Jump to content

పంచతంత్రము (బైచరాజు)/పంచమాశ్వాసము

వికీసోర్స్ నుండి
​

శ్రీరస్తు

పంచతంత్రము

పంచమాశ్వాసము

⁠



హిమగుప్రియతనయా
మోహస్నేహావలోకముగ్ధభ్రమర
వ్యూహసముపాస్యసిద్ధ
వ్యాహృతిమధుముఖసరోజ హరిహరనాథా.

⁠ 1


వ.⁠

దేవా యసమీక్ష్యకారిత్వాభిధానం బగుపంచమతంత్ర మాకర్ణింపు మధీతనీతిశా
స్త్రమర్ముం డగువిష్ణుశర్ముండు సుదర్శనకుమారుల కిట్లనియె.

⁠ 2


క.⁠

అపరీక్షితం బకార్యము, సుపరీక్షిత మభిమతంబు సురి మ్మెవ్వరి క
య్యపరీక్షతవిధిఁ గాదా, యుపతాపము పుట్టె విప్రయువతికిఁ బతికిన్.

⁠ 3


క.⁠

నావిని రాజకుమారకు, లావిప్రునిఁ జూచి పలికి రది వీనులవిం
దై వెలయఁగ నీకథఁ జెపు, మా వినియెద మనిన వారి కతఁ డిట్లనియెన్.

⁠ 4


సీ.⁠

గౌడదేశంబునఁ గలఁ డాగమాభ్యాసజడుఁడు విప్రుఁడు దేవశర్మ యనఁగ
నతఁడు సోమసుధాత్మసుత యాజ్ఞసేని నాఁ బెంపొందుకులకన్యఁ బెండ్లియయ్యె
సంతులే కలశరజ్జలజలోచన ఱాయి గన్నఱాతికిఁగుండు గన్నగుంటి
కెఱఁగుచు మఱుగుచు నెవ్వరేవ్రతములఁ జెప్పి రావ్రతములఁ జేకొనుచును

⁠


తే.⁠

సుతులఁ గనిపెంచుగరితలఁ జూచి యేచి, యిచ్చ ముచ్చట నొఁదుచు నిట్టులుండ
గొంతగాలంబు వోయిన గొడ్డువీగి, కాంతిజితహేమసుమగర్భ గర్భమయ్యె.

⁠ 5


సీ.⁠

ఓఁకర బలిసె జిట్టుములసందడి మించెఁ గలకవాఱెఁ గపోలఫలకయుగళి
బుద్ధి మృద్భక్షణంబునకు నువ్విళులూఱె రశ్మి చామనమేన ఱచ్చజేసెఁ
గాళిమ గురుకుచాగ్రములఁ బాళెము డిగ్గె గార్శ్యంబునకు బొమ్మగట్టె నడుము
నిద్రారతిప్రీతి క్షేత్రంబులకుఁ గల్గె మురిపంబు ముంగర మోసులెత్తె

⁠


తే.⁠

నరుచి యాహారసుఖముల నడ్డగించె, మధురరుచులకు నెదురెక్కుమానసంబు
నిర్భరశ్రాంతి నడకల నెలవుకొనియె, నక్కురంగేక్షణకుఁ జీర చిక్కుటయును.

⁠ 6

​

క.⁠

ఈలక్షణములలీలన్, చూలాలై యున్నజాయ సుగుణనికాయన్
వేలాతీతప్రీతిం, బాలితనిజగోత్రసమితిపతి యిట్లనియెన్.

⁠ 7


క.⁠

దైవముకృప గలదానవు, గా వంధ్యాత్వంబు వీడెఁగా నీతికళా
కోవిదుఁ డగుసుతుఁ గనియెదు; గా వంశము వృద్ధిఁ బొందఁగా నా కనుచున్.

⁠ 8


వ.⁠

మనోరథంబునం బొట్టుపొఱలగుమగనిం గని నగుమొగంబున ఘటప్రతిభటస్తని
యిట్లనియె.

⁠ 9


క.⁠

బహుళమనోరథభీషణ, గహనంబునఁ జిక్కి వెడలఁ గాననినీచో
త్సహనుఁడు చనుసక్తురజః, పిహితుం డగుసోమశర్మపితచందమునన్.

⁠ 10


క.⁠

నావిని దేవికి విపులా, దేవుం డిట్లనియె గుణవతీ యెట్టెట్టూ
నీ వీకథ నాతోఁ జెపు, మా వినియెద ననినఁ బతికి మానిని పలికెన్.

⁠ 11


సీ.⁠

కలఁడు దాశార్ణభూతలమున నత్యర్థసారశర్ముఁడు సోమశర్మ యనఁగ
నతనికి నెనమండ్రుసుతు లందులో నగ్రపుత్రుండు పిత్రన్నభోక్త వాఁడు
కడుపారఁ గృష్ణపక్షశ్రాద్ధమున నొక్కభూమినిర్జరుగృహంబున భుజించి
యొకసక్తుఘటము పైతృకకర్తచేఁ గొని చని విజనప్రదేశమున నిలిచి

⁠


తే.⁠

ఘటము గలయంపిగా నీరుగావిపంచెఁ, బఱిచి శయనించి యొఱుగు గాఁ బాణి నిలిపి
యక్షు లరమోడ్చి ధనవృద్ధనై చరింతు, నని దురంతోద్యమంబున నతఁడు కలఁచి.

⁠ 12


సీ.⁠

అదన నీసక్తు నమ్మెద నమ్మి యొకమేఁక గొనియెదఁ గొనకొని కొనిన మంద
నేటేట నొకరెంటి నీనెడు నవియును నవియు వానికిఁ బుట్టినవియు నీన
బహువత్సరములకు బహుసహస్రంబులై నెగడెడువాని నన్నింటి విలిచి
సంతరించెద ధేనుశత మది పెట్టినకోడెలచే ధారఁ గొనిన చేల

⁠


తే.⁠

విరివిగా బైరు విత్తింతు వేళ్ళు గొలుచు, గాఁగ మామకసస్యము ల్గడుఫలించు
పంటకొలు చమ్మి కూర్తు నపారధనము, ధనికుఁ డని నాకు నొకఁ డిచ్చుఁ దనకుమారి.

⁠ 13


క.⁠

దొడ్డతన మరసి యీక్రియ, గడ్డాయం బనిన విప్రకన్యకవలనన్
గొడ్డ కొకసుతునిఁ గని యా, బిడ్డని మాసోమశర్మ పేరే యిడుదున్.

⁠ 14


క.⁠

ఆయర్భకుఁ డూర్జితగతి, హాయనపరిమితవయస్కుఁ డగుఁ బోషింపన్
సాయంతనమున గృహకా, ర్యాయత్తమనీషభామ యబ్బాలకునిన్.

⁠ 15


క.⁠

కరుణఁ దనచంక నిడుకొని, యరుగక యటువైచి పోవు ననునాలో
సురుఁ డీషన్నిద్రాసం, భరముద్రితనయనుఁ డగుచు మఱియాలోనన్.

⁠ 16


క.⁠

ధేనువు లేతెంచిన నటు, లైన న్వడిఁ ద్రొక్కు నాత్మజునిఁ దేవోసీ
వీని నిటువైచి పోఁదగు, నే నీచంకకు భరంబె నిసువానుకొనన్.

⁠ 17


క.⁠

అని కలవరించి లగుడముఁ, గొని త్రిప్పుచు నిక్కువంబు కులసతి యనుచున్
జెనఁటి ధరాసురుఁ డాగ్రహ, మన సక్తుఘటంబు భిన్నములుగా వైచెన్.

⁠ 18

​

వ.⁠

సక్తుచూర్ణపాండూకృతుండును విషాదవిహ్వలుండును నయ్యె నిది మనోరథరాజ్య
పాలనఫలం బనిచెప్పి యప్పల్లవాధర సుముహూర్తంబునఁ గుమారు గాంచి
పంచమదివసంబున.

⁠ 19


క.⁠

అత్తులలేనికుమారునిఁ, బొత్తులలో మనిచి గూర్మిఁ బురుషుని రక్షా
వృత్తికి నియమించి ధరా, భృత్తులతోరోజ జననిగృహమున కరిగెన్.

⁠ 20


క.⁠

ఆలోఁ బెంపుడునకులము, బాలునకుం గాపువెట్టి బ్రాహ్మణుఁడు నికే
తాళిందమునకుఁ జనియెం, గాలోరగ మపుడు బిలముఖము వెలువడుచున్.

⁠ 21


క.⁠

అలభూమిసురతనూభవు, తలిమంబునఁ బఱవ నూర్జితక్రోధసమా
కులమై నకులము చిలువన్, బలువాతన్ గఱచి ద్రుంచి పాఱగవైచెన్.

⁠ 22


ఉ.⁠

ఆసమయంబున న్మహిసురాగ్రణి పుత్రుఁ దలంచి గాఢసం
త్రాసము పేర్మి లోఁగిటికి గ్రమ్మర వచ్చుచు నుండఁ జూచి యు
ల్లాసరసం బెలర్ప నకులంబు ఫణిస్రవదప్రపంకసం
భాసితవక్త్రమై యెదురఁ బర్వి పదాబ్జములం బెనంగినన్.

⁠ 23


చ.⁠

ప్రకటభుజంగమక్షతజపంకవిలిప్తముఖంబు నమ్మహా
నకులముఁ జూచి భూమిసురుఁ డాహతభీతపరీతచిత్తుఁడై
యొకగడెసేపు రిమ్మగొని యుండి పదంపడి తేఱి నిష్పరీ
క్షకుఁ డసమీక్ష్యకారియును గావున రోషవశుండు గావునన్.

⁠ 24


క.⁠

తప్పదు చంపె న్వదనము, చెప్పక చెప్పెడును రక్తసిక్తంబయి నా
కుప్పుకలువోలెఁ గలిగిన, యిప్పాపని దీనికేన యిచ్చితి మెసవన్.

⁠ 25


క.⁠

సతిమాట మీర కస్మ, త్సుతుదగ్గఱఁ గాచియుండఁజూచిన నీదు
స్స్థితి వచ్చునె నాకుత్సిత, మతిగూల న్నకుల ముచితమా కావలికిన్.

⁠ 26


క.⁠

అని కన్నుల జేవుఱుగీ; ల్కొన లగుడం బెత్తి విసరికొట్టిన వెలికిన్
గనుగ్రుడ్లు వెడల నొప్పిం, బనివి యహో నకుల మపుడు ప్రాణము విడిచెన్.

⁠ 27


చ.⁠

నకులముఁ జంపి పోయి సదనంబున భూమిసురుండు గన్గొనం
జికిలిమడుంగుపానుపునఁ జెక్కుచెమర్పక యున్నపుత్రకున్
బ్రకటభుజంగభంగములఁ బ్రాంతమునం గని ఱిచ్చఁబోయి యే
టికి నిటుసేసితిం గలువరించి యయో నను రోయ నుత్తముల్.

⁠ 28


వ.⁠

అని యుదరతాడనంబుఁ జేసికొనుచు బ్రాహ్మణుం డుచ్చైస్వనంబున రోదనంబు
సేయఁదొడంగె నక్కలకలంబు చేరువఁ బుట్టినింట నునికింజేసి యాకర్ణించి యాజ్ఞసే
ని గృహంబునకు వచ్చి బ్రాణేశ్వరు నాలోకించి.

⁠ 29


క.⁠

కడిఖండ లైనపామె, క్కడిది కడుంబ్రేమఁ బెంపఁగా రాజిలుపెం
పుడునకుల మేల పొలిసెం, దడయక నీ వేటి కేడ్చెదవు చెపు మనఘా.

⁠ 30

​

ఉ.⁠

నావిని బ్రాహ్మణుం డనియె నన్నుఁ బ్రయత్న మెలర్సఁ బట్టికిన్
గావలిఁబెట్టి పుట్టినిలు గాల్పఁగ నీ వటుబోవ నేను నా
లో వివరంబు మాలి మృగలోచన ముంగిసనే కిశోకర
క్షావిధి కొప్ప జేనేర్పఱిచి జాఱితి మందిరబాహ్యభూమికిన్.

⁠ 31


క.⁠

ముంగియును మన్నియోగము, నం గదలక కాచియుండ నందుకు నాలో
నం గాలసర్ప మరుదే, రం గని భవదీయపుత్రరక్షాబుద్ధిన్.

⁠ 32


క.⁠

తలఁ గొఱికి నఱికి భుజగ, జ్వలదస్రరసాతిరక్తవదనముతో ద
వ్వుల కెదురువచ్చి నకులము, కలకంఠీ పెనఁగదొణఁగెఁ గాళ్ళన్ వ్రేళ్ళన్.

⁠ 33


తే.⁠

అపుడు పన్నగరక్తసిక్తాననంబు, బభ్రునేత్రంబుఁ గని గుండె పగిలి నొగిలి
తనయు నిర్జించె నిఁక నేటితాళి మనుచు, నువిద లగుడాభిహతి దీనియుసురుఁ గొంటి.

⁠ 34


క.⁠

ఈయుగ్రాఘం బేమిటఁ, బాయు నిశాచరుడఁ గాక బ్రాహ్మణుఁడనె యం
చాయన యేడ్చుచుఁ జెప్పిన, నాయిభనిభయాన ఖిన్నయై మూర్ఛిల్లెన్.

⁠ 35


వ.⁠

మూర్ఛిల్లి యెట్టకేలకుం దేఱి కన్నీరు కరతలంబునం దుడిచికొనుచు సతి పతికి
గద్దదస్వరయై యిట్లనియె.

⁠ 36


క.⁠

కుపరీక్షితము కుదృష్టము, కుపరామృష్టంబు మఱియుఁ గుశ్రుతముం గో
రుపురుషుఁడు నాపితునిక్రియ, నషపరిమితాపత్పరీతుఁడై చెడినోవున్.

⁠ 37


క.⁠

అనిన విని భూసురుఁడు సతిఁ, గనుగొని యోవంశపాలికా! మంగలి యే
పనిఁ జేసి చచ్చె నీకథ, విన నిష్టం బయ్యెఁ జెప్పవే నా కనుడున్.

⁠ 38


వ.⁠

యాజ్ఞసేని యిట్లని చెప్పందొణంగె.

⁠ 39


చ.⁠

జడమతిభార్య యొక్కసెటిసాని విదర్భునివీటనుండి సొం
పడరఁగఁ గర్మలబ్ధిఁ గడుపై కడుఁ బైకొనుదండినొప్పులం
బడి యది పుత్రుఁ గాంచి పిదపం బరలోకముఁ జేరె నంతలో
నడల దొడంగె నాకటికి నారసి చన్నిడలేమి బాలుఁడున్.

⁠ 40


క.⁠

చుట్టంబులు పక్కంబులు, కట్టడియై వీఁడు తల్లిగండము తలగా
బుట్టె నవలక్షణుం డికఁ, గట్టా యెవ్వారి జెఱుపఁగా నున్నాడో.

⁠ 41


ఆ.⁠

ఇంట నుండగూడ దిప్పుడు గొని చని, గుంటనైనఁ బెద్దకుంటనైనఁ
బెంటనైన వైచి యింటికీ నరుదెం డ, నంగ నద్దురుక్తు లాలకించి.

⁠ 42


క.⁠

ఆయిండ్లఁ గూలి కుప్పట, లాయముగా నిరవధీనయై మనునొకన
ర్షీయసి వేఁగినమదిలో, బాయనితమి మ్రొక్కి నిలువఁబడి యిట్లనియెన్.

⁠ 43


ఉత్సాహ.⁠

కన్నవారివంకవారిఁ గానఁ బ్రాణనాథుఁడున్
మున్నె చచ్చె యేను గుంకముండ నెట్టు లేగుదున్
మున్ను వెన్క లేదు నేఁడు మూఁడుగాళ్ళవృద్ధ నా
యన్నలార వీని నీరె యంచు వేఁడి మ్రొక్కినన్.

⁠ 44

​

మ.⁠

అరసాన్నగ్రహణాస్థిశేషనతదేహన్ సౌఖ్యకృత్తైలసం
స్కరణాభావజటీకృతాలకననీష ద్దైన్యతామ్యన్ముఖం
బరుషప్రాక్పరిధానసంసృతనితంబ న్నిర్గతాలంబనా
జరఠం గన్గొని యొండునాక నగరస్వాముల్ ప్రసాదించినన్.

⁠ 45


క.⁠

వనిత పనిఁబూని వానిన్, దనయునిగా బెనుచుకొనిన దక్సుకృతం బే
మని చెప్పవచ్చు విద్యా, ధనుఁడు గుణాకరుఁడు ధీరతరుఁ డితఁ డయ్యెన్.

⁠ 46


క.⁠

అతఁ డొకనాఁడు దారి, ద్ర్యాతురుఁడై ధాత వొలసి యలసి ముహీశ
య్యాతలమున నిదురించి య, హో తేజలాభమూల మొక్కటఁ గనియెన్.

⁠ 47


ఉ.⁠

చేరి తృతీయయామమున సెట్టి గలంగి సదుల్లసన్మరు
ద్భూరుహభంగిఁ గెంజడలు భూతివళక్షితమైన మేన నిం
డారగఁ గావికావు మసినంటినమోము సలక్ష్మశుభ్రరో
చీరుచి నేవగింప నొకసిద్ధుఁడు వచ్చి సదాదరాయతిన్.

⁠ 48


చ.⁠

అనియె నహా కిరాటతనయా వినయాదిగుణంబులందు నే
మనుజుఁడు నీకు సాటి యలమాట లటుండెఁ బ్రభాతమైన నీ
కనుఁగవకు న్ఘనక్షపణకత్రయము న్గనుపట్టు ముంగిటం
బనివడి దానిఁ జంపు మది భర్మనిధిత్రయమూర్తి నుండెడున్.

⁠ 49


క.⁠

ఆనిధులఁ బుచ్చుకొని ధని, వై నీతిఖ్యాతిరీతు లమరఁగ మనుమం
చానిత్యసత్యుఁ డరిగిన, మానస మలరం గిరాటమణి మేల్కనియెన్.

⁠ 50


తే.⁠

మేలుకని భక్తిఁ బ్రణమిల్లి మేననిలిచి, తల్లి యూరుజమహిళామతల్లి కనియె
నమ్మ యిమ్మందిరంబున నలికి మ్రుగ్గుఁ, బెట్టు మిపుడు శుభంబు లభించు మనకు.

⁠ 51


క.⁠

వలదు విలంబన మన న, ప్పలితగృహం బలికి పూసి పసపొసంగం గు
గ్గులు మృగ్గులు నిడి యక్కథ, నలఘుమతిం దెలిపె సనయుఁ డగుతనయునకున్.

⁠ 52


క.⁠

క్షౌరమునకు సమయంబగు, టారసి నాపితుఁడు వచ్చె నాలో దైవ
ప్రారంభమున నపూర్వవి, భారూఢక్షపణకత్రయంబును వచ్చెన్.

⁠ 53


వ.⁠

వచ్చిన.

⁠ 54


క.⁠

మే నుప్పొంగఁగఁ బెంజెర, కూన న్నగు లగుడ మెత్తికొని ప్రాణంబుల్
పోవడఁచె సెట్టి యాలో, దీనత్రితిమం బహో నిధిత్రయ మయ్యెన్.

⁠ 55


వ.⁠

అయిన.

⁠ 56


క.⁠

ఆనిధులఁ బుచ్చుకొని ధని, యై నాపితుఁ జూచి వణిజుఁ దాదృతి మెఱయన్
దీనారశతక మిడి మదిఁ, బూసినకౌతూహలమునఁ బొమ్మని పల్కెన్.

⁠ 57


చ.⁠

వెఱగు జనింప నత్తెఱఁగు వెంగలిమంగలి సూచి కన్నుమి
న్నెఱుఁగక యింటికే గి యటు లేనును భూరినిధు ల్గడింతు నం
చఱిముఱి గొంకులేక లగుడాగ్రముఁ గైకొని యత్న మేమియున్
గరిపడకుండ నాక్షపణకత్రితయాగమనంబుఁ గోరఁగన్.

⁠ 58

​

క.⁠

ఒకముగురు నిగురుగప్పిన, ప్రకటాంగారము లనంగ భస్మవిలిప్తాం
గకులు చనుదేర నారసి, తుకతుకపో నడచె నాపితుఁడు చేసేతన్.

⁠ 59


క.⁠

లగుడంబున మస్తకముల్, పగిలి పడ న్వ్రేయఁ జచ్చిపడి రెన్నఁగ న
మ్ముగురును ముగురు నిధిత్రయ, మగుటయు లే దవని మెఱసె నస్త్రము మెదడున్.

⁠ 60


వ.⁠

అట్టి యకృత్యంబునకుఁ బౌరు లాహాకారంబు లొనర్చి రాక్షణంబ నగరరక్షకులు.

⁠ 61


చ.⁠

పటురభసంబున న్బొదివిపట్టి దురాత్మక యిట్టివారి నేఁ
డిటువలె జేసి చంపుటకు నెవ్విధి నీమన సోర్చె వీరు ని
ష్కుటిలచరిత్రు లన్యులకుఁ గోర రొకింతయు గీడు వీరిపైఁ
గటకట మచ్చరం బెటులఁ గల్గె వృథా యిది పోల వెదెయ్యెడన్.

⁠ 62


క.⁠

నిటలలిఖితాక్షరంబులు, కుటిలాత్మా మసలదెసల గొనబగుజటులం
జటులగతిఁ జంపి తీ నవని, కటములు బొంగారఁ గ్రూరగతి వా రంతన్.

⁠ 63


క.⁠

ఆక్షురకుఁ డోడిపడ న, బ్భిక్షులపాదముల సరసఁబెట్టి భుజాహే
తిక్షతి దునిమిరి ధర నప, రీక్షితకార్యులు భజింపరే యాపదలన్.

⁠ 64


చ.⁠

ప్రశమనరేఖఁ బాదమునఁ బ్రామి యహో యవిశేషరోషసం
వశుఁ డగుచున్ ధరాస్థలి నవారణ నెవ్వఁడు వేగిరించి సం
భృశతరకార్యము ల్సలుపుఁ బెద్దయు వేయును నేల సర్వదు
ర్దశలు గలంచు వానిఁ దము దా గుణలుబ్ధులఁ బొందు సంపదల్.

⁠ 65


వ.⁠

కావున నీవును నాపితునకు దోడుబోయినవాడ వఐని ప్రాణేశ్వరుం దూఱె వారు
సుఖస్థితి నుండి రని విష్ణుశర్ముండు సెప్పిన విని నీతికథావర్ణనంబున సుదర్శనకుమా
రులు లబ్ధవర్ణులై పూర్ణులై తండ్రి నలరింపుచుండిరి.

⁠ 66


మ.⁠

సతతశ్రీభృతరాగదేహకృతయోషాభాగరత్నాస్థిదా
మతటిత్తారకయుక్తవారిధరసమ్యక్కాయచిద్గేయ ష
ణ్మతమోహావృతికర్తృకామహితగానప్రేమ గోపాంగనా
శతచామీకరచామరానిలచరాంచత్ఫాలలోలాలకా.

⁠ 67


క.⁠

హాటకమణినూపురనృక, రోటీకమలాప్తచరణరుచిరాగ్నిశిఖా
పాటీరభసితపల్లవ, పాటలమందారపాదపప్రతిమానా.

⁠ 68


మాలిని.⁠

త్రిపురరిపువరస్త్రీతీవ్రమానచ్ఛిదాధీ, నిపుణతరవిహారా నిత్యసంతోషపూరా
జపకరణచణార్యాసక్తముక్తాభిగమ్యా, త్రిపటుతనువిలాసా దివ్యధామైకవాసా.

⁠ 69


గద్య.⁠

ఇది శ్రీవేంకటనాథకరుణాలబ్ధసరససాహిత్యనిత్యకవితావిలాస సకలసుకవి
స్తుతిభాషణోల్లాస రాజకులపారావారపర్వశర్వరీరమణ నీతిశాస్త్రమార్గపరిశ్రమణ
ధైర్యపర్యాయ ధిక్కృతనీహారపర్వత పర్వతరాజకుమార నిస్సహాయప్రబంధనిర్మాణ
భోజభూదారసుధామధుర భారతీసనాథ వేంకటనాథ ప్రణీతం బయిన పంచతం
త్రంబున నసమీక్ష్యకారిత్వ మన్నది సర్వంబును పంచమాశ్వాసము.

⁠