పదములు (1) 512-18; బాణగద్య అక్షరగణ్య, వర్ణణం బరము, నీలకంఠ స్తవము, మయూర స్తవము, మలయ రాజీయము, మావిడండెకము, మహా త్ర సూత్రములు, శతికము, దీపక మహానాటకము, ఉదాహరణములు, ముక్తకములు, గీరిసూ క ములు, భృంగీ పదము, గద్రపహస్రనామము, (5) 83౨—–3, ము జ మొదలయిన గ్రంధముల పేర్లను సోమనాథుడు మల్లికార్జున పండితారాధ్య రచితములుగా ధ్వనించేటట్లు నూచించినాడు. వీటిలో శివతత్త్వసార మొక్కటిమాత్రము బయలుపడినది. తక్కిన వన్నీ ఏసుయినవో తెలియదు. సోమనాయుడు శివత శివతత్త్వ సారమును పండితారాధ్యకృతిగా చెప్పడమేకాకుండా, దానిలోని చాలా భాగము నున్న నున్నట్లు ద్విపదలో ఇమిడ్చి పండితారాధ్య చరిత్రములో చేర్చివేసుకొన్నాడు. ఇట్లే తక్కినవాటిలో అనేకము లున్ను పండితారాధ్యచరి బసవపురాణములలోకి చేరిన వే మో చెప్పలేము. శ్రీశైలయా శ్రీ సందర్భములో యాత్రికులు పాడిన యాత్రే పాటలు కొన్ని ఈ గ్రంధముకలో నివేమో !