రంగనాథ రామాయణము/అయోధ్యాకాండము

వికీసోర్స్ నుండి
ఇక్కడికి గెంతు: మార్గసూచీ, వెతుకు


శ్రీరస్తు.

శ్రీ రంగనాథ రామాయణము

అయోధ్యాకాండము

దశరథుఁడు ప్రజలతోఁ దన కోర్కిఁ దెల్పుట

శ్రీలీల దశరథోర్వీపాలుఁ డవని - బాలించుచుండి చొప్పడ నొక్కనాఁడు
సుతులు నల్వురలోన శుభతరమూర్తి - యతులయశోనిధి యగుచున్నవాని
ననుదినంబును పేద లగువారినెల్ల - మనమున ముదమంద మన్నించువాని
హితబుద్ధి యగువాని నెల్లభూతముల - హితమునఁ గరుణ నన్వేషించువానిఁ
బోల జతుర్విధపురుషార్థగతుల . నోలి చిత్తంబున సూహించువాని
ననిశంబు సంతుష్టుఁ డైయుండువానిఁ - గొనియాఁడదగినసద్గుణములవాని
దప్పనికోపంబు దగుప్రసాదంబు - నొప్పగు ప్రభుశ్చక్తి నొనరెడు వాని
గజహయారోహణక్షముఁ డగువాని - విజయలక్ష్మీసమన్వితుఁ డగువాని
వెరవరి యగువాని విహిత కార్యంబు - నరయ ననాలస్యుడై చేయువాని
మానని రోషంబు మది లేనివాని - మానుగా భృత్యుల మన్నించువాని 10

నతిరథుఁ డగువాని ననసూయవృత్తిఁ - బ్రతిదినంబున బుద్ధిఁ బాటించువానిఁ
గరుణాసముద్రు (డై కడుమించువాని - బరులగుణంబులు పాటించువాని
బుద్ధి బృహస్పతిఁ బురణించువాని - నిద్ధతేజంబున నినుఁ బోలువాని
నమిత ప్రజానంద మలరించువాని - గుముదబాంధవుభంగిఁ గొమరొందువాని
వెలయ ధనుర్వేద వేదశాస్త్రములు - వలయువిద్యలయందు వలనొప్పవాని
న్యాయమార్గంబున నర్ధార్ధనంబు - పాయక సేయ నేర్పఱి యగువాని
సైరణ ధరతోడ సరివచ్చువాని . భూరిగుణంబులఁ బొలుపొందువాని
శ్రీరామపట్టాభిషేకంబు చేసి . ధారణిఁ బాలింపఁ దలపోసి యంతఁ
దలకొన్నకడకతో దశరథేశ్వరుఁడు . కొలువుకూటమునకుఁ గొమరొప్ప వచ్చి

దశరథుడు వసిష్టాదులతో రామునకుఁ బట్టముఁగట్ట నాలోచించుట

యందు వసిష్టాదు లగు మహామునులు - నందు సుమంత్రాదు లగు మంత్రివరులు 20

చేరువనృపతులుఁ 3গু০eoc జట్టములు - పౌర వర్యులు జానపదులు నాశ్రీతులు
సారవివేకులు సామంతనృపులు - ధీరులు రాజనీతిజ్ఞలు మొదలు

వారల రావించి వారిదనినద - చారుగంభీరసుస్వరమునఁ బలి కె "మా పెద్ద లిక్వెకుమనుజేశ ముఖ్య - లీపృథివీతల మేలి రింపెసఁగ వారలరీతి నవారిత నీతి - నీరాజ్య మంతయు నే నో పినట్లు

విజకులాగతధర్మనిరతుండ నగుచుఁ - ಬ್ರಜಲ నేలితిని మీప్రాపునఁజేసి యిది యంతయును మీర లెఱిఁగినయదియ - విదితంబుగా నింక వినుఁడొక్కమాట. నఱువది వేలేఁడు లవని బాలించి - నెఱసి తచ్ఛత్రంబు నీడనే యుండి ముదిసితి భూభారమునకంటె ఘనతఁ - బొదలు జరా భారమును దాల్చుకతన నా మేను వికసిత నలినషండంబు - కౌముదితోఁ బోరి గర్వంబు దక్కె-ఁ 30

గావున నారాముఁ గల్యాణరాము - దేవతాహితకాము ధీగుణస్తోము నిందీవర శ్యాము నినకోటి ధాము - సౌందర్యజితకాము జగదభిరాముఁ ಬ್ರಜಲ భా లింపఁగఁ ಬಜ್ಜ೦ಬು గట్టి . సుజనులు గొనియాడ సుఖకరంబైన యూరట గోరుచు నున్నాఁడ మీకు - నీరీతి సమతి యే" యంచుఁ బలుక ఘనగర్జితంబు లాకర్జించి యలరు - వనమయూరమలన వా రుత్సహించి ΤΕωής గలకలశబ్దముఖరితస్వాంతు - లగుచు భూసురముఖ్యు లగుభూమి ప్రజలు దమలోనఁ దాము మంతన మూడి కూడి - కమలా_ప్తకులున కుత్కంఠత ననిరి, "మీరానతిచ్చిన మేలిమిమాట - వారు వీ రన కెల్లవారికి హితము హృదయరంజకము నభీష్టదం బయ్యె - నదిగాక సకలజనానందకరము రాజనీతిజ్ఞ నిర్తలధర్మనిపుణుఁ - దేశోజగద్భంధు దీనై కసింధు 40.

సత్యపంపన్నుఁ బ్రశాంతిసంపన్ను నిత్యవిప్రార్చనానిరతు సచ్చరితు నీతియుఁ బ్రీతియు నేర్పును నోర్పు - ఖ్యాతియుభూతియుఁ గాంతియు దాంతి శాంతియు మొదలగు సద్గుణావళుల - నెంతయు నీకన్న నెక్కు-డైయున్న రాముని లోకాభిరాముని నీవు - భూమికి రాజుగాఁ బూన్చుట తగదె ? తైలోక్య మైన నాతం డేలఁజాలు - నీలోక మేలుట యెంతమాత్రంబు * నీసుతాగ్రణి రాజ్యనిరతుఁ డౌనేని . భూపతిచేసిన పుణ్యంబుగాదె ? కావునఁ బట్టంబు గట్టు మీవతని . కేవేళ మేమును నిదియె కోరుదుము." ఆనుచు బద్ధాంజలు లై విన్నవింప - విని తనమదిలోన వేడ్కరెట్టింప భూమీశుఁడప్ప డుప్పొంగివసిష్ట - వామదేవులఁజూచి వలనొప్పఁబలికె “సీమధుమాస మభీష్టదం బగుట - రాముని సకలసామ్రాజ్యలక్ష్మికిని 50

రాజుఁ జేయుదము తద్దవ్యవస్తువులు - యోచించి తెప్పింపుఁ డుచిత వైఖరిని" నని పల్క వారు నయ్యభిషేకయోగ్య - ఘనవస్తువులు గూర్పఁగాఁ బంచి రంత. జ్మైవల్లభుండు సుమంత్రాదిమంత్రి - కోవిదులను బంధుకోటి వేర్వేఱ

రావించి చెప్ప వారలు సమ్మతించి - వేవేగ రఘురామవిభుని రప్పించి

-: దశరథుఁడు శ్రీరాముని రాజ్యపాలనముఁ బూనుమని చెప్పట :-

తన చూపులను సుధాధారలు దొరుగ . జననాథుఁ డారామచంద్రుతో న నియో, *బెను పొందఁ గడిమిమైఁ బెద్దకాలంబు - జను లెల్లఁబొగడ రాజ్యముచేసి యేను దానముల్ ధర్మముల్ తనరు యాగములు - నూనిననిష్టతో నొగిఁ బెక్కు చేసి కడపట నీయట్టి కల్యాణశీలుఁ - గొడుకుగా c బడసితిఁ గోర్కి రెట్టిండ నే నింక భూభార మిట మోయఁజాల - గాన నికా బట్టంబు గదఁ బ్రీతి 7 చెలు వార పట్టాభిషేకంబు సేయ - లలిత పుణ్యోదయలగ్న మెల్లుండి 60

యొనర సీతయు నీవు నుపవాసముండుఁ - డెనసినభక్తితో నెల్ల సంప్రీతి." | నని పల్కుటయు రాముఁ డవనీళుఁ జూచి.వినయంబు ధైర్యంబు వెలయ నిట్ల నియో. "జననాథ ! నాకు నీచరణపద్దములు - గొనకొన్న భక్తితో గొలుచుటకంటె గడచినరాజ్యంబు గలదె లోకముల ? - నుడుగు మీ పలుకు లయోగ్యంబు' లనుడు ననఘచారిత్రుఁడ వతిస్పత్త్వధనుఁడ - వినకులరత్నంబ వీ వుండ నింకఁ దగువార లెవ్వరు ? ధరణిపాలనము - దగిలి కావింపుము త్రైలోక్యవీర ” యని పల్కుటయు రాముఁ “డట్లకా" కనుచుఁ - దననగరికిఁ బోయెఁ దదనంతరంబ. పౌరుల రాజుల బంధులనెల్ల - వారల వీడ్కొని వనజా_ష్టకులుఁడు అంతఃపురంబున కరిగి శ్రీరామ. - చెంత నున్న సుమంతుచేఁ బిలిపించి తన సమీపమున నా తనయుఁ గూర్చుండ - బనిచి యానందబాష్పము లాప్పతిల్ల 70

మనమలరఁగఁ జూడ మహిపున కపుడు - మనమున దిగులొత్త మఱి యశుభములు కనుప నంతట ఁ గడుభయ మంది - తనపుత్రకుని జూచి తద్దయుఁ ඝඹී)පි. “నాపాలిభాగ్యంబ నా నిధానంబ . నా పుణ్యసారంబ నాతపఃఫలము నాపత్రరత్నంబ నాకలలందు - దీపించె నశుభవర్ధిత నిమిత్తములు ఘనదుర్గుహములు ను ల్కాపాతములును - గనుఁగొంటి మనసు వైకల్యంబునొందెఁ; గావునఁ బుష్యయోగము నీకు లెస్స - నీవు పట్టముఁ బూన నిండు నాకోర్కి యాలస్య మేల నీయభ్యుదయమున - కీలోకమంతయు నెపుడుఁ గాంక్షించు" నన విని దశరథు నా నతి యియ్య - కొని ప్రెక్కి తండ్రి వీడ్కొని రామవిభుఁడు తన తల్లికిని సుమిత్రకు నట్టివార్త . జనకనంద నకు లక్ష్మణునకుఁ జెప్పి వారల సంతోషవార్థిఁ దేలించి - యారామవిభుఁడు శీతాంశుసన్నిభుఁడు 80

తననగరికి వచ్చెఁ దాను సీతయును - ఘనమైనహృదయవికాసంబు నొంద నంత వసిష్టుతో ననియె భూవిభుఁడు ; - "సంతోష మెసఁగంగఁ జని రామవిభుని మునినాథ యుపవాసమునకు సంకల్ప - మొనరింపఁ జేయుము యుక్తమార్గమున" ననవుడు బ్రహ్మరథారూఢుఁ డగుచుఁ . జని వసిష్ణుఁడు రామచంద్రునికడకుఁ దనశిష్యు నొక్క నిఁ దడయక పనిపి - తనరాక మున్నుగాఁ దగ నెఱిఁగించి యమ్లూఁడు వాకిండ్ల యందాఁకఁ బోవ - నిమ్లుల రాఘవుం డెదురేగుదెంచి యవతీర్ణరథునికి నతిభక్తి ప్రెక్కి- . సవినయంబుగ సంతసంబున నపుడు లోనికిఁ దెచ్చి యా లోకవంద్యునకు . మానుగ సత్కృతుల్ మనసారఁ జేయఁ బుణ్యాహవాచనంబులు నుపవాస - పుణ్యసంకల్పంబు పొసఁగఁ జేయించి వెలయ రాముఁడు పదివేల ధేనువుల . నెలమి దక్షిణగాఁగ నిచ్చినఁ గొనుచు 90

వచ్చి వసిష్టుఁడు వసుమతీపతికి . నచ్చగాఁ జెప్పి గృహంబున కరుగ నంతఃపురంబున కరిగె భూవిభుఁడు - నంత నక్కడ రాముఁ డానందమంద జానకితోఁ గృతస్నానుఁడై విష్ణు - మానుగాఁ గూర్చి హోమంబుఁ గావించి యాహవిశ్శేషంబు నమరఁ బ్రాసించి - యూహ విష్ణుధ్యాన మొనరఁ జేయుచును విశదనిశ్చయబుద్ధి విష్ణుగేహమునఁ - గుశశయ్యపైఁ బొల్చి కులగురుండైన యావసిష్టుఁడు చెప్పినట్టిచందమున - ధీవరిష్టుఁడు రామదేవుండు నిష్ట నుపవాసముండె ; నయోధ్యలో నంత . విపులసముదమున విలసిల్లవారు ; కొలఁదిముత్యముల వ్రుగ్గులు వెట్టువారు - చెలువార గృహములఁ జిత్రించువారు కలయఁ గస్తూరి రేఖలు దీర్చువారు . నలిమీఱి మణితోరణము లెత్తు వారు విరులచప్పరములు విరచించువారు - పురవీథిఁ గేతనంబుల నిల్పువారు 100

కలవడంబులు మేలుగాఁ గట్టువారు - కలిమి నొండొరు లద్ధి గై సేయువారు నభిషేకసుముహూర్త మలరించువారు - విభుఁడైన దశరథు వినుతించువారు నిలువేల్పులకుఁ బూజలిచ్చెడువారు - కల కొద్దిదానము ల్లావించువారు పురరాజవీథి గుంపులు గూడువారు . సరసకథాగోష్టి సలిపెడు వారు రాముఁడే రాజుగా ( బ్రార్థించువారు . రాముని గొలువ సంభ్రమపడు వారు రామకీర్తనముల రాజిల్లవారు - నై మహోత్సవకోటు లటుచేయుచుండ నప్పడు మందర యను కైకదాసి - తప్పక దన మేడఁ దానెక్కి చూచి యిది యేమి చందమో యీపురలక్ష్మి - పొదలుచున్నది మహాద్భుత వైభవములఁ

-: మందర కైకకు దుర్బోధచేయుట ։-

బౌరు లందఱును నపారశృంగార - చారుశరీరులై సంతసించెదరు కౌసల్యనగరిలోఁ గలకాంతలెల్ల - గైసేసియున్నారు కడువేడ్క-తోడ 110

నేలొకో కౌసల్య యెద నుబ్బియుబ్బి - వేలసంఖ్యధనంబు వెచ్చపెట్టేడిని ననుచుఁ బ్రమోదాది యగురాముదాది - కనుఁగొని యడిగి యుక్కామినివలన రాముఁ దిట్టము గట్టి రాజు గావించు . నామహోత్సవకోటు లని నిశ్చయించి పనివడి రాముఁడు బాల్యంబునందుఁ - దనకాలు విఱిచిన తప్ప సాధింప నిది నాకు తఱి యని యిచ్చఁ జింతించి - యదివచ్చి కైకతో నంతయుఁజెప్ప వచ్చి తత్కే.ళీనివాసంబుఁ జొచ్చి - మచ్చిక నుయ్యెల మంచంబుమీఁదఁ బ్రవిమలమృదులతల్పంబుపై వేడ్క-( - బవళించియున్న యప్పదాక్షీఁ జూచి “లెమ్లు $ లెమ్లో భామ ! లీలాభిరామ ! . ఇమైఱుంగవు కార్య మేమియు" ననుచుఁ గొనరెట్టఁ బట్టి గ్రక్కున లేవనెత్తి - తన నేర్పుమాటలఁ దరణి కిట్లనియె. “వసుధాధిపతి నాకు వలచు నాభాగ్య - మ సమాన మనిచెప్ప టది బొంకులయ్యె 120

నది యెట్టు లను ; పెద్దయాలికి వెఱచి - మదిరాక్షి ! నిను వేఁడ మఱి మోసపుచ్చి భరతుని నొకవంకఁ బరభూమి( బంచి - పరికింప రఘురాముఁ దిట్టంబు గట్టఁ దలఁచుచునున్నాఁడు దశరథేశ్వరుఁడు : - నెలఁత ! యిట్టిదియైన నీకేటి బ్రతుకు * రాజుల మది నమ్లరాదు నీ కేల - వేజాడలను విజ్ఞవీగె దో చాల ! యిట్టి మోహవిదూరు నిట్టివంచకుని - నిట్టిబూమెలవాని నెందు నేఁగాన ముగఁడే యూతఁడు మైత్రి మూ నిన యట్టి . పగవాఁడు గాక యీ పట్టుల నీకు సవతికుమారుని జగతియంతటికి - ధవునిగాఁ జేసిన ధవళాయతాక్షి ! నీకుమారునకును నీకును నాకు - శోక మబ్బుటకాక సుఖ మేల కలుగు? నీ కరణంబుగా నీతండ్రియనుపఁ 書 జేకొన్నప్రేమ వచ్చినదాన నేను ; నీలెస్స నా లెస్స నీకైనలేమి - నాలేమి గాన నానావిధంబులను 130.

హితవుఁ జెప్పితి నీకు నింమనిభాస్య : మతి నీదుపుత్రుండు మనుట దలంపు" మనుట వేడుకఁబూని యాకైక దాని - వినుతించి కౌగిట వేగంబ చేర్చి “శ్రీరామపట్టాభిషేకోత్సవంబు - చేరి నా కెఱిఁగించి చెవులకు విందు చేసితి వేమందుఁ ? జెలువ నీ పొందు . వాసిగా ఫలియించె వక్రోక్త లుడుగు, భరతునకంటె నాభరతాగ్రజండు - తిరమైన భక్తివిధేయుండు నాకు నీమేలువార్తకు నేను మెచ్చితిని - భామరో " యనుచు నేర్పడఁ గొంతసొమ్లు ఘనతర నవరన్నఖచిత మై యొప్ప - తనచేతి కడియంబు దానికి వేగ కొమ్లు కొమ్లవి యొుసఁగుటయు నా సౌమ్లు இம் లమ్లాయలాఁడి యల్లటు పాఱవైచి పాపంబు హృదయతాపంబు కోపంబు - దీపింపఁ బలి కె నత్తెఱవతో మఱియు “నిది మేలుగా నుబ్బి తిచ్చలో నిప్ప - డిది యేమి మెచ్చుగా నిచ్చితి నాకు 1 140

నిది యేమి కైక ? యీ హితవుఁగైకొనక - వదరి పల్కితి నీతి భావింపలేక వలనొప్ప నే మనవచ్చు నీగుణము - కలకాల మీతీరుగాఁ జనఁ దొడఁగెఁ దన్నుమాలినయట్టి ధర్మంబు గలదె - కన్నుఁ జోయెడునట్టి కాటుక గలదే ? జగతిలో నెందైన సవతినందనుల - కగపడు శుభముల కాత్తఁ గోరుదు రె ? సవతికుమారుండు సామ్రాజ్యమునకు - ధవుఁడైన సకలభూధవులు బాంధవులు ప్రజలు మంత్రులు రాము పంపు సేయుదురు - గజహయాదిబలంబు కైవశంబగును దశరథునకు స్వతంత్రము లేదు పిదప - శశిముఖియైన కౌసల్య సంపదల విఱ్ఱవీగఁగ సరివెలఁదివై యుండి - వెట్టిదానవె ಮೆಲ್ಲು వేగించె దీవు ? నది యిది యేల నీ వావధూమణికి - నొదు(గుచు దాసివై యుండంగవలయు. భరతుండు నారఘుపతికి భీతిలచు - వెఱవున భృత్యుఁడై విహరింపవలయు 150

రాజదేవి యటంచు రమణి సీతకును - నీచిన్నికోడ లెన్నిక గొల్వవలయు నెలఁత యిట్టిద యేని నీకేటి బ్రతుకు . కల దుపాయం బిది కార్యంబునకును వనదుర్గముల రాము వసింుంపఁ బనుపు - పనివడి భరతునిఁ బట్టంబుగట్టు" మనవుడు కైకేయి “యక్కట ! నాకు - జననాథుఁ డింతటి చను విచ్చెనేని ? ఆరాజు నేమని యడుగుదు దీని . నీ రెండు దశరథుఁ డేల నాకిచ్చు ? నెక్కడిమాట నీ వేమి చెప్పినను - నిక్కార్యఘటన నా కేరీతిఁ బొసఁగు శ్రీరాము నడవులఁ జేరఁ బొమ్లనుచు . నేరీతి జెప్పదు నెలనా (గ ! నేను " ననుచున్న కైకతో నాయుపాయంబు - తనకీడు మెఱయ మంథర చెప్ప(దొడఁగె. “සර්‍ය දහර් : 8°ಲ್ಲಿ శంబరుఁడు నింద్రుండు దొడ3 పోరాడ నింద్రునకు ရွှံါ ప్రీతి నినుఁ దోడుకొని సైన్యనివహంబు దాను - జని రాత్రి మార్కొన్నశంబరుతోడఁ160

బోరాడ దశరథ భూపాలుమీఁద - నారాక్షసుఁడు మాయ లలుక ఁ బన్నుటయు ధవళాంగుఁ డనుమునిదయ నీవుగన్న - నవిరళం బగు మాయ నామాయ లడఁచి నీవిభు నా దైత్యు నిశితా స్రనిహతి - జావకుండఁగఁ గాచి సం_తుఁజేసి వసుధేళుచే రెండు వరములు నాఁడు - మసలక వడసితి మఱచితే వాని ? ఈ వె నాకీకథ లెఱిఁగించి మఱియు - నీ వాత్త మఱచిన నేనేల మఱతుఁ ? ಏಜ್ಜ೦ಬು నెడఁూసి పదునాలుగేండ్లు to. గట్టిగా మునివృత్తిఁ గౌసల్యకొడుకు దారుణకాంతార ధరణి యేలుటకు . ధారుణీతలము నీతనయుఁ డేలుటకు నా రెండు వరములు నవనీశు నడిగి - యీ రెండు తెఱఁగుల నిటు సేయఁ బనుపు. మడుగుచో నతఁ డెంత ప్రార్థించెనేని 7 - జడమతికోఁ గాక సత్యంబు మోపి, డిడువక నీకార్యవిధము సాధింపు . తోడిన కార్యంబు దొఱుకు నెల్లెడలఁ 170.

బతి బొంక వెఱచు : నీపై నెయ్య మెక్క ; డతకరింపఁడు సేయు" మనినరాగిళ్లి నీవంటి ప్రియు గాలి నీవంటిసఖిని - నీవంటినయగుణనిధి నెందుఁగాన ? నీవు నాచే విన్న యీ వరద్వయము - గారవంబునఁ జేయఁ గా వరారోహ ! ఈవెంచినటువలె నీ భూమి కెల్ల - నా వరతనయుండు నాయకుండైన ; బాగుగా నపరంజి బంగారుచేత . సీగూను పొదిగించి నీ ముఖేందు వునఁ దిలకంబు కస్తూరి దిద్ది నీ మేను - వలనొప్ప భూషణావళులు గైసేసి నటియుంచు మరుని యందపుఁగొమ్ల యనఁగఁ - గుటిలకుంతల ! నీవు గ్రువురుచుండ సఖు లెల్ల నీమాట జవదాటకుండ . సఖియ ! నిన్నలరింతు సతత మే" ననుచుఁ గైక మంథరకు సత్కారముల్ చేసి . యేకాంతమునఁ దనయింటికిఁ బోయి పెట్టినసౌమ్లులు పెట్టెలోబెట్టి - దట్టమౌ కస్తూరి తలిపట్టు పెట్టి 180, మలినవప్రము గట్టి మది నల్క-దొట్టి - చలము చేపట్టి భూస్థలి బండె నంతc.— దనలోన నూహించి తనుఁగొల్చి వచ్చి - మనవూర నున్న యామంథరఁ జూచి 66 జననాయకుఁడు రామచంద్రునిఁ బిలిచి - వనమున మునివృత్తి వర్తింపఁ బినిచి భరతుని దగురాజ్యపదమునకెల్లఁ - గరమర్థిఁ ಐಜ್ವ೦ಬು కట్టినఁ గాని, యన్నపానము లొల్ల నాభరణమ్లు - లెన్ని యిచ్చిన నొల్ల నేమియు నొల్ల నిట లేచి రానింక నే" నంచు నలుక . నటుపూని మదిలోన నలయుచున్నంతఁ.

-: దశరథుఁడు కైకయింటి కరుగుట :-

గైకేయితోడ రాఘవుని పట్టాభి . షేకోత్సవం బెల్లఁ జెప్పెద ననుచు నారాత్రి దశరథుఁ డచటి కేతెంచి - చారుమాణిక్యకాంచనధగద్ధగిత కనకరత్న కవాట కక్ష్యాంతరముల - ఘనసారచందన కర్పూరగంఛ కలితనానారత్న కాంతిశోభితముఁ . దులకించు సౌధ వేదుల వేగ కడచి 190

కేళీగృహంబునఁ గేకయపత్రి . బోలం గఁ బరికించి పొడగాన కప్పడు దే°వారికునిఁ జూచి దశరధుఁ డడుగc . గా వాఁడు వగచుచుఁ గరములు మొగిచి 4 దేవ యాకోపమందిరములోపలికి . దేవి విచ్చే సె నే తెఱఁగొకో ? యెఱుఁగ," నని వాఁడు పల్కిన నామాటలకును - ధనురుగ్రటంకారదారుణం బగుచు వీనులఁ బడి మోము వెలవెలఁ బాల - మానవాధీశుండు మానసంబునను బ్రేమానుబంధంబు ప్రీతి రెట్టింప - నామందిరంబున కల్లన వచ్చి యనిమిషపురినుండి యచ్చరలేమ - చనుదెంచి పడియున్న చందంబుదోఁప నూరకే ధరణిపై నున్న యావికచ . నీరజాననఁ జూచి నివ్వెఱగంది వెరవెరపాటున వేదనఁబొంది - తెఱవదగ్గరఁ జేరి దీనుఁడై మీఱి యాయింతియొడలెల్ల నంటి చూచుచును - గాయజవివశుడై కడువేఁడఁదొడఁగె 200

"నిందీవరా క్షీ ! పూర్ణేందుని భాస్య ! - ఇందిందిరాలక ! యేల యీయలుక ! పవళింప నేలనే బాలేందు ఫాల ? . యవిరళమృదులపర్యంకంబు లుండఁ గోమలమృదులదుకూలంబు లుండ - నీ మైలచీర నీ వేల కట్టితివి 1 పసిఁడిశలాకతోఁ బ్రతియైన మేనఁ - బొసఁగ భూషణములఁ బూన వేమిటికిఁ ? j జలపట్టి వెన్నెలచందమా నుదుట - దలపట్టు లేల ? నీతలఁ పెట్టు పుట్టె ? నీలాలకంబుల నిగ్గులుదేర - నేల పాపటదీర్ప విన్నాళ్ళరీతిఁ ? గెమ్లోవి కినుమడి కెంపు సంధిల్లఁ గమ్ల తమ్లల మేల గైకోవు ూల ! జిలుఁగువన్నెల తేట చిఱునవ్వు మొలక- మొలపింప పేటికి ముఖచంద్రునందు 7. నిది యేమి కైక ! నీవిటు చిన్నవోయి - మది దూలి నీకింత మరుగ నేమిటికి ? నెవ్వరు నీదెస నెగ్గులు పలికి . రెవ్వరు మాటాడి రెదిరి సీ తోడ ? 210

వారి నెఱింగింపు వారిజనయన 1 - వారి వారింతు నెవ్వారల నై న” నని పల్కి- కన్నుల నందందఁ గ్రమ్లు ఘనబాష్పపూరముల్ కరములఁ దుడిచి “లేమ ! నీవొక దిక్కులేనిచందమున - భూమిపై నిట ధూళిఁ బొరల నేమిటికి ? గాముసోఁకెనొ యొండు ఘన మైన రోగ - మేమి పాటిల్లెనో యెఱిఁగింపు నాకు : వెజ్జలు వచ్చిన వేగ మాన్పెదరు - లజ్జింప నేటికి లలితాంగి ! నీకు నటుఁగాన నీతలం పైన నొం డరయ – నిటు సే యు మని పల్కు- మేను జేసెదను. వనిత ! నీకొఱకు నవధ్యులు గాని - యనఘచరిత్రుల నైనఁ జం పెదను. జంపంగఁ దగిన దుర్జనకోటి నైనఁ - గంపించి నీమాట గాచి పుచ్చెదను. నీకుఁ బ్రియం బైన నిరుపేద నైనఁ - జేకొని రాజుగాఁ జేసెద నెలమి. భామిని ! నీదయఁ బాసినయట్టి - శ్రీమంతు నైన దరిద్రుఁ జేసెదను. 220

నేను నా వారు నీహితబుద్ధి నడువ - గా నీకు నిట్లుండఁ గారణ మేమి ? లేమ ! నామాట లాలించి నీవిపుడు - మో మెత్తి నామది ముచ్చటదీర, నడిగిన నాప్రాణ మైన నీకిత్తు - నడుగుము నీ" వన్న నానంద మంది యన్నాతి విభుని నెయ్యంబు నెఱింగి - సన్నపు టెలుఁగున జననాథు కనియె. 46 దేవ ! నీ చెప్పిన తెఱఁగున నీవు - గావింతు నని బాస గావింతు వేని మఱి యెఱింగింతు నమ్రాట నీ" కనినఁ - దెఱవతో దశరథాధిపుఁ డిట్టులనియె. "వీరుఁ డెవ్వఁడు మేటివిలాకాండ్ర లోన - సార మెవ్వఁడు ధర్మసమితిలో నెల్ల నెవ్వనిఁ జూడక నే నుండఁజాల ? . నెవ్వఁడు నను భ_క్తి నేప్రొద్దుఁ గొలుచు, నట్టి రాఘవునితో డతివ ! నీకోర్కి to నెట్టనఁ గా వింతు నే" నన్న నలరి మరుదగ్ని శశినట్టోమణిముఖ్యులైన - సురల వేర్వేఱు సాక్షులుగా నొనర్చి 230

ధరణీశుమదిలోని తమకంబు దెలిసి - కరుణను నెడఁబాసి కైకేయి పలికె, -ce S"eつ窓の దేవాసురయుద్ధంబునందు - వలనొప్ప నిచ్చితి వరములు రెండు భూవర ! మఱచితే బుద్ధిఁ జింతింపు - మావరద్వయము నిన్నడిగెద నిపుడు నాదిత్యకులజుండ వగు మహారాజు - వాదిరాజులకంటె నధికపుణ్యుఁడవు.

–: కైక దశరథుని వరముల నడుగుట :-

తప్పాడ వాడినఁ దప్పవు నాకుఁ - దప్పక వరములు దయ నిచ్చితేని 7 ధరణి కంతటికి ని దగ రాజుగాఁ గ . భరతుఁ బట్టముగట్టఁ బనుపు మొక్కటికి పరఁగఁ దాపసవృత్తిఁ బదునాలుగేండ్లు 量喃 నురుదుర్గముల రాము నునుపు మొక్క-నిని నని పల్క- నిర్ధాతమై వచ్చి చెవుల - గొనకాడ మూర్చిలి కుంభిని డ్రైళ్ళి పెలుకురి భూపతి పెద్దప్రొద్దునకు - తెలివొంది కై కేయి దెసఁ జూచీ పలికె. *కోమలి 1 కేకయకులమునఁ బుట్టి - యీమాటలాడ నోరెట్లాడె నీకు ? 240

వడవులపాలుగ మ ని రాముఁ దోవ . నెడపక తొలి నీ కెగేమి చేసెఁ ᏑY ومیم أسس حلا نيكس. గౌసల్యకంటె నికా ఘనతగాఁ జూచు . నీ సేవ లొనరించు నీపంపు సేయు. నటువంటి సుగుణాఢ్యుఁ డైనశ్రీరాము - నెటువలెఁ బొమ్లంటివే దయమాలి ? అడవుల కతని నీ వంపు మటన్న - నెడ చూచి చూచి నేనెటులఁ బొమ్లందు 2. నామహాత్తుని రాము నడవుల కనిచి - యీ మేనఁ బ్రాణంబు లెట్లు నిల్పుదును నృపపుత్రి వని నిన్ను నెమ్మిఁ గైకొంటి - చపల లోచన ! కాలసర్పంబ వైతి. నారాజ్యమైనఁ బ్రాణము లైన నిత్తు - నారాము విడిచి ూ మని పల్క-ఁ జాల, నను వృద్దు దీను ననాథు దుర్బలుని - మనికి తప్పడకుండ మగువ రషీంపు ; చక్క. (గా నీపాదజలజంబులకును - మ్రొక్కె-ద నేను రాముని నదాటమునఁ జెలువ ! యినా పాపంబు సేయఁ జింతింప - వల"దనఁ గోపించి వామాక్షి పలికె. 250

"రాజేంద్ర ! సత్యపరాక్రమస్ఫూర్తి - పూజితకీర్తివై బొంకంగఁ దగునె ? ఇట్టి దేవత లంద రెఱుఁగంగ నొట్టు υΉ పెట్టి తప్పెద వెట్టి పృథివిపాలుఁడవు * ఒక గువ్వకై తన యొడలిమాంసంబు - నొకడేగకును శిబి యొసఁగఁడె మున్ను ? శోణిదేవున కలర్కుం డనురాజు - త్రాణతో నొసఁగఁడె తనలోచనములు ? చెలరేగి జలధియు జెలియలికట్ట - బలిమి దాఁటక లోను బడియుండలేదె ? యదియటులుండె నీయన్వయభవులు . మదిలోన నవ్వులమాటలకైన కలలోన బొంక రిక్ష్వాకుండ వయ్యు - వెలయఁ గౌసల్యకు వెఱచి బొంకెదవు. బొంకెడువాఁ డొక్క పురుషుఁడే యనుచు - బొంకితి ననుఁ బొంద బుద్ధిగా దింక విచ్చలవిడి నేను విష మైన మ్రింగి - చచ్చెద నటమీఁదఁ జంపింపు భరతుఁ బావనుఁ డగు రాముఁ దిట్టంబు గట్టు - నీవు కౌసల్యయు నెమ్లదినుండు" 260

మని పల్కు-టయు శోక మాత్ర రెట్టింప - జననాథుఁ డెంతయు సంతాప మంది వెలవెలఁ బోయి వివేక హీనతను - గలిగి యాకైకతోఁ గ్రమ్లఅఁ బలికె. “ඨාෆ కైకేయి నీకిట్టిపాపంబు - బాలిశత్వంబును బ్రాపించె మది ని ? నన్న యుండఁగఁ దమ్లుఁ డవినీతితోడ - నిన్నేల నేలు నే ? యిన్నియు నేల ? నీకుమారుఁడు ధర్మనిరతుండుభరతుఁ iம் డీకలుషోక్తికి నెట్లో డిగట్టు 2 మాకులాగత మైన మర్యాదఁ దలఁపు - శోకార్తు ననుఁ దెగఁజూడక మనుపు మెప్పడు నిల్లాలు హితవు భక్తియును - దప్పక సఖిరీతిఁ దల్లిచందమున దాసివైఖరి సహోదరి తెఱుంగునను - నా సేవ లొనరించు నానావిధమున నట్టి కౌసల్య మోహపుఁబట్టిఁ బాసి - పట్టిన ధృతి నెట్లు ప్రాణము ဗရ္ဟင္သာ ? సౌదామినీలతాసంకాశ దేహ - వైదేహి యేరీతి వగల వేగించు ? 270

నా సుమిత్రాపుత్రుఁ డతనితల్లియును - ఈ సౌద విని శోక మెట్ల ణంచెదరు ? శ్రీరాము పట్టాభిషేకంబు గోరి - పౌరులందఱు వేడ్క-ఁ బడియుండుచోట నారాము నడవుల కనిచితి నేని ? - ధీరాత్తకులు నన్నుఁ దిట్టకుండుదురె? ::కావున నెల్ల లోకములకుఁ గీడు - గావించి యేసౌఖ్యగతు లందె దీవు ? యిది యేలకో కైక ! యింకొకమాట - ముదిత చెప్పెద నిక్కముగ నీవు వినుము కలువరేకుల (టోలు కన్నులవాని θα మొలకనవ్వుల మోము మురిపెంబువాని బలువైన యాజాను బాహులవాని - నలరాజుఁ గేరు చెల్వముగలవాని నలరు గల్వలకాంతి నగు మేనివాని - జల్ల చూపులు వెదజల్లె డువాని సుధ లొల్కు తియ్యని సుద్దులవాని - బుధులకు హిత వాత్త బూనెడువాని వలచి నా కెపుడు సేవలు సేయువాని - నిలు వెల్ల ధర్షమై నెగడెడువాని 280

రాముని జితభృగురామునిఁ గాంతి - సోముని సద్గుణస్తోముని కీర్తి కాముని సౌందర్యకామ ని శౌంత - ధాముని రవి సమధామునిఁ బాసి నిమిషమాత్రం బైన నే నోర్వఁజాలఁ - గమలా క్షీ ! నీవెఱుంగవె యిట్టివాని ? నాయు_త్తమోత్తము నడవుల కనుపఁ - బోయెఁ బ్రాణంబులు వోవు నాక్షణ మె ; యెంతపాపిష్టవే యెంతకట్టడివె - యెంతమూథాత్తవే యెంతరాక్షసివె ? కఠినాత్తురాల! ΟΟΣ, Ρ కల్మషంబేల? . శఠమతి ( గోరెదు సాధ్వి వై యుండి, యాలవై ప్రాణాపహారంబు సేయు Віца కాళరాత్రివిగాక కాంతవా నీవు ? నడచి రాము (డు కాననమున కెట్ల రుగు ? - నడవుల నెట్లుండు నందఱ దొఱఁగి ? మె_త్తనిపాన్పున మేనెత్తుభోగి - యెత్తెఱంగున నుండు నిలఁ దృణశయ్యఁ ? బంక్తి నిష్టాన్న మిల్ ఒంధులు దాను - నెంతయు నియతితో నిట నారగించు 290

కడుపుణ్యదేహికిఁ గందమూలములు - నెడపక భుజియింప నెటు సమ్లతించు? సతివ నీ కతిభక్తుఁ డైనరామునకు - మతి కీడు దల(పకు మన్నింపు" మనుచు నడరుశోకంబున నడుగులమీఁదఁ - బడిన ప్రైక్కొల్లక పాదముల్ దిగువ. భూకాంతుఁ డిలఁబడి పొరల ఁ గైకొనక - కైకేయి దశరథుఁ గని యిట్టులనియె. *చాలు చా లీవట్టి జగజోలిషూట - చాలింపుమీ వట్టి జాడలేమిటికి ? ధర్మంబు మాని, సత్యము వీటిబుచ్చి - నిత్త్మలయశ మెల్ల నీటిలోఁ గలిపి, యీ వరద్వయము నా కీలేదటంచు - భూవర ! బొంకి నీపుత్రుండు నీదు దేవులు నీవు వర్ధిల్లము నేను - నా వరసుతుఁడు ప్రాణముల బాసెదము.' అనునంత మారాడకను వేది విభుఁడు - తసమది శోకించి తలవాంచియు డె నంత వేఁగుటయుఁ దూర్యంబులు హైయ . నంత ంత వంది జనావళి పొగడc 300

గలగొని గర్పూరగంధముల్ చల్లి - జలముల జలకంబు చదురొప్ప నాడి పరఁగదివ్యాంబరాభరణముల్ పూని - చిరకీ_ర్తి రాముఁడు సీతతో (గూడి తెఱఁగొప్ప శచితోడ దేవేంద్రుఁ డొప్ప - తెఱ (గున సంపూర్ణ తేజుఁ డై యొప్పె మఱి యంత నభిషేకమంటపంబునకు - నెఱి వసిష్టాదులు నిండ నేతెంచి యూయరుంధతి మొదలగు పుణ్యసతులు - నాయుతమతు లగు నామంత్రివరులు తగవొప్ప మకుటవర్ధనచక్రవర్తు - లగు మహారాజుల నందు రప్పించి పంచవల్లవములు పంచవల్క-ములు - పంచామృతంబులు పట్టపేనుంగు నెనమండ్రు కన్యలు హేమ ఋక్షంబు - నొనర నౌదుంబరయోగ్యపీఠంబు గంగాదితీర్ణోదకము లాదిగా ఁగ - మంగళవస్తు సామగ్రి దెప్పించి వరరత్నభూషణావళులఁ దెప్పించి . తరమిడి వేదోక్తదానముల్ సేయ 310

—: కైకయింటికి సుమంతుండు దశరథునిఁ బిల్వఁబోవుట :-

నొకలక్షకన్యల నొకలక్షగోవు . లొకలక్షయు ష్ట్రంబు లొప్పఁ దెప్పించి జపములు సేయించి శాంతి సేయించి - విపులహోమంబులు వేడ్క- సేయించి యనుపమం బగు లగ్నమాసన్నమైన - మనుజేశుఁ బిల్వ సుమంతు నంపుటయుఁ గైకేయి నగరికి గడఁక తోఁ బోయి - వాకిట నిలుచుండి వలనొప్పఁబలి కె. * దేవ సూర్యుఁడు పొడతెంచుచున్నాఁడు - వేవేగ మీ రట వేంచేయవలయు శ్రీరాముపట్టాభిషేకంబు సేయ, నారూఢమగు లగ్న మాసన్న మయ్యె. మనుజేశ యభిషేకమంటపంబునకు . మునులు రాజులు మహాత్తులు వచ్చినారు పౌరులు బుధులును బంధులఁగూడి - మీరాక గోరి యి మైయి నున్నవార ” లన విని దశరథుఁ డావార్తలెల్ల - తనకుఁ గేవలమనస్తాపంబు సేయ వనట నీవు ను నొంప వచ్చితే యనుచు - వినియు నిద్రించిన విధముననుండె. 320

నా సమయంబున ననియెఁగైకేయి - "యోసుమంతుఁడ వేగ యుర్వీశుకడకు రామునీఁ దో డైమ్లు: రాజుపం"పనుడు - నామాట విని యతఁ డప్పడే పోయి సీతపటీరాంబుసిక్తాంగణంబు o కేతనాన్వితము నికేతనాంచితము చందనాగరుధూప సౌరభాన్వితము - మందానిలాలోలమాలికాయుతము ప్రతిగృహద్వారరంభా స్తంభవర్గ - మతులితమణితో రణాభిరామంబు పౌర జనాది సంభ్రమదుర్గమంబు నౌరాజమార్గంబు నపుడు గన్లోనుచు నింద్రుగేహము హసియించు నాకిన్న - రేంద్రుమందిరముతో నీడు జోడాడి సాంద్ర వైభవరమాసహిత మౌ రామ, చంద్రుని నగరికిఁ జనుదెంచి కోన చనువరు లైయున్న జనులచే వేగ - తనరాక యెఱిఁగించి తదనుజ్ఞ వడసి చిత్రాఖ్యతార తో సిరు లుల్ల సిల్ల - మైత్రి యొప్పెడుచందమామచందమున 330

సీతాసమేతుఁడై చెలువొందు రాము - భూతలనాథునిఁ బొడగాంచి ప్రెక్కి"రా దేవ మిము దశరథచక్రవర్తి - యాదేవికైకగృహంబుననుండి యూదటc బిలిచి తెమ్లని పంచె"ననుడు - మోదించి చిఱునవ్వు మొలకలు నిగుడ ధరణిజ నట నుంచి తాను లక్ష్మణుడు - కరమర్థి రథ మెక్కి కడఁకతోఁ గదలి చతురంగబలము లసంఖ్యలు గొలువ - నతులవాద్యములు మిన్నంది మ్రోయంగ r వందిబృందములు కైవారము ల్సేయఁ - జెంది పుణ్యాంగన ల్సేసలు చల్ల పురజను లానందమున జయవెట్ట - నరనాథునగరి కున్నత గతి వచ్చి 94. శ్రీ ర ం గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద యరదంబు డిగి రాముఁ డపుడు కైకేయి - వరమందిరముఁ జొచ్చి వలనొప్ప వచ్చి -: శ్రీరాములు కైకయింటిలో నున్న దశరథుని జూచుట: - వదనంబు వాంచి వైవర్ణ్యంబు మించి - పెదవుల ఁ దడపుచుఁ బెంపెల్ల నుడిగి యుడుగక కన్నీరు లో లుక శోకాగ్నిఁ - బడి కాలు దశరథపతి చేరఁబోయి 340, కరము భీతిలి మైక్కి కైకకు మైక్కి - కరములు ముకుళించి కడువిస్తృయంబు వెఱవెఱపాటును విహ్వలత్వంబు - వెఱపును మఱపును వీడి. జోడాడ పరిపరివిధములఁ బలుమాఱు నెమకి - పరమపుణ్యుడు రామభద్రుండు పలికె *నో దేవి! యిదియేమి? యుర్వీశ్వరుండు, . నాదెసఁ జూడఁడు నాతప్ప లేమి ? యావిన్నదనమును నిట్టిదుఃఖంబు నీవిచారము రాజు కేమిటఁ గలిగె?" ననవుడు నీకై క “యధిపుచందంబు - వినుపింతు నీవు గావించెదవేని ?” ననిపల్క- రఘురాముఁ “డదియేమి తెఱఁగు?.వినుపింపు మోయమ్ల విశదంబుగాఁగఁ దండ్రి వాక్యములకై దారుణ శిఖల - వేండ్ర వూ నగ్నిలో విషధిలో నైనఁ బడియెద విషమైన భక్షించువాఁడ - జడియక వినుపింపు సత్య మీవూట" యనవుడు కైకేయి యా రాముఁ జూచి - మనమునఁ గృపమాలి మఱిచెప్పఁదొడఁగెc శఁ గరుణ దేవాసురకదనంబునందు - వరములు రెండు భూవరుఁడు నాకొసఁగె. నవనీశు నా రెండు నడిగి మాభరతు - నవనికిఁ బతిజేయు మంటి నొక్క టికి; నెడపక పదునాలుగేండ్లు నిన్నిప్ప - డడవుల కాపుండమంటి నొక్కటికి, ననుటయు నౌఁగాక యని యిచ్చి నీకు - వినుపింప మీతండ్రి వెఱచుచున్నాఁడు కొవున జడలు వల్క-లములు గట్టి - నీ వింక తపసివై నృపవేష ముడిగి చనుదెమ్లు దశరథజనపతి బొంక - డనిపింపవలదేని యడవులనుండు పొ"మ్లన్న విని మొగంబునఁ జిఱునవ్వు - గ్రమ్ల మాటల నొండు కసటులేకుండఁ గరుణయుఁ దెగువయు గరిమంబు దోఁప - పరమపుణ్యుఁడు రామభద్రుండు బలికె. *నిటు సేయు మన్నవాఁ డినకులాధీశుఁ . డఁట నా సహోదరుం డగు రాజ్యక_ర్త యటమీఁద నీకోర్కి యడపడ నేల . కటకటా ! కైకేయి కడుముగ్ధ వైతి : 360 వింతమాత్రమునకై యిసవంశజుండు - చింతింప నేటికిఁ జిత్తంబులోన తనజనకునిమాట దాఁటినవాఁడు - తనయుఁడే తలపోయ దాయాదిగాక ? యేనేమి నాతముఁ డేమి యీ భూమిఁ - బూనుటకును బుణ్యపురుషుఁ డైయున్న భరతుని దెస నాకుఁ బ్రాణంబు లైన - సరకు గా వనియు రాజ్యము నాకు సర కె ?” యనవుడు ముదమంది యాకైక పలికె - 46మనుజేందతనయ ! యామాట కేనిపుడు భరతుని దోడేరఁ బనిచెద నింక - నరుగుము వనమల కరుగునందాఁక కుడువఁడు పలకఁడు గూర్చుండఁ డిట్ల-పడియుండు నృపు" డంచు (బల్కె-( బల్హటయు కళకటకటా తగునె యీకఠినో క్తు" లనుచుఁ - బటుమూర్ఛతో నేలఁబడియె నారాజు : కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా 0 డ ము o 95. నయ్యెడ నారాముఁ డవనీశచంద్రు - నొయ్యనఁ బట్టి శైత్యోపచారముల దెలిపి యంతయును బోధించుచు మఱియు - బలికె కైకను జూచి పరమహర్షమున నింత యేటికిఁ జింత ? యిది యెంత నాకు ? - నంతరంగంబున ననుమానపడకు ;. పరికించి ధర్మంబు పాటింతుఁ గాని - కరమర్ధి వ్యర్ధంబు గావింప నేను : వేయేల విభునాజ్ఞ వినబడకున్న - నీయాజ్ఞ గడవను నిక్కువం బరయఁ; జారుల శీ ప్రసంచారుల ఘోట - కారూఢులుగఁ జేసి యనిచి వేవేగ కరమర్ధినీలగ్నఘటికలయందె - భరతునిఁ బిలిపించి పట్టంబు గట్టు మిదె యరణ్యములకు నేఁగెద" ననుచు - వదనాబ్దమలరంగ వలఁగొని వచ్చి తనతల్లికిని సుమిత్రావధూమణికి - జనకనందనకు నీ చందమంతయును వినుపించి వారల వెస నూఅడించి - చనుదెంతు నోయమ్ల 1 సందియపడకు" ముని రాజునకు ప్రెక్కి- యాకైక కెరఁగి . తనుఁగొల్చి సౌమిత్రి తగిలిరా గదలి చెలు వారఁ బట్టాభిషేకంబుకొఱకు - లలి నమర్చిన మంగళద్రవ్యములకు 380, నుచిత ప్రదక్షిణ మొనరించి చిత్త - మచలమై యవికార మై వికసింప రాజ్యపట్టము మాని రాముండు లోక - పూజ్యండు కానన భూమి కేగెడిని అను మహాకలకలం బంతఃపురమున - వినcబడ దశరథు వెలఁదులు గలఁగి తయేభ_క్తి కౌసల్య యెడను గావించు - నాభ_క్తి మనయందు నట్లకావించు ! నాగుణాలంకారు నామహోదారు . నాగిరివర ధైర్య నాశౌర్యధుర్యు నాపత్రరత్నంబు నకట ! కానలకు - భూపాలుఁ డేమని పొమ్లన ಸೆಹ್ದು ? వీటిడియై రాము విపినవాసమున - కాఱడిఁ బుచ్చంగ నౌ నమ్ల" యనుచు మీఱినవగలతో మేదినీనాథు - దూఱుచు శోకింపఁ దొడఁగి రందఱును. ఆసమయంబున నా రామవిభుఁడు - కౌసల్యయింటికిఁ గడత్రోవ యిచ్చి యటమున్న దొడఁగిన యభిషేకమునకుఁ - బటువిఘ్నమొరులు సంపాదింపకుండ390 జపములు శాంతులు చారుహోమములు - విపులై కనిష్టఁ గావించుచుఁ బ్రేమ గరమర్థి నోమి ముకా గైకొనభక్తి - పరత జనార్దనుఁ బ్రార్థించుచున్న కౌసల్య రామురాకకు సంతసిల్లి { . ಭ್ನಿಲ್ಲ వరపుణ్య భామలుఁ దాను నెలమి సేనలు గొంచు నెదురుగా వచ్చి - వెలయ శుభాచారవిధు లాచరింప నంత నాకౌసల్య యడుగుల కెఱఁగ - సంతోషమున రామచంద్రుని నెత్తి. యాలింగనము సేసి యాయువు యశము - భూలాభమును బొందు పుత్ర ! నీవనుచు దీవించు. తమతల్లి 39 గొప్ప రామ - దేవుడు వీక్షించి దీనుఁడై పలికె, “ఏకార్యమును మీర లెఱుఁగరు తల్లి ! మీకు సుమిత్రకు మిథిలేంద్రసుతకుఁ గడుభీతి పుట్టించు కార్యంబు పుట్టె - విడువక ధృతిఁబూని వినుము చెప్పెదను. వసుధేళుచే రెండు వరములు తొల్లి - యసమానగతిఁ గైక యాజిలోఁ బడసెఁ, 400 96 , శ్రీ ర 0 గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద గొడుకుఁ బట్టముఁగట్టఁ గోరె నొక్కటికి . అడవికి ననుఁబంప నడిగె నొక్కటికి. -: కౌసల్య శ్రీరాముని యరణ్యవాసమునకై శోకించుట :నడిగిన దశరథుఁ డధికశోకమునఁ - బడుటయు మాతండ్రిపలుకు రక్షింప నడవులఁ బదునాలు గబ్దంబు లుండ - గడఁగి వచ్చితి" ననఁ గౌసల్య మదిని గలఁగి నివ్వెఱగంది కడుఁజిన్నవోయి - పలుక నేరక మ్రానుపడి యుస్సు రనుచు ముడిగొన్నవగలతో మొదలంటఁ దవ్వి - పడియున్నలత (బోలెఁ బడిమూర్చవోయె నడలుచు రఘురాముఁ డప్ప డాతల్లి - యెడ నతిభ_క్తితో నెత్తి నె మేన గమియ నంటినధూళి గరములఁ దుడిచి - కొమరారు గద్దియఁ గూర్చుండ నునిచి శ్రమము దీఱంగ లక్ష్మణుఁడును దాను - సముచితగతి ను పచారముల్ సేయ నొదవినవగలతో నొయ్యనఁ దెలిసి - పెదవులు దడపుచు బింబోష్టి పలికె. 4 6 ననఘు ! రాఘవ ! నిన్ను నడవుల నుండు-మను పల్కు- విన నెందు నరుదు వీనులకు పెలాచ నొక్క-ట నిన్నుఁ బిలపించి యట్లు - పలక నెమైయిఁ జాలెఁ బార్టివేశ్వరుఁడు? ధరణి కింతటికిని దగు రాజు గాఁగ - భరతుఁ బట్టముగట్టి పతిసేయు c గాక ! కడుఁగృప శూన్యుఁడై కాకుత్స్థతిలకుఁ - డడవికి సీన్నుఁ బొమ్లనకున్ననేమి o యవివేకిగా నొండె యధముఁడుగాఁడు - సవతిమాటలు వినఁ జనునయ్య ! తనకు ? -3)ら ధర్త మిది కార్య మిది లెస్స యనుచు - మది కెక్కు-హితులైన మటిమంత్రులైనఁ గులగురుఁడైన లోకులు మెచ్చ రతనిఁ - దెలుప ತೆತ್ತರಿ నీ బెస మైత్రిగూడి : యింత నేరము చేసె నెన్నఁడు నాథుఁ - డింతపాపముఁ నెన్నఁడు కైక ; యడవుల నుండుపౌ మ్మని నిన్నుఁ జూచి - నుడువఁగఁ గైకకు నోరెట్టులాడె * ననువునఁ జేరి ప్రాణములైన నడుగు - జననాథునకుఁ దాను చనవురాలైనఁ గైకకుఁ బుట్టి లోకములేల కీవు - నాకేల పుట్టితి నారామచం ద్ర ? 420 నీవు నాకడుపున నిటఁ బుట్టకున్న - నీ విషాదము నాకు నేలపాటిల్లు 7 గొడుకులు లేని యా గొడ్రాలికంటెఁ - గడలేనిశోకంబు గలిగె నా కకట ! పెద్దకాలమునకు బిడ్డలులేక o తద్దయు ప్రీతి నికా దనయుఁగాఁ గాంచి యూఱడియుండుచో నుండ లేదయ్య ! - నాఱడి చెడిపోయె నకట 1 నాతపము నరనాథనందన 1 నను డించి నీవు - కరము తెంపున ఘోర కాంతారములకు నరిగినప్పడె నాకు నారసిచూడ - మరణంబు దప్పించి మఱియొండు లేదు న న్నెట్లువిడిచి కానల కేగె దింక ? . నన్న నేనేమిట నడలార్చుకొందు ? నెలమిమై నిరువదియేనువత్సరము - లలరి పెంచితి నిన్ను నఖిలంబు నెఱుఁగ ; నట్టిన న్నిట డించి యెట్టు పోయెదవు ? - పట్టి ! నీకొఱకునై పాలించినట్టి వివిధ వ్రతంబులు వివిధదానములు - చవుట విత్తనములు చల్లినట్లయ్యె : 430 భరతుండు రాజైనఁ బరివారజనులు - కరుణమాలినయట్టి కైకకు వెఱచి కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా 0 డ ము 97 ననుఁ గొల్వవత్తురే ? నరనాథునందు - చనవు లేకుండెడు చందంబుఁ జూచి. వాసియు వన్నెయు వైభవం బెడలి - యీ సవతులలోన నెట్లు వర్తింతుఁ ? గైకరాజసము నేకరణి సహింతు ? - నీకార్య మిట్టొట నెఱుఁగలే నైతి ; వీనుల నీవా_ర్త వినుటకు మున్నె - యే నేల చావనో ? యి నవంశ తిలక ! కడఁగి యీ రాజ్యంబు గైకొని కైక - కొడుకుపట్టము గట్టుకొని యేలుఁగాక భూరిదుర్గములకుఁ బోవ నేమిటికి ? - యూరకె నాయొద్ద నుండ వే తండ్రి : యావసిష్టాదిసంయములు బాల్యమున - భావించి చూచి నీపాదపద్మములు జలజాతహలకులిశధ్వజకలశ - ములు మొదలగు చిహ్నములువిలోకించి యీ విశ్వ మంతయు నితఁ డేలు ననిరి - యావా_ర్తఁ గైక నేఁ డనృతంబు చేసె"440 నని పెక్కు తెఱఁగుల నడలు కౌసల్య - గని లక్ష్మణుండు శోకము కోప మెసఁగ ముడివడుబొమలతో మొగము కెంపెసఁగ - నుడుగక దోషాగ్ను లొగి మండుచుండ రాముమూతను జూచి రామునిఁ జూచి - సౌమిత్రి యడిదంబు జళిపించి పలికె. —: లక్ష్మణుని కోపము - రాముని యోదారు — *మగ( టిమి దిగనాడి మానంబు విడిచి - తగు నుత్తమక్షత్రధర్మంబు వదలి వాలిన తేజంబు వముగా జేసి - యేల యీ దీనో క్రు లిట్లాడ నీకు ? నక్క-టా ! వీతజ్ఞ డగు తండ్రిపనుపు 壟 كا سن 5 وكان ధిక్కరించుట కాదుకాక ; కామూతురుఁడు పాపకర్తుండు వృద్ధుఁ . డేమిటి కీరాజు నింతపాటింపఁ ? గైకేయి కిచ్చి బొంకఁగ నేర ననుచు - నీకిచ్చియోడక నేఁడెట్లు బొంకె ? నడరి వసిష్టాదు లందఱు వినఁగ - కడఁగి నికా బట్టంబు గట్టెద నన్న పలుకు సత్యంబుగాఁ బాటింపవలదె ?.తలఁపంగ నది యసత్యముగాదె తొణుత 450 నెక్కడిదశరథుం ? డెక్కడివరము ? - లెక్కడి భరతుండు ? నెక్కడికైక ? విను మేను నిజముగా విల్లెక్కు వెట్టి - కొనియున్న నన్ను మార్కొన నెవ్వఁడోప , భరతుని మొదలుగాఁ దిగవారిఁ జంపి - నెరసి యీ పుర మెల్ల నీఱు గావింతు ; హరిహరబ్రహ్లాదు లడ్డమై రేని - తరమిడి తోలి యుద్ధము సేయువాఁడఁ, గమనీయ కేయూరకంకణాలంకృ - తములు మనోజ్ఞ చందనచర్చితములు నగునాభుజముల నభిషిక్తుఁజేసి - పగతురఁ జంప్పదు బాల్పడి " యిపుడె ; పాటింప నావంటి బంటు గల్గియును - నేటికి సామ్రాజ్య మెల్ల వర్ణింప నడవుల కేఁగెద ననునట్టి బుద్ధి . విడిచి కౌసల్యకు వేడ్క-లాప్పొంగ నెట్టనఁ గడిమిమై నిజశ_క్తి మెఱసి - పట్టంబుఁ బూనుచుఁ బ్రజల బాలింపు;" మనవుడు రాఘవుం డనుజన్లుఁ జూచి - మనమునఁ దలపోసి మమత నిట్లనియె. 460 కసౌమిత్రి 1 శూరత సమయంబు గాదు - ఈమాట మెచ్చదు హితబుద్ది నిలువ చాలు చా లీపట్ల జగములేలఁగను - పోలంగ మన కబ్బె బొసఁగు కార్యము 7 98 శ్రీ ర ం గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద శూరత నిక్కడ చూపంగ నేల - వైరులయందును వర్తింతు గాని" యనినఁ గౌసల్యయు నారాముఁ జూచి - వినుము నీక ముని విములవాక్యములు శౌర్యంబు చేపట్టు జనులెల్లఁ బొగడ _ నార్యసమ్లతముగా నవ నిఁ బౌలింపు సవతిమాటలకు రాజ్యము మాని యడవి - నివసింపఁ బోవుట నీకు ధర్మంబె 2. నాయింట నుండుము నాదుశుశ్రూష . సేయు మింతటికంటె శ్రీ తి ధర్త మొద్ది 7 జనకువాక్యము సేయఁ జాలిన నీకు - జననివాక్యం బెన్న సన్నమే యన్న ?" యని పెక్కు నిధముల నడలుచునున్న - తనతల్లి సూరార్చి తలఁ పెల్లఁ దెలిపి, 66ఏమిటి కీమాట ? లింత శోకింప - నేమిటి'" కని రాముఁ డేర్పడఁ ඝච්ථී. 470 46.బలు విడి తమతండ్రి పనుపునఁ దొల్లి - చలమునఁ దమతల్లి జoపి భార్గవుఁడు. తరగని కినుకమైఁ దమతండ్రి పనుప - సరగున నొకగోవుఁ జంపెఁ గుండినుఁడు తనమనోహరమైన తారుణ్య మొసఁగి - తనతండ్రి ముదిమియు దాల్చెఁ బూరుండు. తమతండ్రి పనుపునఁ ద్రవ్వరే తొల్లి - తమకించి సగరనందను లంబునిధిని. గడఁగి తండ్రిదిపంపుఁ గైకొని నాకు - నడవులనుండుట యది యెంత పెద్ద o నీవల్లభునిమాట నీకును నాకు - భావించి సేయుట పరమధర్మంబు. ఈ లక్ష్మణుడు చాలుఁ డేమియు నెఱుఁగఁ - జాలఁడు వీరవిచారం బె కాని" యని నవ్వుచును రాముఁ డనుజన్లుఁ జూచి - తనలోన శాంతమంతయు దోపఁబిలికె. 4 నీవిక్రమంబును నీభుజాబలము - నీవిలువిద్యయు నీదుబుద్ధియును సీమగతనమును నేటికి నకట ! సౌమిత్రి నాయెడ సద్భక్తి కిదియె ? 480 యెంత సాహసము నీ విపుడు కోరితివి ? . ఎంతటిబుద్ధి నా కీవు చెప్పితివి T =? శ్రీరాములు కౌసల్య సూరార్చుట سه بع కొనకొని యిటు వేడుకొన్నది తల్లి : - యనుకంప లేక పొమ్లన్నాడు తండ్రి. .యెల్ల జేకొని యీరాజ్యపదము - నలి నేలువాఁ డిఁక నా సహోదరుఁడు (طان (C బలువిడి యెవ్వరిపై నల్లెదీవు - బలగర్వములు చూపఁ బాడియే నీకు ? నర్తిలి తండ్రి వాక్యము సేయుకంటె - ధర్మంబు గలదె ? యీతండ్రి వాక్యంబు త్రోయుటకం పెను దురితంబుగలదె ? - వేయు విధంబుల వెదకి చూచినను జనకుని పను పవశ్యము నీకు నాకు - జనకులకును జేయ సహజధర్మంబు. గాన నాతనిపంపు గైకొని నేను - కానల కేగుట కా దనవలదు. పరమపావనులైన భానువంశజుల - చరితంబు నీకు విచారింపవలదె ? కావలసినపనుల్ గా కేలమాను ? . దైవయత్నము లివి దాఁటంగఁ దరమె ?” 490 యనిన లక్ష్మణుఁ డప్ప డాటోప ముడిగి - తనరఘురాముని తలపెల్ల నెఱిఁగి జడిసి యూరక యుండె ; సాధ్వికౌసల్య - కొడుకు తెంపునకు మిక్కుట మైనవగలఁ బొగలుచుఁ గశలచేఁ బున్నమచంద్రు - దెగడు రాముని మోము దృష్టించి మఱియు కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా 0 డ ము 99. -à 66 నా కులభూషణ ! నాముద్దులయ్య ! - నొ కూర్తికొమరుండ ! ననుగన్నతండ్రి t క్రేపు బాసినయావు క్రియ నిన్నుఁ బాసి - యీ పదునాలుగేం డ్డిందుండఁజాల ; నినుఁ గూడి చను దెంతు నిష్టురాటపుల" - కని ప్రలాపించు నయ్యంబ నూరార్చి యనునయాలాపదీనా స్యుడై రాముఁ - డనియె నోయమ్ల ! యిట్లాడంగఁ దగునె ? పతియో ప్రాణపదంబు పతియె చుట్టంబు - పతియె దైవత మాత్ర్మ బరికింప నట్టి పతిఁ బాసి నా వెంటఁ బలు తెంతు ననుట.మతిఁ దలంపఁగ ధర్తమా తల్లి ! నీకు P వసుధేశనానతి వసుమతిభార - మెసఁగ నాభరతున కిచ్చుట తప్పె ? 500 నవనీళుఁ డిచ్చెద నన్నవరంబు - లవి రెండు కైకేయి యడుగుట తప్పె ? ననృతంబునకు నోడి యకట ! రాజేంద్రుఁ-డొనరంగ వరము ని బ్లోసఁగుట తప్పె ? మాతండ్రియానతి మది నిర్వహించి - యేతెఱంగునఁ బూను టిది నాకుఁ దప్పె ? చేకొని పతిపంపు చెల్లింపకున్న - నీకైనఁ దప్పదు నిక్కు-వం బరయఁ టోని కానల కేను బోయిన మిగుల - దీనుడై పొగలు పార్థిపుని నీవెపుడు ననునయించుచు సపర్యలు నొనర్పుచును - మనసునున్దులికంబు మాన్పంగ వలదె ? దురితదూరుండు బంధురనీతిరతుఁడు - భరతుండు నాకన్న భ_ నిన్నరయు నీవు శోకింపకు నీకలనైన - భావింప దశరథ పతి యొప్పఁ దనకు కైకేయి విడువక కలిసి వర్తింపు - నాకు సేమముగోరి నను వీడుకొలుపు" మని పల్కి ప్రెక్కిన నారామచంద్రుఁ - గనుగొని కౌసల్య కౌగిట జేర్చి 510 క్రమైడు శోకాప్రకణము లందంద - వెమ్లుచు రఘురాము వీపున రాల *నడవికిఁ బోయె దే యకట ! నీ" వనుచుఁ - గొడుకు మై నిమిరి డగ్గుత్తిక బెట్టి యొక్కింత ధృతిఁ బూని యుల్లంబులోనఁ - జెక్కిటఁగన్నీరు చేత బోఁ దుడిచి పావనజలములఁ బ్రిజెళితాస్య - మై వచ్చి పుణ్యాహ మపుడు సేయించి సురలును ఖేచరుల్ ప్రతులును యతులు - తరులును గిరులును దాంతియు శాంతి నదులును నిధులు నర్ణవము నాకసము - నుదకంబు మారుతం బుర్వియు నగ్ని దిక్పాలకులు దశదిశలు చంద్రార్క- Lị వాక్పతిప్రముఖులు వలనొప్ప నీకు స్వ_స్త్రీ యెల్లప్ప డొసంగుదు" రనుచుఁ - బ్రిస్తుతి జేసి యా భావూలలామ పొలుపొంద వేల్పులఁ బూజించి రాము - వలచేత నొకరక్ష వలనొప్పఁ గట్టి 46యలిగి వృత్రాసురు ననిఁజంపఁబోవు - బలభేది యగు వజ్రపాణికిఁ దొల్లి 620 యేమంగళము లిచ్చి రెల్లదేవతలు . నామంగళములు నీ కగు రామచంద్ర ! యరుదుగా దివి నున్న యమృతంబుఁ దేరఁ - గరమొప్ప నరిగెడు గరుడున కర్షి నేమంగళము లిచ్చె హితమతి వినత - యామంగళములు నీ కగు రామచంద్ర 1” యని రామదీవించి యక్క-నఁ జేర్చు - So $) మస్తకంబు మూర్కొని నిండుమదిని అనిపిన దమతల్లియడుగుల కెఱఁగి - యనుజన్మసహితుఁడై యచ్చోటు వెడలి 100 శ్రీ ర 0 గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపడ యోథొష్ కొప్ప వృత్తాంతోరెటె డెస్స్ కలెబ్రౌజౌలౌసచ్ వలె సకలె పౌరులు శోకింపఁ దాదచారమున - చారుచామరసితచ్ఛత్రముల్ మాని యనురాగ మందుచు నంత రాఘవుఁడు - తన నగరికి వచ్చి తగవొప్ప మొఱసి యంతఃపురంబున కరుగుచో సీత . యింతులు దానును నెదు రేగుదెంచి తనుఁజూచి మది విన్నదనముఁ గైకొన్న - ఘనుని రాఘవుఁ జూచి కడుఁ జిన్నవోయి. *యిది యేమి ? నా ప్రాణహృదయేశ నీకు - వదనాంబుజము కడు వాడు పాలటినది ? గట్టిగాఁ బుష్యయోగము దప్పకుండ - బట్టంబు గట్టెనే పార్టి వేశ్వరుఁడు, సోమమండలముతో జోడగు గొడుగు - నీమోముదమికి నీడుగా దేల ? చామరద్వయము పార్శ్వంబులఁ దనరి - యే మొకో మనపట్ట పేనుంగు రాదు ? శ్రీరామ నీవూల్డి సేసఁద్రా లెవ్వి - పౌరులు నినుఁగొల్చి బలిసి రా రేల ? దుందుభీపటహాది తూర్య ఘోషములు - వందిమాగధుల కైవారంబు లెవ్వి ? యభిషేకదినము నేఁ డధిప ! నీయందు - శుభరాజచిహ్నముల్ చూడంగ లేపు. సౌమిత్రి మోమునఁ జాల దుల్లాస - మేమిచందమొ ? నాకు నెఱిఁగింపఁడిప్ప" డని పల్కు సీతముగ్గాలాపములకు - మనమునఁ గుంది. యామానినిఁ జూచి 540 46మునులకు నృపచిహ్నముల గొడవేల - విను మది యెట్లన్న వివరింతు నీకుఁ గైక మాతం డి సత్కారించి 5°ಲ್ಲಿ it on గైకొన్నవరములు కాంక్షించి నేఁడు కొడుకుఁ దిట్టము గట్టుకొని రాజ్యమేల - నడవుల నన్నుండ నడిగె ఁ గావునను ధరణి పాలింప నా తమ్లని భరతుఁ - గర మొప్పఁ బట్టంబుఁ గట్టెద ననియె పనివడి యడవులఁ బదునాలుగేండ్లు - జనకు శాసన మేను జరియింప వలసెఁ దల్లిదండ్రులమాట తప్పక సేయు - బల్లి దునకు ను సంపదయును * მ నాకలోకాదినానావిధపుణ్య - లోకంబు ల రచేతిలో నుండుఁ గానఁ — శ్రీరాముఁడు సీతతో తన యభిషేక భంగ మెఱిఁగించుట جس سے గా వునఁ ఒతయాజ్ఞ కొనల సలిపి - యే వచ్చునందాఁక నిందీవరావీ ! గురువుల వగలచేఁ గుందక యుండc . బరిచ్యు లొనరించి భ_క్రితో గొలువు చిత్తంబు లోన నా సేమంబు గోరు . ముత్తమశీలవై యుచితధర్షములు వనిత ! యమ్లల మ్రోల వ_ర్తింపు" మనిన - జనకజ యా రామచంద్రునిఁ జూచి కదలినమతి( 8. తి గాలిచేఁ గదలు - కదళిచందంబున గడగడ వణఁకి 550 బెదరి డగ్గుత్తిక బెట్టి పెన్వగలఁ . జెదరి యంతంతకుఁ జెలు వేది పలికె. 46ఇదియె నిశ్చయ మైన నేను మీ వెంట - వదలక పయనమై వత్తు నీక్షణ మె, నినుఁ బాసి యే నిల్వనేరఁ ద్రాణములు - నను(బట్టనేరవు నా ప్రాణనాథ ! యడవుల కేనును నర్ధితో వత్తుఁ . దోడుక పొ" మ్లనఁ దూలి రాఘవుఁడు త కమలాక్షీ ! యడవులఁ గందమూలములు - నమలి రానేలల నడచుచు నీవు కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా 0 డ ము 101 నారచీరలు గట్టి నడచుచు వగలఁ - గూరుచుఁ బేరెండకును గాలి కోర్చి నేలలఁ బవళించి నిచ్చలు పర్ణ . శాలలలో నుండఁజాలుడే యకట ! కోమల దేహపు గోలవు బేల - వేమియు నేపాటు నెఱుఁగవు నీవు తలఁప నక్క-జమైన దంతులు పులులు -నెలుఁగులు ಟ್'ಡೆತ್ಲಿ నిజ్ఞులుకరులు 560 పాములు గాములపై ద్రాకు నెట్ట - చీమలు గిరిగుహాసీమల దరుల ఝరుల నిన్లులలతాశ్చర్యమార్గముల విరసకంటకలతా వృక్షమార్గముల దలఁప వక్క-జమైన దారుణాటవుల - మెలఁగుట యక్క-టా ! మేదినీతనయ ! కావునఁ గౌసల్య కడ నుండు మీవు - సేవింపు మాసాధ్వి చిత్తంబు వడసి _ గృహదేవతలఁ గొల్వు కీ_ర్తింపు నన్ను - నహరహంబును మామయడుగుల కెఱఁగు భరతుండు నిను మాతృభావంబు గొలుచుఁ - బరుసంబు లాత నిఁ బలుకకు మబల 1 యిదె పోయి పదునాలుగేండ్ల నిండించి-ముద మొప్పఁ జనుదెంతు ముగుద చింతిలకు" మనవుడుఁ బ్రిణయశోకార్తయై రాముఁ - గనుగొని సీత నిక్కము విన్నవించె. పతులుగావించినభాగ్యంబు లైన - సతులను రక్షించు సమ్లదం బెసఁగ 570 నాపాలివిభుఁ డన్న నా దైవమన్న - నాపణ్యగతి యన్న నరనాథ ! నీవె : ఘనతపస్వర్గభోగము లనేకంబు - లనుభవించుటకంటె నతిభక్తితోడ నిశ్చలమనమార నీపదాంబుజము - లచ్చగాఁ గొలాచుట యది నాకు సుఖము నృపవర్య ! నీవున్న నిష్టురాటవుల - యుపవనంబులు నాకు నూహించి చూడ జగతీశ : విను విష్ణుసముఁ డైన నీవు - జగదేకవిక్రమశాలివై పరఁగఁ గర మొప్ప నీరక్ష గలిగిన నన్ను - సురరాజు తలయెత్తి చూడంగ వెఱచు. నారచీరలు గట్టి నడచి నీతోడ . నారంగఁ జనుదెంచ నట నీవు చూప నమరంగఁ జూచెద నదులు నదులు - కమలాకరంబులు కడువేడ్కతోడ పాయ నియందును పరగ నూతైన - వేయైనఁ గానిమ్లు విపినంబులందు నన్నుఁ దోడ్కొనిపొమ్లు నరనాథ" యనిన-నన్నాతిఁ గనుగొని యత డిట్టులనియె 5 అనిశంబు నతిదురంతాయాస మైన - వనవాస మేటికి వనజాక్షి ! నీకు ? నీయందుఁ జిత్తంబు నిలిపి ని న్ను నిచి - పోయి కావించెద భూపాలుపనుపు వన మేడ నీవేడ వనిత నిన్నేడ - గొనిపోయి దుర్గముల్ కుటిలమార్గముల నారామవనకేళికర్షంబుగాని . "ఫెూరాటవులయందు గ్రుమ్మరఁ దగునె ? పెల్లక్రూరవృకాశి పృథుపుండరీక - భల్లూకసింహాది బహుమృగావళులు ఘూకశాకానేక ఘోరహంకార - కాకోలర్పిల్లికా కర్కశధ్వనులు మానక వర్తించు మఱి భయం బొదవ - సీనీడ తళ్కు నీ వెందున వలదు" నావుడు విని సీత నరనాథుఁ జూచి - నీవుండఁగా నాకు నిర్భయం బధిప ! వనభూమిఁ దిరుగుదు వరుసతోఁ గూడ - దని నాకుఁ జెప్పినా రా వేదవిదులు ? 102 (8) ర ం గ నా థ. రా వూ యు £3 ము ద్విపద కాన నీవిధమునఁ గాంతారమునకు - భానుకులేశ ! నీపాదముల్ గొలిచి వచ్చెద నన్ను రావల దనవలదు - వచ్చిన మదిని నాభ_క్తియుఁజూడు" 590. మని పాదములఁబట్టి యడలంగ వగచి . యనుమతింపమిఁ జూచి యతిదీన యగుచు. *యోలఁగి నేచేసి తినే మున్ను తప్ప - మఱచి చేసితి నేను మన్నింపు నన్ను పటు శిలాకుటిలక ప్రచురదేశములు - నట నిన్నుఁ గొలిచిరా నలఁతయు లేదు కరుణమై నీవిచ్చుకందమూలములు - నరుదార నమృతంబు లవియును నాకు భావించి చూచినఁ బ్రాణబంధుఁడవు - నీవె కావున వత్తు నీతోడఁ బ్రీతి జనకుఁడు చింతింప జనని చింతింప - చనునిష్టులగు బంధుజనులు చింతింప జననాథ ! సహధర్మచారిణియందు - జనకునిచే నగ్నిసాక్షీఁ గైకొంటి; జనలోకనుతుఁడవు . సత్యసంధుఁడవు - నను డించి నీకుఁ గానల కేగఁదగునె ? యెన్ని దుఃఖము లైన నెన్నికఁగాదు - అన్నియు సౌఖ్యంబు లగును నీదయను ఈవాడ లీ మేడ లీబంధుబృంద - మీవస్తుసంపద లీజీవనంబు 600, నీవు లేకున్నచో నిస్సార మరయ . గావున నిచట నేకరణి వేగింతు ? సావిత్రి యను పుణ్యసతి తనపతిని - సేవించినట్టి యా చెలువున నేను నీవెంటఁ జనుదెంతు నీనీడఁ బోలె - నావంటిసాధ్వికి నదియె ధర్మంబు నిను (బాసి యిచ్చట నిమిష మేనోర్వ - వనముల నినుఁ గూడి వ_ర్తింపనేర్తుఁ బదునాలుగేం డ్లల さか「3る నిన్ను - కదిసి వెయ్యేండైనఁ به سه که 3 دکن کم గొలుత్రు సతులకుఁ బతులకు జను లెంచదగిన - మతము ప్రతిష్టింపు మటి వేయునేల నీవరణ్యములకు నిట నన్ను విడిచి - పోవుట నిజమైనఁ బోవుఁ ద్రాణములు నలకమైఁ గాదేని యగ్నిచే న్చైన - జలముచే నైన విషంబుచే నైన యేచినవగలతో నిటఁ జత్తు నేను . నా చూపు డించిపో నను దించిపోకు" మని ప్రలాపించుచు నడుగులమీఁదఁ - జనకజc బడియున్న చందంబు చూచి 616 కరుణతో నల్లనఁ గరపల్లవముల - ధరణీశతనయు (డా తనుమధ్య నెత్తి -: సీత "రాకకు శీ రాములు సము తించుట : è– المفا “యలివేణి నినుఁ బాసి యావనంబులను - నలువంద విహరింప నాకిచ్చలేదు, నినుఁ దోడుకొని పోదు ; నీవు నావెంట - చను దేరఁ గుశలంబు సకలంబు నాకు . నిమ్లుల నీచిత్త మెఱుఁగంగఁ దల (చి - యిమ్లాట లాడితి నే తెంతుఁగా ని* యనుచు నారఘురాముఁ డతికృపామూర్తి - జనకజరాకకు సమ్మతించుటయు వలయుదానంబులు వరుసఁ గావింప - నెల(త ! నీ వనవుడు నెమ్లనంబలరఁ గాంచనరత్నాదికంబు ల్చైనట్టి . యంచిత దానంబు లమ్లహీసుతయు

వరుస ప్రియంబగువారల కెల్ల - కరమర్ధి నందందఁ గావించె నంత. కావ్యము అ యో ధ్యా కా 0 డ ము 103

ధరణీశుఁడును సుమిత్రాపుత్రుఁజూచి - చేర రమ్లని రామచంద్రుఁడిట్లనియె “నాతోడ నీవు కానకు వచ్చెదేని . నాతోడ నినుఁ బాసి నానావిధముల 620 మిడుకకౌసల్య సుమిత్ర లెవ్వార - లుడు కార్చి పోషింతు రెవ్వరు భక్తి మనమిద్దఱముఁ జన్న మనతండ్రిభక్తి - ననుదినంబును నెవ్వ రరయువా రిచట మొదలన సవతిపై ప్రైగ్గుఁ గైకేయి - మదిలోన నీరాజ్యమద మింకనొదపుఁ బేర్తి చూపుచు దుఃఖపెట్టునో కైక - ధర్మంబు తలపోసి తగవేల నడుపు నటు(గాన నే వచ్చునందాఁక నీవు - నిట నుండఁదగు" నన్న నెంతయుఁ గనలి యావేళ లక్ష్మణుఁ డన్న నిశ్చయము - భావించి తన పాణి పద్ద్మముల్ మొగిచి •యప్పడు నన్నురా నానతి యిచ్చి . యిప్పడు వల దను టేమి కారణము ? కౌసల్య క్మపరక్ష గాక నారక్ష - యాసుమిత్రకు నేటి కాతేజ మరయఁ బదివేవురకు నున్కి-పట్టు నీవెలుఁగు - నిదియేల చింతింప నిట రామచంద్ర భరతుండు నీదెస భయమునఁ జేసి . తిరముగాఁ గౌసల్యదేవికి భ_క్తి 63() కరము సుమిత్రకుఁ గావించునటుల . నిరవొంద నటుఁగాన నేనిందు నిలువ బాణబాణాసనపాణినై వెనుక . దూణీరములుఁ బూని దుర్గమాటపలఁ బొందు (గా మిమ్లు నిమ్లలఁ గొల్వవలయు . గందమూలారులు కడకఁ దేవలయు నటఁ దృణపర్ణాదు లరసి మీరుండు - కుటజముపజ్ఞగాఁ గూర్పంగవలయుఁ బదునాలుగేండ్లును బగలును రేయి . నిదుర వోవక సేవ నెఱి సేయవలయు వచ్చెద నే" నన్న వసుధేశుఁ డతని - నిచ్చమైఁ గైకొని యింపుదళ్కొ-త్త శతవలయు బంధుల నెల్ల వరుస వీడ్కొనుము 矚 వలనొప్పగా మున్ను వరుణదేవుండు మనతండ్రి కిచ్చిన మహిత చాపమును - ఘనశరత్రేణులు గలకవది" నలు కర మభేద్యం బగు కవచంబు పసిఁడి - పరుజులఁ జెన్నొందు పటుకృపాణములు కొనిరము" నా నేగి కొమరార బంధు - జనుల వీడ్కొని శస్త్రశాలకు నరిగి 640 యాయుధంబులు గొంచు నరుగుదెcచుటయు - నాయతాత్తుఁడు రాముఁ డనుజన్లుఁజూచి “తమ్లు(డ ! విను మెల్ల ధనముల నేను - నెమి నిచ్చెద ధరణీ సురవరుల మహితపురస్థుల మనకింపులైన - సహజభృత్యుల వర్థి జనుల రావింపు మావేళ నర్జుండు నఖిలజ్జ డైన - యావసిష్ఠునిపుత్రుఁ డయిన సుయజ్ఞ మొదలైనపుత్రుల ముదము చిత్తమునఁ - బొదలంగ నతిభ_క్తిఁ బూజింపవలయు మఱియుఁ దక్కినవారి మన్నింత మెల్ల - తెఱఁగుల నక్కఱ తీర నర్థులకు" ననవుడు లక్ష్మణుం డౌఁగాక ! యనుచు - మునిపుత్రునింటికి ముదము తో నరిగి రాము వాక్యముఁ జెప్పి రమ్లన్న నతఁడు - నేమంబు లన్నియు నిష్టతో దీర్చి సౌమిత్రిసహితుడై చను దేరఁ గాంచి - రాముఁడు వినయాభిరాముఁడై తాను నెలమి మై సీతతో నెదురుగా వచ్చి - యలఘు తేజోమూర్తి యైనమునీంద్రుఁ 650 104 శ్రీ ర ం గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద గొనివచ్చి గద్దియ కొమరార నునిచి - వినుతార్ష్యపాద్యముల్ వేడ్కతో నిచ్చి ධ સિંગ హారకుండలవలయాంగదకటక - చారు కోటీరాది సకలభూషణము మూతులుం డొ సఁగిన మదగజేంద్రంబు - థ్యాతి శత్రుంజయాఖ్యము మొదలైన కరిసహస్రంబును కమనీయరత్న - సురుచిరదివ్య వస్తువు లెల్ల నొసగి బహుభూషణము లిచ్చి పయిపయి తోన . మహనీయ రత్నముల్ మానుగా విచ్చి పసిఁడి యేర్పడఁ బుచ్చి పదికోటు లొసగి - యసమానవస్తువు లన్నియు నొసగి యిచ్చినఁ గైకొని హృదయంబులోన - నచ్చెరు వడరంగ నధిక మోదమున నారాజమిథునంబు నతఁడు దీవించె - నారంగ రఘురాముఁ డప్పడు మఱియు నెడపక భండార మెల్లఁ దెప్పించి - తొడరి దీనులకు నర్థులకుఁ బేదలకు చెలిమి నగ_స్త్ర్య కౌశికు లను వారి - కిల రత్నరాసు లనేకంబు లొసఁగి 660 మొగి వసిషాదిసను నిజనంబులకుఁ - దగు తపస్వులకు నర్గము లొప్ప నిచ్చి © —3 ெ వంది మాగధులకు వరదానశక్తు - లెందును బొగడంగ నిలుచూర నిచ్చి పేదసాదలకును పృథ్విదేవతల - కాదట బంధుమితాశి తావళికి المسد أسبا బన్నుగా నిబ్బంగి బహుదానతతులు - సన్నుతమతి నిచ్చి సౌమి తి (జూచి است “నీ వును దానంబు నెమి ( గొవింపు' - నావుడు నారాజనందనుం డలరి ఫుటజను గౌశికుఁ గారు శాండిల్యు - నటకు రప్పించి పెక్కర్లంబు లిచ్చి ᏑY )ே انہیسہ వీరువా రన కెల్ల విధముల వారు - నారంగ నెవ్వరే మడిగిన నిచ్చె; ధరణీకుఁ డాత నిఁ దనబుద్ధియలర - గర మొప్ప నతి మహా కల్యాణియైన యీయరుంధతికి సుయజ్ఞనిసతికి - నాయతం బగుభక్తి నప్పడు సీత తనభూషణము లిచ్చి తనయర్థ మిచ్చి - తనయింటఁ గల వస్తుతతు లెల్లనిచ్చె. 670 నప్ప డరుంధతి “యకట యిక్వెకు - లిప్పాటు పడుచుంట నిటుఁ జూడ ఁ దగునె ?" -: శీ రాములు తిజ కు کا۔ x&ـاسـ : د శ్రీరా త్రిజటాఖ్యున గోవుల నిచ్చు యని వసిష్టు నడిుగ నమ్లహామౌని i i తనబుద్ధి నెంతయు ఁ దలపోసి చూచి “యేరూపమునఁ బోవ దిది దైవయోగ - మూరకుండుము చూచుచుండుద" మనియె ఆవేళఁ ద్రిజటాఖ్యుఁ డనువిపుఁ డడరి - జీవనస్థితికినై చేనుదున్నుచును ఘోరంపులేమిచే గుందుటఁ జేసి - పేరాసఁ దత్పతి బిడ్డలఁ గొంచు నతిసంభ్రమంబున నచ్చోటి కరిగి - తతిగొనఁ బని సేయు తద్భర్తఁ జూచి “యేల యీనాగేలు హృదయంబుచివుర - నేల యీగుద్దలి C)ట) ( బాఱవైచి రము చెప్పెద నేఁడు రామచందుండు - సమ దంబున నరి జనులకు నెల -3 3- /لسمه )ே مم( ద్రవ్యతండంబులు దయతోడ ధనము . నెవ్వ రేమడిగిన నిచ్చుచున్నాఁడు. నీకుటుంబము చెప్పి నీ పేరు చెప్పి - కాకుత్స్థపతిచేతఁ గామితార్ధంబు 680 వేవేగ చని నీవు వేఁడుకొ" మునిన - నావి పకోర్కెలు నందంద నిగుడఁ కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా 0 డ ము 105 జను దెంచి యారామచంద్రు నీక్షించి - తనరంగ దీవించి తా నిట్టులనియె. “పేదవాఁడను సుతుల్ పెక్క-ండు గలరు - లేదు ద్రవ్యంబును లేశమాత్రమును నను నీవు రక్షీంప నరనాథ : వలయు" - ననిన నారఘురాముఁ డావి పుఁ జూచి “యావులమంద లయ్యా ! యున్న విపుడు - నీవు నీచే ముష్టి నిజశ_క్తి మెఱసి యెందాఁక నేసితి వీలోని పశుల - మంద నీకె" యటన్న మది సంతసిల్లి యఱచి ధోవతి మొలనంట బిగించి - కు అుచైన శిఖముడి గొని యాడుఁ గఱచి నరములఁ బ్రాణముల్ నరి నంటఁబట్టి - కరమునఁ బాషాణకలితుఁ డై యపుడు శ్రీరమాధవ నెంచి శ్రీరాము నెంచి - బిరబిరఁ దనముష్టిఁ బెట్టుగాఁ ద్రిప్పి 690 యురమున జందెము నుజ్ఞూతలూగ - సరయువు దాఁక విచ్చలవిడి ੇ ੩. బ్రతుకుజీవన మని బ్రాహ్మణుం డట్టి - మొదవుల గొన్న రాముఁడు చోద్యమంది 64 మఱి వేయు గోవుల మహితవస్త్రముల - నఱలేక యిచ్చెద నడుగు మీ" యనిన జన్నంబునకు నీవు చాలినయర్థ - మొన్న నెక్కుడుగాను నిమ్లండు నడుగఁ దనియంగ నిచ్చిసఁ దద్దయు నలరి - తనపత్నితో గూడ ధనములు గొనుచు సంతోషమున నట జనెఁ ద్రిజటుండు - నంతట రఘురాముఁ డనురాగ మెసఁగఁ గృతకృత్యుఁడై వచ్చి గృహదేవతలకు - చతురుఁడై మునులకు సద్భక్తి మ్రొక్కియీరీతి రఘురాముఁ డెల్లవస్తువులు - కోరినవారికిఁ గోరిన ట్లో సఁగి మును జనకుని యజ్ఞమున వరుణుండు - తన కొసంగిన తనుత్రాణకోదండ ఘనతరతూణీర ఖడ్డాయుధములు - తనకులగురునింట దాఁచుటఁజేసి 700 యనుజుచేఁ దెప్పించి యవి ధరియించి - జనక జాలక్షణసహితుడై వెడలి రాజునొద్దకు వేగ రాజచిహ్నంబు - లోజఁ గానక పౌడ ಲುಲ್ಲ೦ಬು లలర రాజవీథులనుండి రచ్చలనుండి - రాజితోన్నత సౌధరాజిపై నుండి పుట్టినశోకాగ్ని పొగలుచుఁ గొంద - జిట్టిదుర్దశ కర్టు (డే రాముఁ డనుచు నెందు రాముఁడు వోయె నింక నందఱము - నండె పోదముగాక ! యని కొంద అరుగ కొందఱు రాజన్యకుంజరు వెనుక - మందిరంబులు డించి మన మెల్లఁ జనఁగ నేపార సొంపెల్ల నెడలి పాడైన - యీ పట్టణము కైక నేలని మ్లనుచుఁ బరికించి కొందఱు పజ లీపురంబు - పౌరిపొరి నెలుఁగులు పులులు సింగములు వక్కలు వరపలు నలిపిశాచములు - పెక్కు-భూతంబులు ప్రేతసంఘములు పాయని యడవిలోఁ బతి రాముఁ డున్న-యా యరణ్యము పురం బగు నంచుఁ బలుక క్రుందయ్యె బహువిధాక్రందనరవము - నందంద వినుపింప నధిక ధైర్యమున 710 »శ్రీరాములు సీతాలక్ష్మణసమేతుఁ ද්‍රි. దశరథునివద్దకు వచ్చుట: ч,ц,ш,щл : سسه - జగతీశునగరికిఁ జనుదెంచిమఱియుఁ - దగ సుమంతునిఁ గాంచి ధరణీశసుతుఁడు వినిపింపు మారాక విభునితో ననినఁ - జని శోకమునఁ జాల సంతాపమందు 106 శ్రీ రం గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద రాజేంద్రుఁ గనుగొని రామలక్ష్మణులు - పూజితచరిత యా భూతనూభవయు వచ్చినా రని చెప్పఁ బడి మూర్చవోయి - చెచ్చెఱఁ దెలివొంది చెందినవగల నల్లన గద్దియ నాసీనుఁ డగుచు - నుల్లంబులో దైర్య మొక్కింత నిలిపి "వత్తును గాక నావనితలు నింక - వత్తురు గాక ! నీవరపుత్రుఁజూడ" ననుచు డగ్గుత్తిక నల్లనఁ బలుక - విని యాసుమంతుండు వినయంబుతోడ నంతఃపురంబుల కరిగి యారాజు - నింతుల నున్నూట యే బం డ్రఁ దెచ్చె మఱి పోయి యారామ మహనీయ తేజు - తెఱఁగొప్పఁదోడ్కొని తేర నీక్షించి యాలింగనము సేయ నర్ధితో లేచి . యూ లోన రాలేక నవనిపై ఁ బడియె. 720, నంత నా శ్రీరాముఁ డారాజుఁ బట్టి - యెంతయుఁ బ్రేమచే నెసఁగంగఁ దిగిచి తొడలపై నిడికొ ని దుఃఖింపఁ గొలత . వడికి చైతన్యంబు వచ్చి కూర్చుండి తనుఁజూచుచున్న యాతండ్రి నీక్షించి - జననుతుం డగు రామచంద్రుండు పలికె. 4ననఘాత్త ! నీదు సత్యము నిల్ప నేను . వనభూములకుఁ బోవువాఁడ నౌ టెఱిఁగి, యీసాధ్వి జనకమహీపాలతనయ - యీసుమిత్రాపుత్రు లిద్దఱు మిగుల వల దని యే నెంత వారింప వినక - నలరి తామును బయనమై యున్న వారు. గాన వీరలు నేను గానల కేగ - నానతి" మ్లను టయు నా నరేశ్వరుఁడు మదిఁ దూలికైకేయిమాటకు నిన్ను - నదయతఁ బొమ్లంటి నకట ! కానలకు జేకొని నామాట సేయంగ నేల - నీకెట్లు నందన ! నీవు నీయంతఁ జెన్నొంద రాజ్యంబు సేయుదు గాక ' . యన్న నా మాటకు హ_స్త్రముల్ మొుగిచి. “తలపోయ గురుఁడవు ధారుణీపతివి - ఎలమిమై రక్షింప నిల బాంధవుఁడవు నటుగాన నీవాక్య మర్ధితోఁ జేయ . నిట నాకు నానతి యిచ్చి నన్ననుపు సత్యసంధుఁడ వైన జనలోకనాథ ! నిత్యంబుగా నేలు నిఖిల లోకములు" ననిన "దీర్ధాయువు నత్యంతశుభము - వినుతయశంబును విమలవిక్రమము నకళంకధర్తంబు నమరంగఁ బొందు - మొకబాధయును లేక యుండు మోపుత్ర ! యారంగ నన్నును నరయ మీతల్లి - నీరాత్రి చూచి నీవెల్లి పొ" మ్లనిన “నే డేమి యెల్లేమి నిలువంగ దగదు . నేచు పోయెచ మన్న నెమ్రి వీడ్కొలుపు నరనాథ ! నాయిరాగి నాతముఁడైన . భరతుండు వసుమతిఁ బాలింపనిమ్లు. వగపు నీ కిటమీకు వల" దన్నరాము - తెగువకు దశరథాధిపుఁడు శోకించి 740. *నీవంటి సత్పుత్తు నిష్టురాటవుల - కీ వెంటఁ బొమ్లన నెట్లు నోరాడు ? కైకేయిమాటల కడుమోసపోతి - గా కటకట ' యని కరుణఁ దా నేడ్వ నంతఃపురాంగన లందఱు నడల - నంతఁ గౌసల్యయు నా సుమిత్రయును వంతల వ్రాలచు వగలఁ దూలుచును - వింతగా భువిఁ జేరి విలపించుచుండ నపుడు సుమంత్రుఁ డయ్యతివలయేడ్పు LL నృపుశోకమును జూచి నిట్టూర్పు బుచ్చి కావ్యము అ యో ధ్యా కా 0 డ ము 10?” ఘనతర శోకసంకలితుఁడై కైకఁ - గనుఁగొని పలికె నుత్కటకోపుఁడగుచు నీయత్నమునఁ గదా నృపునకు మాకు - నీయవస్థలు వచ్చె నేమనఁగలను ? పతిహితం బేమియుఁ బరికింప వెట్టి - సతివైతి వకట ! రాక్షసివి నీవరయ ! నీతల్లి యట్లనే నీవు ವಿಣೆಃ - ఘాతి వయ్యది యెట్టిగతి యన్న వినుము సకలభాషలు నీదు జనకుఁ డెలుంగు - నొకనాఁడు మీతల్లియును దాను శయ్య నొఱపుగా శయనించి యొకకీటవార్త - యెఱిఁగి యాతఁడు నవ్వ నెద సంశయించి. *యిది యేల నవ్వితి" వెఱిఁగింపు మనిన.66నది చెప్పినను బ్రాణహాని యూ నిపుడు* ననవుడు * ష్ట్రాణహాని కే వెఱవ - వినుపింపు' మునిన వివేకించునతని నదియె తప్పని వెళ్ళ నడఁచె మీతల్లి - యది గాన నాచండి కాత్త్మజవైన నీ కేల కలుగు మానితపతిహితము . ఓకైక " యనిన నాయువిద యెంతయును. దలవాంచి కొండొక తడవు చింతించి . పలికె నాదశరథపతిఁ జూచి యపుడు “మున్నుమీకులమున ముఖ్యుఁడై సగరుఁ - డున్నతకీర్తియై యుర్వి నేలుచును నసమంజసుండను నగ్రనందనుని - గొసరక పరివెళ్ళఁ గొట్టఁగా ささ? రామచంద్రుని 慈) వరణ్యభూములకుఁ - దామసింపక పంపఁ దప్పేమి దీన * నన విని దశరథుం డధికశోకాబ్ది - మునిఁగి ప్రత్యుత్తరంబున కోపకున్న నపుడు సిద్ధార్థకం డనుమంత్రివరుఁడు - కపటాత్తురాలైన కైక కిట్లనియె. 760 “అసమంజసుండు దర్పాతిరేకమున - నెసఁగఁ బట్టణములో నెల్ల బాలురను సరిపట్టి కట్టి యాసరయువులోన - బరువడి వైవంగఁ బౌరు లందఱును సగరునితోఁ జెప్ప జనహితంబునకుఁ - దగవు చింతించి యాతనయుఁ బోనడఁచె . నీరామునం దొక్క యెగైనఁ గలదె ? - చారువర్తనగుణసౌజన్యుఁ డితఁడు," నావుడు “సత్యంబు నాకౌడ బలి కెc - గావునఁ దండ్రివాక్యము ੇ ੩ సుకృతి యగుఁగాక ! రఘురాము" డనవుడు కైక - తెగువకు దశరథాధిపుఁడు శోకించి చాల సంతాపించి జడిగొన్న వగలఁ - దూలుచు నా సుమంత్రునిఁ జూచి పలికె. “ధనముల మణుల గోధనముల బంధు - జనముల నవరోధ జనముల హితుల విజయచిహ్నంబుల విలసిల్లుచున్న - గజపుల రథముల ఘనతురంగముల 770, నిజముగా వేఁటకు నేర్చుధీవరులఁ - బ్రజలమంత్రుల రామభద్రునివెనుక వెడలింపు మీరిత్త వీడు కైకేయి - కొడుకు బట్టము గట్టుకొని యేలుఁగాక " యని యిట్లు దశరథుం డాడువాక్యములు - విని కైక గోపించి విభుఁదూకి పలికె. “రాజపుంగవ 1 నీవు రామచంద్రునకు இற் రాజిల్లు నీసర్వరాజ్యసంపదలు నిచ్చి పాడైయున్న యాపురం బేల - యిచ్చెదు భరతున? కీపల్కులేల ? పౌమిత్రియను దాను జనకనందనయు - రాముఁడు నారచీరలు గట్టి ప్రీతి. 108 శ్రీ ర ం గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద నేను ూచుచునుండ నెల్ల భోగములు . మూని దుర్గములఁ గ్రమ్మఱఁ బోవకున్న బొసగదు నీయీవి బొంకు నీపలుకు - వసుధేశ ! నీవిచ్చు వరము నేనొల్లఁ : దప్పితి వీ'వన్న, దశరథాధీశుఁ - డప్పడు మూర్ఛిల్లి యవనిపై డ్రైళ్లె ; ధరణిపై నట్లున్న తండ్రినిఁ జూచి - పరితాప మందుచుఁ బలికె రాఘవుఁడు. ఏలమ్ల కైకేయి : యిమ్లహారాజు . తూలఁ బోఁ బలుమాఱు దూఱనాడెదవు ? 780 గురుఁడును రాజు నాకూరిమితండ్రి - పరమదైవం బిట్టి పతి నన్నుఁబనుప విషమైన మ్రింగుదు విపులాగ్ని న్చైన - విషధియైనను జొత్తు వేడ్కతో నేను : వనమున మునులతో వ_ంపుమన్న - ననుమతించుట నాకు నదియెంత పెద్ద" యన విని దశరథుఁ డావాక్యములకు - మనమునఁ గడు (దూలి మరివీ కైకఁ జూచి -6 6విను మేను రాజ్యంబు విడిచి యీ రాము - పెనుక ఁ బోయెదను నీవి ఛవంబుతోడ భరతు నయోధ్యకుఁ ಬಜ್ಜ೦ಬು ಗಜ್ಜಿ - ధరణి యేలుదుగాక ! తగవేల ?" యనఁగ నామాటలకు రాముఁ డధిపుతో ననియె - "భూమీశ ! నిర్ణనభూమియై పరఁగు నవ్వనంబును నాకు నర్హమై యుండు - నెవ్వరు నాతోడ నేటి కేతేర నారచీరలు దెచ్చి నాకిండు వాని - నారంగ ధరియించి యడవులలోన పదునాలుగేండ్లను బరఁగ నీయాజ్ఞ - వదలక వర్తించువాఁడను నేను 790 దే నారచీరలు దేవి ! నా ' కనిన . నానాతి నిర జయొ తానె యపుడు سست بیت (۳۷) ముదమంది మదిలోన మొగమాటలేక - మది చలింపక సభా మధ్యంబునందు నారచీరలు దెచ్చి "నరనాథపుత్ర 1 - గారవంబున నీవు కట్టుకొ" మ్లనుచుఁ బేరెలుంగునఁ బల్కఁ బ్రియముతో రాముఁ - డా.రాజసభయును నా రాజు నడల నాతల్లిచే సున్న యవి పుచ్చుకొనుచు - భాతిగా మున్నున్నపటములా విడిచి నారచీరలు గజ్జె నయముతో నపుడు - నారంగ ధరియించె నాలక్ష్మణుండు : సీతకు నానారచీరలు రెండు - చేత నిచ్చినఁ గొని చిత్తంబులోన కలఁగి రాముని (జూచి 'కాంతార వాసు . లెలమి మై నీచీర లెట్టఁగట్టుదురొ * మును” లంచు నొక్కటి మూపుపై వైచి - తనరార నొక్కటి తనకేలఁదాల్చి కట్టనేరక మది గలఁగ నారాముc - డట్టిచందముఁ గాంచి యాపువ్వు(బోణి 800 ఘననితంబమునఁ బొంకముమీఱఁ గట్టఁ - గని రాజసుతులు రాఘవుని వీక్షించి 46 నారచీరలు గట్టి నరనాథపు త 1 - యీ రాజవరపు తి నీ సీత నెటు לי) بسی است یا (نین దారుణ గతి నిట్లు తాపసిఁ బోలి . ఘోరాట వికి నీవు కొనిపోవఁ దగునె ? 輸 £) 曾 -: వసిష్ఠుఁడు కై కతో*c x8నో కు లాడుట :“మామాట మన్నించి మాయొద్ద ను నిచి - సౌమిత్రియును నీవుఁ జనుఁడు కానలకు" ననఁగ వసిష్ఠుండు నలుకతో - గైకఁ - గనుగొని “కులనాశకారిణి వీవు భూపాలకుని మోసపుచ్చితి కాన - నీపాప మరయంగ నెందును గలదె ? కావ్యము అ యో ధ్యా కా 0 డ ము 109. రాజపత్నుల యొద్ద రఘురామునాజ్ఞ . నీజనకజ నుండని మ్లట్టకాఁగ వల దన నేల యీ వైదేహిచనఁగఁ - గలయఁ బౌరులతోడఁ గాననంబులకు నేమును జనువార మింతియే కాదు - రామచంద్రునిఁ గొల్వ రమణీయలీల భరతశతుఘ్నులు బలసివచ్చెదరు - పరికింప నీవు నీ పాడూఱ నుండు 810 పోవంగరాముడు పుణ్యశీలుండు - లీల నున్నది యూఱు లేనిది పాడు పతి నిటు వంచించి పాపంబు దలఁచి - యతిలోభమున రాము నడవుల కనిచి భరతు నయోధ్యకుఁ బట్టంబు గట్టి - చిరలీల రాజ్యంబు సేయఁజూచెదవు పతియాజ్ఞ దప్పఁడు భరతుండు తండ్రి தும் ప్రతినిధి నారామభద్రుని జూచు నీమాట విని ధర్మ నిష్టఁ బోవిడిచి - రాము నడంచి యీ రాజ్యంబుగొన్న దలపోసి చూడఁగ దశరథేంద్రునకు - పొలుపార నతఁడు తాఁబుట్టె నేమైన నీతప్ప నీమీఁద నెరపిన మీఁద - మాతగాఁ దలఁచునే మదిలోన నిన్నుఁ గర మర్థి రాముఁ డాకాన వర్తింప - భరతుఁ డీ సామ్రాజ్యభార మెట్లోపు ? నెఱుఁగవు భరతునిహృదయ మేమియును - మఱి యీ తెఱఁగు విన్న మండునీమీఁద నెవ్వరికై నీకు నీనీష్ణురంబు - నివ్వెంట భరతున కియ్యకో లగునె ? 820: కావున నిది మేలుగా నెన్నవలదు . నీ వదియునుగాక నిష్టురవృత్తి శ్రీరామునకు మఱి సీతకు నార - చీరలిచ్చుటకు నీచేతు లెట్లాడె ? నారచీరలుమాని నవరత్నఖచిత - చారుభూషణములు సరసంబులైన చీనాంబరంబులు చెలు వారఁబూని - జానకి దనపరిచారకుల్ గొలువఁ జనుఁగాక " యనుచు నా సంయమీశ్వరుఁడు - వినుత భూషాంబరవితతు లిచ్చుటయు ననయంబు మదిలోన హర్షముప్పొంగఁ - గొని యవి ధరియించె గురునియానతిని సీత యప్పడు నారచీరలు మాని - యాతత ప్రీతితో నట్లున్నఁ జూచి కైక నందఱుఁ దిట్టగా రాజు వినుచు - నా కాంత దెసఁ జూచి యలుకతోఁ బలి కె ; “తక్కక పాపంబు తలఁచి రామునకు - నక్క టా ! వనవాస మడిగితి కాక 830, మేదినీ సుతయు సౌమిత్రియు నార - లాదరంబునఁ గట్ట నడిగితే నన్ను 2 సీమానవతి సీత యింతకుఁ దగునె - యేమిచేసితి నీకు నీతెంపు సేయ ? రాముని వినయాభిరాముఁ గాంతార - భూమికిఁ దపసియై పొమ్లనుకంపె మఱియొండుపాపంబు మదిలోనఁ గలదె ? - తరమఁజేసియు నేల తండారవైతి ? పాపజాతికి నీకుఁ బతియైన నాకుఁ . బాపంబు కడ మరొనె పరికింప" ననఁగ నామాట విని రాముఁ డధిపుతో ననియె - 46భూమీశ ! ననుబాసి పొదలులోకమున. మాతల్లి కౌసల్య మదిఁ గందకుండ - భాతిగాఁ గృప మీరు పరఁగ రక్షింపుఁ'* డనుడు నాదశరథుఁ డావాక్యములకుఁ - దనరారు శోకాగ్నిఁ దనచిత్త మెరియ “నెట్టిపాపము ತಲ್ಲಿ యేఁ జేసినాఁడఁ - బట్టి నాకనుభవింపక పోదు నేఁడు 110 శ్రీ రం గ నా థ రా మా య ణము ద్విపద తల్లుల లిడ్డల దయమాలి పాప - నుల్లంబులోపల నోర్వంగఁ గలనె ? కైక మాటకు నిన్నుఁ గాంతారభూమి - బైకొని యదయతఁ బడ నేఁగుమంటి ; 840 హాపుత్ర హశ్ రావు 1* యనుచుమూర్ఛిల్లి - భూపాలుఁ డప్పడు బోధింపఁ దెలిసి వారక పదునాల్గు వత్సరంబులకు - నార (గఁ బరిపూర్ణ మగునట్లుగా ఁగ మెచ్చిన తొడవులు మేలువస్రములు - నచ్చుగా జానకి కవనీవిభుండు వలనొప్పఁగాఁ దెచ్చి వరుస నిప్పించె - వలువలు గట్టి యూ వర భూషణములు -; కౌసల్య సీతకు పతిధర్మము దెల్పుట :దనరంగ జానకి ధరియించె నంత . జనకజఁ జూచి కౌసల్య శోకించి “యడరంగ నితఁడు మహాచకవ - కొడు కని మీతం డి కోరి ని న్నిచ్చె గడు S" ని దైపయోగంబునఁ జేసి - కడపట మఱి ಯುಟ್ಟಿ గతీయయ్యో నేఁడు; తాపసవృత్తిమైఁ దగిలి కానలకు . నీపతితో(గూడి నీ కేగవలసె ; దీనికి వగవకు : తివిరి రాఘవుఁడు - ఈ నిఖి లోర్వియు నేలెడి మగుడి ; పతి పేదవాఁ డైనఁ బాయంగరాదు - సతులకు నిదియు విచారించి నడువు 850 చేకొని పతిపంపు సేయు పత్నులకుఁ - గైకొను నుభయలోకములందు శుభము" ననఁగను కౌసల్య నాసీత చూచి - వినుతంబుగా (బల్కె వినయంబుతోడ 5 అనుకూలనై పతి నతిభక్తిఁ గొలిచి . తనర వ_ర్తించెద ధర్త మార్గమున o يحسديد మ్రానుగ్లాఁ బత్తిలేని మగ్రువ చక్రంబు_- లేని తేరును తంత్రి లేని వీణెయును ట్రోలె బుత్రులుగల పుణ్యురా లైన . జాలంగఁ గొఱఁగాకc జను నట్లుగానఁ బతికిఁ బ్రియంబును ಬ್ರಣ೦ಬು లైన - హితబుద్ధి వంచింప కిత్తు నేననిన నాదేవి వైదేహి నలరారఁ జూచి - "భూదేవిపత్రివై పట్టిననీప నీగుణంబులు తగు నెలమి లక్ష్మణుని - నీగుణ్జ్వలురాము హితుని మన్నింపు” మనిన సీతాదేవి యాఁగాక యనుచుఁ - దనకు ప్రైక్కిన నెత్తి తగఁ గౌగిలించి 860 దీవించె నప్పడు తెఱఁగొప్ప రామ - దేవునితోడ నా దేవి యిట్లనియెఁ. 4బృథులాటవులయందుఁ బృథివీశపుత్ర ! . మిథిలేంద్రసుతను సౌమిత్రి నేమరకు,” మనిన మీయానతి నది వింటి జనని 1 - యొనర నాదక్షిణ భుజము లక్ష్మణుఁడు నానడ జానకి నాకు నెబ్బంగి - మానసంబున వీరి మఱువంగ నగునె ? యేను విల్లందిన నెందు నేభయము - గా నేలవచ్చు 2 ముక్క-ంటిపై బడిన నదిగాన నీవింక నడలకు మాకు - వదలను ధర్మంబు వగవంగ నీకు భూనాథునకుఁ గరాంబుజములు మొగిచి . తాము సీతయు సుమితానందనుండు ఆమ్లలు దీవింపఁ డందఱు" ననుచు . నిమ్లల పున్నూట యేశండ్రులకును సరి ప్రదక్షిణముగాఁ జనుదెంచి మనసు - లెరియంగ నాతల్లు లెల్ల శోకింప వినుచు సుమిత్రకు వినతులై : రంత - కనుగొని యద్దేవి కౌగిట జేర్చి కావ్యము అ యో ధ్యా కా 0 డ ము 111 శ్రీరాము దీవించి సీత దీవించి - ధారుణిపతి సేఁత తలపోసి వగచి 870 మెలపొంద నపుడు సుమిత్ర లక్ష్మణుని - బిలిచి యింపార గంభీరోక్తిఁబలికె. 6 రాముని దశరథరాజుగా c జూడు . భూమి జ నన్నుఁగా బుద్ధిఁ జింతిం సు మడవి నయోధ్యగా నాత్తలోఁ దలఁపు - కడుభక్తియుక్తి రాఘవుఁ గొల్చియుండు, మాయతజయసిద్ధి నభివృద్ధిఁ బొందు - పోయి ర"మ్లని ప్రీతిఁ బుత్రు దీవించె, రామచంద్రునిఁ జూచి రఘువీర ! నీకు . సేమంబు దలఁచి నీచిత్తంబులోన నరలేని సఖుఁ డన్న ననుజన్లుఁ డన్న - నెరయ నీతఁడె కాక నిక్కువం బరయ నటుగాన లక్ష్మణు నరసి రక్షింపు - మడవులలో" నన్న నౌఁగాక యనుచు రాముఁ డాదశరథరాజు నీక్షించి - యామహితాత్తుతో నచలుఁడై పలికెc. బదునాలుగేండ్లను బ్రకటదుర్గములఁ - బదునాల్గదినములపగిది వర్తించి ధరణీశ ! వత్తు సంతాపింపవలదు - భరతుండు నాకంటె భక్తుండు మీకు 880 నతనిఁ బట్టముగట్టఁ డాత్తఁ గైకేయి - కృతకంబులకు నింకఁ గింకిరిపడకు. మాతల్లి నీకు నెమ్లది సేవ సేయు - నాతల్లి మీరు నన్నరయుఁడు ప్రేమ" నని ప్రదక్షిణముగా ననుజుండుఁ డాను - జనకజయును గడు సద్భక్తి ప్రెక్కిరప్పడు రఘురాముఁ డడవికిఁ బూని - దప్పక వెడలె నాదశరథాధిపఁడు మదిలోనఁ దలఁచి సుమంత్రునిఁ జూచి - యదె రాముఁ డడవుల కరుగుచున్నాఁడు గొనిపొమ్లు రథ" మన్న గువలయాధిపని . పనుపునఁ గొనిపోయి భక్తితో మ్రొక్కి రథ మిదె పుత్తెంచె రాజు మీకర్టి . రథ మెక్కి వేంచేయు రఘురామచంద్ర " యనవుడు దశరథునాజ్ఞకు వెఱచి - మును సీత నెక్కి_ంచి మొగి నాయుధమును తనరు జోడును బెట్టి తాను లక్ష్మణుఁడు.ఘన మైనరథ మెక్కి కదలె రాఘవుడు అంతఁ బౌరులు వృద్ధు లాపులు మంత్రు - లింతులు పౌరులు హితులు నాశ్రితులు 890 వంత బ్రాహ్మణరాజవైశ్యశూద్రులను - అంతంత సలుగడ నడలుచు వెడలి ముందట నిరుపార్శ్వములఁ బిఆుందటను - సందడించుచు మది జడిగొన్నవగల నరనాథపుత్రుఁ డెన్నఁడు గానరాడు - సురుచిరస్థితి నేఁడు చూత మింపారఁ జంద్రుతేజము నవ్వఁజాలు నీరామ - చంద్రు మోములఁ జూడఁ జనుదెంచువారు : కడఁగి యిట్వెకుల గౌరవం బెల్ల - నడఁచె నే మంథర యని తిట్టువారు ; తగవేది రఘురాముఁ దపసిగాఁ జేయ - నగు నమ్ల ! కైకేయి కని దూఱువారు : దాలిమి దిగనాడి దశరధాధీశుఁ . డాలికి వెఱచునే ? యని రోయువారు జను వెల్లఁ జెడి రామసౌమిత్రు లంత - ననదలై పోదురె ? యని వేగువారు : పనిగొని తమతండ్రి పనుపునఁ గాని - పొనుపడి యిప్లేల పోదు రన్వారు : ఈపదునాలుగేం န္တြင္သည္ဟု వీ రడవి . నా పద వేగింతు ? రని పొక్కువారు : 900 ఈనో మనోచెనో యిమ్లహీపత్రి . తా నంచు మదిలోనఁ దలపోయువారు : 112 శ్రీ ర ం గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద నతిమృదుగా త్రి యీయతివ ధూపుత్రి - పతిఁ జాయలే దని ప్రణుతించు వారు : ఈసుతు ( బాయంగ నె బ్లోర్చె నట్టి - కౌసల్య మది యెంత గట్టనువారు s నైరా మునరదంబు నందందఁ గదిసి - భూరిశోకాగ్నులఁ బొగలుచుఁ బోవ నంతఁ గౌసల్యయు నా సుమి త్రయును - జింతాపరంపరఁ జిక్కి- శోకించి వారితరంబులు వలనొప్ప నూఁది - వారిపై వ్రాలుచు వగలఁ దూలుచును గలయ నంతఃపురకాంతలు ద న్నుఁ - గొలిచి రాదశరథsడిపాలకుఁడు భూరిలోచన బాష్పపూరముల్ దొరుఁగ - "హారామ ! హారామ !" యని పలుమాలు నెలుఁగెత్తి యేడ్చుచు నేచినవగల - నలిఁదూలి పొగలుచు నగరంబు వెడలె అప్పడు రవిదీపు ৩৪৪ 7ে; నల్డెసల నుప్పొంగెఁ దచుము; వహ్నులు మండవయ్యే 5・ ధరణి బీటలు వాతెఁ ; దారలు రాలే ; విరసించి గ్రహములు వినువీధి బాణె ; నెలమిమై మదధార లింకె దంతులకుఁ ; - గలయ నశ్వములకుఁ గన్నీరు దొరఁగె ; నావులు చన్నియ్య వయ్యెఁ గ్రేపులకు 1 - నావీడు కడు శూన్య ခြိုး উcটc బ్రజ కు s వారు వీ రన కెల్లవారు నెల్లెడలఁ - బౌరులయేడ్పు లంబర మెల్ల నిండె ; సురవరకామినీ శోకారవములు - పొరి ( బొరి వినవచ్చెఁ బురజనంబులకు ; నప్పడు దశరథుఁ డారామరథము - చొప్ప బాష్పములు చేఁజూడఁ జొప్పడక 4.చంద్రబింబము తోఁచుసరియైనరామ - చంద్రునిమొగ మొకసారి చూచెదను. —: దశరథుఁడు రధము నిల్పుమని సుమంతునిఁ బిలుచుట :ఓసుమంత్రుఁడ ! రథ మునుప వే" యనుచు - నాసుమంతుఁడు విన నట్టు చీఱుచును వెనుకొని పురిదాఁటి వెర నేగు దేం - మనుజేకుఁ జూచి సుమంతుతో ననియె కనిదె వచ్చుచున్నవాఁ డినకులేశ్వరుఁడు . పొదపొద పోనిమ్లు పోనిమ్లు రధము '920 అని యని రఘురాముఁ డందం దఁ దఱుమ - మొనసి యూతఁడు రయంబునఁ దే యఁబఱపె: వంత వసిష్టు డయ్యవనీశుఁ జూచి - యంతరంగంబున నడలుచుఁ బలి కె 4ననఘ, శోకించుచు ననుపఁగా రాదు - మనుజేశ ! నీవింక మరలు మిచ్చోట" ననపుడు దశరథుఁ డటుపోక నిలిచి - తన సూనురథమును దప్పక చూచి యదియుఁ గానక ధూళి నటు చూచి చూచి - యదియుఁ గానక బయ లటు చూచిచూచి. హ8 ! యని యెలుగెత్తి హారామ ! రామ - హా ! యని మూర్ఛిల్లి యవనిపై దై, పొరలుచుఁ గెంధూళిఁ బృథ్వి కంపింపఁ-గర ముగ్రమగుదృష్టిఁ గైకేయిఁ జూచి క4నీపాప మెఱుఁగక నిన్ను మన్నించి - నా పుణ్యపుత్రరత్నముఁ గోలు పోతి నిన్ను బెండ్లాడి నే నీచుఁడ నైతి - నన్నిట మేటినై యల్పండ నైతి 930, నడరునిందల కెల్ల నాధార మైతిఁ - గడపటఁ జెఱిచితిఁ గాకుత్స్థకులము నినుఁ జూడ (గారాదు నినుముట్టరాదు - చెనఁటి ! నీతో న భాషింపఁగారాదు" అని దశరథుఁ డాడ నా పౌర జనులుఁ . గనుగొని తను (దిట్టఁ గైకేయి వినుచుఁ కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా 0 డ ము 113 దలవంచుకొని యుండే దశరథుం డంత - నలయుచు నపు డయోధ్యాపురిఁ జొచ్చి పాడువాటినయట్టి పట్టణవీథి - నాడాడ నిలుచుచు నడలుకౌసల్య నగరంతఁ జొచ్చి యాననధూళితోడ - బొగలుచు సెజ్జపై బొరలుచు మిగుల నలయుచు సౌలయుచు నసురుసు రనుచు - నలుదెస ల్చూచుచు నాలుక యెండ పశీరామ ! హరామ ! యనుచు దైవంబు - దూఱుచుఁ దనుఁ దానె దూషించుకొనుచు 6నేపాటు నేదుఃఖ మెఱుఁగనియట్టి υ" నా పుత్రరత్నంబు నాదుకోడలును ఎంతద వ్వరిగిరో ? యెం దున్నవారొ 1.యెంతతో గుంది వా రెట్టు లేగెదరొ ? కందమూలములు శాకములు నేరీతిఁ - దిందురో ? ಯೀಲ್ಲು వ_ర్తింతురో యడవి ** నని యని వారల్ యాయాసములకుఁ - దనమది నడలుచుఁ దలపోయుచుండెఁ. గౌసల్యయును నంతకం టె శోకింప - నా సుమి త్రాదేవి యడలార్పుచుండె, 尊 నంత రాముఁడు పౌరు లందఱు గొలువఁ - గొంతద వ్వేగి పేర్కొని వారి బిలికె. • “ననఘాత్తు లార ! మీ రందఱు మగుడి-చనుఁ డయోధ్యకు నాకు జయము గోరుండు, భరతునియాజ్ఞలోపలను వ_ంచి - పౌరయుఁడు సౌఖ్యముల్ పొందు మీ" కనిన వార లందఱు నేకవాక్యులై పలికి - రోరామ ! యిట్టాడ నుచితమే నీకు ? భరతుఁ డేటికి మాకు ? బట్టణం బేల ? - వరమందిరములేల ? వాహనములేల ? యుప్పరిగలు నేల ? యువిదలు నేల ? . చప్పరములు నేల ? సౌధంబు లేల ? మేడలు మాకేల ? మేలమైనట్టి - వాడలు మాకేల ? వలదు సీవరుగ వత్తుము నీవెంట వల దంటి వేని - చత్తుము దీనికై సందేహమేల ?" 950 అని యిటు పలుకుచు నఖిలభూప్రజలు - తనుఁ గొల్చిరా రఘూత్తముఁడు నా (డేగి తమస్తానదీతటస్థలమున విడిచి - తమ సలో సాంధ్యకృత్యము లెల్లఁ దీర్చి తగు సౌధమున మృదుతల్పంబునందు - మొగిఁ బవ్వళించు నా మోహనమూ_ర్తి తరుమూలమునఁ బర్ణతల్పంబునందు - ధరణీసుతయుఁ దానుఁ దగ విశ్రమించెఁ దనచుట్టు పౌరులు తమయిండ్లు మఱచి - తనయుల భార్యలఁ దగులుఁ దో విడిచి వనములఁ దమ వెంట వచ్చువా రనుచు - నినుపార దప్పితో నిద్రింపఁ జూచి వారల మగుడించు వలనొండు లేక - నారాత్రిమధ్యంబునందు సుమంతుఁ దేరాయితము సేసి తె మ్ల నిపలికి . పౌరుల వంచించు భావ మూతనికి దెలిపి యయోధ్యకై తెరువుఁ బోనిచ్చి - తలకొని మగడించి తమస దాఁటించి - తృణశిలావృతభూమి తెరువుఁ దోలించి - గణుతింపరాని వేగమునఁ బోవుచును 960 దమరాకయును మహీధవునిచేఁతయును - దమకించి మదిలోనఁ దా పంబునొంది తెరువుపల్లెలవారు ధృతిదూలి యేడ్వ - బరుసంప బెలుఁగుల పలుమాఱు వినుచు వనతరు ల్సీతకు వరుసఁ జూపుచును - ఇనకులమణియైన యిక్ష్వాకునకును మనువు మున్నొసఁగిన మహిమఁ గన్లోనుచుఁ - జని వేగవత్తి_దాఁటి సరస్తువు దాఁటి , 8 — Il4 శ్రీ ర 0 గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద నరనాథుఁ డమ్ల అునాఁడు మాపటికిఁ - గరము వేగమున గ్రంగానదిఁ జేరి తడయక హింగుదీతరు సమీపమున - విడిసి యచ్చటఁ బ్రీతి విశ్రాంతి నొందె. నారయ దమసలో నట నిద్ర చోయి - పౌరు లందఱును బ్రభాతంబునందుఁ గరమర్ధితో మేలుకని నాల్గదెసల - బరికించి నివ్వెఱపడి శోకమునను రామునిఁ గానక రథము చొప్పరసి - రాముఁ డయోధ్యాపురమున కీరా తి యవనినాథుడు పిల్వ నంపిన మరల - భువనభారముఁ బూనఁ బోనోప ననుచు 970 నని యయోధ్యకు వచ్చి యచ్చోట రాముఁ - గను(గొనఁ జాలక ఘనశోకవహ్ని ననయంబుఁ బొగలుచు నకట ! రాఘవుడు - మనల వంచించి క్రద్దుఅ బోయె ననుచు నారామకృపయు సత్యంబు ధర్మంబు - చారువర్తనము నిచ్చలు నుతించుచును నితరవస్తువులపై నిచ్చలు మాని - యతనిఁ దలం మచు నతనిఁ బాయుటకు నంతరంగంబున నలయుచునుండ ; - నంత నక్కడ గుహుం డను చెంచురాజు -: శ్రీరాములు గుహునిఁ జూచుట : శృంగిబేరం బేలు చిరపుణ్యశాలి - గంగాతటమున రాఘవుఁ డుండు టెఱిఁగి చనుదెంచి రామలక్ష్మణులకు ప్రెక్కి- - వనమూలఫలములు వలయ వస్తువులు కనకాంబరాదులు కానుక లిచ్చి - వినయవిధేయుఁడై వినుతు లొనర్చి యచ్చెరువుగ రాము నాకృతిఁ జూచి -యిచ్చలో వెఱగంది 68యిదియేమి దేవ ! నీవరణ్యములకు నిఖిలంబు విడిచి - యూవిధి విచ్చేయు టేమి కారణము ? 980 నలినా ప్తకులనాథ 1 నాయట్టిబంటు - కలుగ నీ వేషంబు గలిగెనే మీకు ? చెనటియై మిమిట్లు చేసిన నీచు - ననిఁ బట్టిచం పెద" ననిన రాఘవుఁడు నతని సద్భక్తికి నతనిశ_క్తికిని - నతనిధీరో క్తుల కౌనందమంది, యతనిఁ గౌ(గిటఁ జేర్చి యాదరం బెసఁగ - నతనితోఁ దనదువృత్తాంతంబుఁ దెలుప నంతయు విని గుహుం డాత్త్మలో బెద్ద - చింతించి కైకేయి సే(తకు వగచి దశరథునేరమి తలపోసిపోసి . దశరథాత్తజుల దుర్దశకు శోకించె ; రాముఁ డప్పడు కృపారసమగ్నుఁ డగుచు - సౌమిత్రియను దాను సముచిత ఫణితి గుహుశోక ముడుప నర్కు-ఁడు గ్రుంకుటయును - విహిత సంధ్యాకాలవిధు లొప్పదీర్చి గంగోదకముల నా(కలి దీర్చి సూత - శృంగిబేరాధిప ల్చేరి సేవింప i ధరణీతనూజయుఁ దాను లక్ష్మణుఁడు - ధరణిపై దృణశయ్యఁ దగవిశ్రమించె.990 శరచాపహస్తుఁడై సౌమిత్రి యంతఁ - గర మొప్పఁ దమయన్నఁ గా తనన్బుద్ధి బదునాలుగేండ్లును దిగలును రేయు - నిదురవోవకయుండ నియమంబుచేసి తమయన్న సెజ్ఞకు దవ్వుల నిలిచి - యమలమానసుఁ డప్ప డటు కొల్చియుండె నారాత్రి విద్ర మాయారూప దాల్చి - ధీరుఁ డాలక్ష్మణదేవునిఁ ਝੰ8 కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా 0 డ ము 115. 46 యేను నిద్రాదేవి యేర్పడఁ దెల్పు-మా నాకు నింకెట్లు మానాఢ్య ! యంత విధి విధించెను వెంట వెంట వర్తింప - విధమేది ? నిన్నునే విడుచుట కింక " అనిన "సూర్తిశయందు నహరహంబులును - జనియుండు మంత నీసమయంబు దీర్చి వచ్చినఁ గైకొందు వరుస ని" న్ననిన - నిచ్చ నౌఁగా కంచు 茂六 నిద్రయును; అలరుచు నీదేవతానుగ్రహంబు . గలిగే నా కనుచు లక్ష్మణదేవుఁ డుండె . s సుకుమారతారుణ్యశోభనాకృతులు - ప్రకటిత దైర్యసంపన్ను లైయున్న I000 నారామసీత లత్యంతదుఃఖములఁ - గూరెడు తెఱఁ గెల్ల గుహునకుఁ జెప్పి హంసతూలికశయ్యయం దుండుభోగి - పాంసుపల్లవములఁ బవళించి యిపుడు కఱకురా శ్లో త్తంగఁ గళవళపడుచు - గురువెట్టి నిద్రచేఁ గూర్కియున్నాడు అడరి కౌసల్యయు నా సుమిత్రయును - బడియెడిశోకంబు పలుమాఱుఁ జెప్పి ম্য988 నిద్దఱుఁ గూడి శోకించుచుండ - నరుణోదయం బయ్యె; నంత రాఘవుఁడు నేమంబు లన్నియు నిష్టతో దీర్చి - సేమ మేర్పడ గుహుచే మల్టీపాలు దెప్పించి కోమల దీర్ఘకేశముల - విప్పి యావైదేహి వివశమై తూల ఆమట్టిపాలచే నందందఁ దడిపి - సౌమిత్రియును దాను జడ లొప్పఁదాల్చి ఘనుఁడు రాఘవుఁడు వైఖానసవృత్తి - నను జుండు దాను పాయనినిష్టఁ బూని అనఘ సుమంతు రమ్ల ని చేరఁ బిలిచి - తనరార రథమెక్క-ఁ దగదు మాకింక నరదంబు గొని యయోధ్యకు నీవు వేగ - మరలిపొ వ్రుధిప నెమ్మది గొల్చియుండు, పార్థి వేశ్వరునకుఁ బరఁగఁ దల్లలకు - నర్ధితో ప్రెక్కితి మని చెప్ప" మనుఁడు యేమిటి కీమాట లిటమీఁద ననుచు - సౌమిత్రి యధికరోషమున నిట్ల నియె. 46భూమీకుఁ డాలిపంపున నీతిమాలి - యేమియుఁ బరికింప కిటుచేసె మమ్లు తనయాలు దానును దనకూర్తి కొడుకు - ఘనరాజ్యభోగముల్ గైకొనుఁ గాక ! యని యేనుబల్కితి" నని చెప్ప మీవు - చను మన విని రామచంద్రుండు గినిసి మాను సౌమిత్రి !' సుమంత నీనింక - భూనాథుతో నీవు పుట్టింపవలదు ఆనృపుఁ డిది విన్న నధికదీనాయ - మానమానసుఁడునై మఱి పొక్కకున్నె ?" యనిన సుమంతుఁ డత్యంతశోకమున - మునిఁగి భీతిల్లి రామునిఁ జూచి పలికెఁ; 46గా నల మిముఁ ద్రోచి కడు దీనవృత్తి - నే నయోధ్యాపురం బేమని చొత్తు * 1020 నేమని చెప్పదు నీవార్తఁ బ్రిజకు ? - నేమని కొనిపోదు నీళూన్యరథము ? నేమని కౌసల్య నేనూఱడింతు ? - నేమని కైకమో మేను వీక్షింతు ? వనముల కేనును వత్తును గాక" - యనిన రాముఁడు నవ్వి యాతనిఁ జూచి కడకతో నేము గంగానది దాఁటి - యడవులఁ జొచ్చితి మనువార్త కైక వీపు చెప్పినఁ గాని నిజముగాఁ గొనదు - నీవు శోకింపక నెమ్మదిఁ బొమ్లు, 'నామాజాగా నీవు నయవాక్యసరణి - వేమాఱు దెల్పి భూవిభుఁ గొల్చి యుండు" 116 శ్రీ ర 0 గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద يسمح مصمميصايم--محدد -: సుమంతుఁడు అయోధ్య చేపట : ۔ سے మనవుడు రథ మెక్కి యతిదీనుఁ డగుచుఁ - జనియె సుమంతుండు సాకేతపురికి. అంత రాఘవుఁ డయోధ్యాపురి కపుడు - నంతరంగంబున నతిభ_క్తి ప్రెక్కిగుహుఁడు పెట్టినయోడ కొమరొప్ప నెక్కి.యహిమాంశుకులు నంత నాగంగ దాఁట నడుమ జానకి గంగ నటుచూచి మ్రొక్కి - కడువేడ్క-ఁ ద్రార్ధించి కరములు మొగిచి. దశరథేశ్వరునాజ్ఞ ధరణి వర్ణించి . దశ చెడి రాముఁడు దంటకాట విని బదునాలుగేఁడులు భవ్యవృత్తులను - విదితంబుగా నేను వీరితోఁగూడ సంచరించియు రాము సౌమిత్రు లంత - నంచితశుభముచే నలరు వేడుకల వచ్చిన నీకును వలనొప్పఁ గాను - నిచ్చెద గోవు లనేకముల్ వప్ర దానమృష్టాన్నాది బానంబు ల మర - గాను భూసురులకుఁ గానుక నిత్తు; సురఘటల్ వేయింటి శుద్ధాన్నమాంస - మరయఁ బెట్టెద నమ్ల " యని భక్తిఁ గొలిచి, భవభంగ ధవళాంగ భవమ"ళి సంగ - నవనిజ యాగంగ నర్థి ద్రార్థించె. గుహుని సంభావించి గుహు వీడుకొలిపి - గుహుఁడు మార్గజ్జలఁ గొందఱఁ గూర్ప ముందఱఁ గూర్తితముఁడు వెన్క-ఁ దాను - సుందరి నడుచక్కిఁ జూపట్టఁ గదలి వనచరమృగముల వరుస జానకికిఁ - గనుపట్టఁ జూపుచు ఘనుడు రాఘవుడు 1040 అనఘుఁ డా రాఘపుఁ డనియె గ్రమ్లరుచు-"మునినాథ 1 సెలవిమ్లు మదముతో " ననిన. రఘుకులోత్తంస ! యీరమణీయమైన - యఘనాశ మైన యీయాశమభూమి విలుతురు గాక ' యనిన రఘూత్తముఁడు - SSD Sc గ్రమ్మఱ మునిపతి కిట్టు లనుచు “నిక్కడ మాకుండ నేల పోయెదము . అక్కట ! మునినాథ ! యదియును గాక మాతల్లిదండ్రులు మాపురవాసు - లేతెంచి మముఁజూడ నిట వత్తు" రన్న నామాట కలరి యిట్లనియె నమ్లని - యీ బూట నిశ్చయంబే రామ ! యిపుడు పద మని సెలవిచ్చి పరమపావనుఁడు - వదలని ముదమున వారల కనియె. t జననాథ మూ (డుయోజనములు నడువ - నను వొందఁ జిత్రకూటాఖ్య జెన్నొందు," ననవుడు రాఘవుఁ డౌ ఁగాక 1 యనుచు - జనకజాసౌమిత్రిసహితుడైయష్ట r చనిచని మూఁడు యోజనములు గడచి - చని సుధర్మదయను సరసి నాఁడుండి 1069 యారాత్రి యాపుత్రి యతిమృదుగా త్రి - కారడవిని నొంటిగా శయనించి యున్నచందంబు తా నున్న చందంబు - కన్నతల్లల కైన కష్టశోకంబు కైకేయికోర్కులు కడముట్టుటయును t- భూకాంతు సత్యంబు భూప్రజవగయు గస్నీరు దొరుగ రాఘవుఁడు లక్ష్మణుని - కన్నియుఁ జెప్పఁగా నట వే(గెఁ బ్రౌద్దు మనువంశ తిలకు లామఱునాఁడు కదలి - మునుమిడి యోజనంబులు మూఁడు గడచి ఆనఘ గంగాయమునలు గూడి యునికి.గనుఁగొని యటఁ బ్రియాగకుఁ బోయి, యందు కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా 0 డ ము 量17 మునిలో కనుతుఁ డైన మునిభరద్వాజుఁ . గని నమస్కారముల్ గావించి తనదు వృత్తాంత మంతయు విన్నవించుటయు - నత్తపోధనముఖ్యు డా రాఘవులను దీవించి రఘురాము దేవువర్తనము - భావించి యచ్చెర్వు పడి తత్త్వ మెలఁగి కందమూలఫలాదికంబుల వారిఁ - బొందుగా సంతుష్టి పొందించి ప్రేమ 1060 నమ్లని పూజింప నారాత్రియందు - నెమి దీపింపఁగ నిల్చి, మర్నాఁడు ఘననిష్ట సంధ్యాదికర్త ముల్ దీర్చి - మునులయాశీర్వాదములు చాలఁ బడసి యరుదైనచిత్రకూటాద్రికిఁ దెరువు - వరపుణ్యుడగు భరద్వాజుచే నెఱిఁగి యరుగుచో రాముఁ డయ్యడవులనడుమ - నురుచాపరవమున కురుకుచు బాఱు మృగములఁ జూపుచు మేదినీ సుతకు - నగవుఁ బుట్టించుచు నడతెంచు నడల నలసి డస్సినచోట నవనీరుహముల . నిలిచినచోటను నిలిచి తోడ్కొనుచుఁ గరమర్థిఁ బెక్కు-దుర్గంబులు గడచి - వరపుణ్యు లట సిద్ధవటము నీక్షించి సీత యప్పడు కార్యసిద్ధులు గోరి - యాతరువరమున కంజలిచేసి ప్రార్ధింప నప్ప డా పార్ధివతనయు - లర్ధితో యమున మహానది దాఁటి యారా త్రి యందుండి యమ్లునాఁడు - ఘోరాటవులు చొచ్చి కుశలమార్గమున 1076. వలనొప్పఁ జని మాల్యవతిచుట్టుఁ బాలటి - యలఘసంయములకు నాటపట్టగుచు సలలితతరుల తాసానుకూటములు . చెలువు వాటించినఁ జిత్ర కూ టూ ది مساحت గని యొక్కి యందున్న ఘనత పోధనులఁ - గని మైక్కి మిగులసత్కారముల్వడసి యమునీంద్రులచేత ననుమతి వడసి - తమ్లుఁడుఁ దాను నత్తఱి మహీజముల కొమ్లలు ఖండించి కొంతవింతగను . సమ్లదంబునఁ బర్ణశాల గావించి కృష్ణసారముఁ జంపి గృహశాంతిహోమ - ముష్టాంపకులుఁడు శాస్తోక్తిమైఁ జేసి యందు c బ్రవేశించి యాపర్ణశాల - చందంబు మెచ్చుచు సాధ్వియుఁ దాను మునుల సేవించుచు మునులెల్ల 5°Kö 。 మునిచరిత్రంబుల మోదించుచుండే. తన తొడ నొకనాఁడు తలయంపిగాఁగ.నునిచి రాముఁడు గూర్క- నుర్వీతనూజ యొగిఁ గందమూలాదు లుపహారమునకుఁ . దగ నాయితము సేయుతటి భీతిలేక కడకతో నొకదుష్టకాకంబు శాల - నొడియుచు గాసి సేయుచునున్నఁ జూచి సీత యాకాకంబుఁ జెచ్చెరఁ జోప - నేతెఱంగునఁ బోవ కీడాడఁ జూచి చనుఁగవనడుచక్కిఁ జంచునఁ బౌడువ - ఘనశోణితం బౌల్కఁగా నిద్ర దేరి కడునల్లి రాముఁ డాకాకంబుఁ జూచి - వడినిషీకముఁ బుచ్చి వైచె వై చుటయు విడువక యది దాని వెనువెంటఁ దగులఁ - దడయక యది జగత్తయ మెల్లఁ óöA కావుకా వనుచు దిక్పాలుర బ్రిప్త - దేవుని నమ్లహాదేవుఁ బ్రార్షింప వారలు తమ చేత వారింపఁ బడునె - శ్రీరామశర ? మన్న శీఘ్రంబు మగుడఁ జనుదెంచి మఱి తన్ను శరణుఁజొచ్చుటయు - ఘనమైన కృపతోడఁ గాకంబుఁ జూచి 118 శ్రీ ర 0 గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద "నాయస్ర మెందు నెన్నఁడు రిత్తవోదు-నీయంగ మొకటి దానికి నిచ్చిపొమ్ల" యనవుడుఁదననేత్ర మయ్యస్త్రమునకు - ఘనభక్తితో నిచ్చి కాకంబుచనియెఁ 1090 జెలఁగి రాఘవుఁ డంత సీతచేనున్న - ఫలములు దేవతార్పణములు సేసి , యాయన్న ఫలముల నడవడఁ దృప్త - లైయుండి రిమ్లల నంత నక్కడను రామవర్తనము నారయ మూఁడునాళ్లు - నేమించి గుహ చెంత నిలిచి మర్నాడు. మలగనివగల సుమంతుండు చాల - నలయుచుఁ జని యుయోధ్యాపురిఁ జొచ్చి సహజవైభవములు సర్వంబు నుడిగి - రహి చెడియున్న యా రాజమార్గమున నరుగుచోఁ బురజను లారథధ్వనులు - పరికించి యిదె రామభద్రుండు వచ్చె నని సుమంతునిఁ జేర నరుదెంచి రథము - కనుఁగొని రఘురాముఁ గానక వచ్చి క్రూరకర్తఁడు రాముఁ గొనిరాక డించి - యీరిత్తరథ మేల నిటఁ దెచ్చె ననుచు గుంపులు గుంపులు గొని తన్నుదూఱ - సౌంపేది రాముని సుద్ది చెప్పచును రాజగేహముఁ జేరి రథ మంత డిగ్గి - రాజున్న యంతఃపురంబున కేగి 1100, ధూళి గప్పిన మేనితో బాష్పపూర - లోల నేత్రములతో లోలోనఁ బొదలు కడలేనివగలతో గౌసల్యయింటఁ - బడి ప్రలాపించుభూపతిఁ గాoచి, ప్రెక్కి"భూమీశ } మీపుణ్య పుత్రరత్నంబు - రాముఁడు సత్యపరాక్రమశాలి - సౌమిత్రియను దాను జడలొప్పఁదాల్చి - తామసింపక గంగదాఁటి కాల్నడల ననఘుడై చిత్రకూటాద్రికిఁ బోయె" - ననవుడు దశరథుఁ డాత్త శోకించి - “యనఘ ! సుమంత ! రమ్లని చేరఁబిల్చి - తనయునిచరిత మంతయుఁ దప్ప కడిగి గౌరవమతి నీవు గల్గితి గాన - మారామభద్రుసేమము లెల్ల వింటి గన్నులకఅవు శోకంబును దీరుఁ - జెన్నారనతనిఁ జూచినఁ గాని యకట తనువునఁ బ్రాణము ల్టరియింపఁ జాల - గొనిపోయి రఘురాముఁ గూర్పవే యనిన “వినవయ్య ! శ్రీరాము వెంటనే బోవఁ - గని ప్రజ శోకించుఁ గైక దూషించు, 3Dö విచార్యంబుగా దిది బుద్ధిగాదు - మది నింత వగవకు మనుజేంద్ర ! నీవు ధైర్యంబు పరికింపు ధర్మంబుఁ బూను - మార్యులు గొనియాడ ననఘుండ వగుము అఱలేక నడవుల నఖిలభోగములు - మఱచి నీసుతులు నెద్దుది నున్నవారు" j అని పల్కి-లక్ష్మణుం డన్న వాక్యములు - వినుపించుటయును భూవిభుఁడు శోకించి, సౌమిత్రిమాట నిజం బౌనె ? యట్టి - కామాంధుఁడను గ్రూరకర్తుండ ఖలు (డ, నని సుమంతుని వేగ యటు వీడుకొలిపి - తనమది శోకించు ధరణీశుఁ జూచి “హారామ ! హారామ ! హారామ 1 యనుచు - శ్రీరాముఁబలుమాఱుఁ జింతింప నేల ? ఏల నటించెద ? వేల యీశోక ? - మేలతా ల్చెద వంత యెఱుఁగనే నేను ? నీవు లోకములలో నిందకు వెఱచి - ఆవలఁ గైకేయి కన్నియుఁ గఱపి ధాముఁ బట్టముగట్టి రాజుఁ గావించి - భూము లేలించెదఁ బొగడొంద ననుచు 1120 కొవ్యము అ యో ధ్యా కాం డ ము 119 నడవి ద్రోపించితే ? నాలిచేఁ బనిచి - కడుఁ గష్టుఁడవు నీకుఁ గలవె ధర్మములా ? తిట్టుపాటున కోడి తివిరి నాకొడుకు - పట్టంబు మాన్పింపఁ దినిచెఁ గా కధిప ? సౌం పేఁది రాముని ప్రక్క-క కైక - చంపు మన్నను బట్టి చంపవే నీవు ? పెద్దకాలము నాకు బిడ్డలులేక - పెద్దయు శోకించి పెక్కులు నోచి కడపట నొక్కనిఁ గని యేను గొంత - యుడు కారి యున్నచో నుండనీ వైతి" వని దూఱు కౌసల్య నధిపతి చూచి - తనపూర్వకథ యెల్లఁ దాఁ జెప్పఁదలఁచి "నీవు చెప్పినదెల్ల నిజము గాఁగలదు - భావింప నేనట్టి పాపకర్తుఁడను ఒడల బ్రాణము లి(క నుండవు నాకుఁ - గడుబెట్టిదము లాడి కాలంపవలదు కౌసల్య ! నా తొంటి కర్త భోగంబు - లొనరించినవి, యవి యూరకేపోవు ; దైవంబులకు నైనఁ దమకర్షఫలము . భావించి కుడువక పాయరా దెందు 1130 నది యెట్టి దనినను నదిచెప్పఁ జోద్య - మది తెల్లముగ విను మని చెప్పఁదొడఁగె. —: దశరథుడు కౌసల్యకు తన శాపవృత్తాంతముఁ దెల్పుట: నా డెల్లనే లెడు నాఁడు నాపిన్న - నాఁ డొక్క నాఁ డేను నడురేయిఁ బోయి యరుదైన వేఁటల నాసక్తిఁ బొంది . శరచాపములు పూని సరయువుచెంత రేసి చూడఁగ రాని రేవుచక్కటికి . డాసిన పొదలలో డాఁగి యేనుండ వటిమణి మృగకోటు లయ్యేటినీరు - పఱతెంచి క్రోలుశబ్దములు నచ్చటికి వీనుల వీక్షించి వెస శబ్దవేధు - లైనబాణము లేసి యందందఁ జంపి తనియక కాప్చన్న తఱి యజ్ఞదత్తుఁ - డనునొక్క మునిపుత్రుఁ డమ్లహానదికి తిరమైనవిధి తన్నుఁ దెచ్చినవచ్చి - కరమర్ధి నచ్చట కలశంబు ముంప గుదియక యట మ్రోయ గుటగుటధ్వనులు - అది మత్తగజ మని యడరి వేయుటయు నాతీ వశర మప్ప డదరంట దాఁక - హాతాత ; హామాత ! యనునార్తరవము 1140 పారిజారి నామర్త్మములు గాడిపాఱ - వరమునిసుతుఁ డుర్వి వ్రాలి యిట్లనియె; “క్రమ మొప్ప నడవులఁ గందమూలములు - నమలుచుఁ ద పసినై ననుఁ గన్నగురుల గొలిచి యేరికిఁ గీడు గోరని నాకు - గలిగెనే నేఁ డిట్టి కష్టంపుఁ జావు ? ఎట్టిపాపాత్తులు నీరాత్రులందు o నెట్టనఁ జంపరు నెఱసి జంతువులఁ బగళుల రతికేళిఁ బాయక మెలఁగు - మృగములఁ జంపరు మెయి నోటులేక యెవ్వఁడొకో ? నన్ను నీ నడురేయి - క్రొవ్వాడిశరమునఁ గూల్చినవాఁడు ? వాఁ డేమి గతిఁ బోవువాఁడొకో యింక ? - వాఁ డేమి సేయును వఱలు నామృతికి ? నక్క-టా ! వృద్ధులై యంధులై తమకు - ది క్కె-వ్వచును లేక దీనులైయున్న తల్లిదండ్రులు నేఁడు తమ కైనవగల - వెల్లియు నెబ్భంగి వెడల నీ చెదరొ A కడుఁ బ్రౌద్దవోయె నొక్కఁడుఁ బోయి తడపె-కొడుకని మది నెంత గుందునోతల్లి ? 120 శ్రీ ర ం గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద = ననుఁ గన్నతల్లికి నారామిఁ జెప్పి - యనుమానపడి యెంత యడలు నో తండ్రి : యాటలమరిగి రాఁ డని చూతురొక్కొ ? - నీటికందువ లేమి నిలిచినాఁడొక్కొ 1 యేమనివగతురో ? యీ చావువిన్న ? - నేమి గాఁగలవారొ యిటమీఁద వారు ? ఎవ్వరు సుదకంబు నిచ్చెద రింక ? - నెవ్వరు ప్రోచెద రిటమీఁద వారిఁ ? గడఁగి యీబాణ మొక్కటనె మువ్వురముఁ - బడితి మిం కేమని పలవింతు విధికి." నని విలాపించుచో నావిలాపములు - విని యెప్పడెప్పడు విరి యునో తమము ఎప్పడు చూతునో యిమ్లహాపురుష - నిప్పాటు పాటిల్లెనే నేఁడు నాకు ” ననుచుండ నుడయించె నంతఁ జందురుఁడు - వనధిలో నాశోక వనధి యుప్పొంగ చందురుఁ డుదయింప సరయువు దాఁటి - యందు న శ్రీరంబునందును వెనుక తనచేతికలశంబు ధరణిపై ညို ံ - తనచెక్కు కలశమ_స్తకమునఁ జేర్చి 1160 యురమున వీపున నొండొండ నెడలు – నురు రక్తధారలు నొడలెల్లఁ దోగి వీడిన జడలతో విశిఖ వేదనల - వాడిన మోముతో వసుధపై ವ್ರಶಿ శర ముపదేశమై చనఁ జొచ్చి లోనఁ . బరికించి దేహ సంబంధంబు లణఁచి యేకర్తములయందు నీడాడనీక . గె కొని యింద్రియ గతు లుజ్జగించి بسته కడపటియోగంబుఁ గని తన్ను మఱచి - పడి యున్న యోగికైవడినూరకున్న —: దశరభుఁడు యృదత్తనిజూచి చింతించుట : మునికుమారుని జగన్తోహనాకారుఁ . గనుఁ గొని బాణంబు గని యేను బెదరి యన్నదీజలములు నప్పడు తెచ్చి - కన్నులు దుడిచి యంగము లెల్లఁ దుడిచి యక్కట ! మునినాథ 1 యడరి నాశరము - దిక్కటి దాఁకి వధించెనే నిన్ను ? నీనదీజలముల కేల విచ్చేసి . తే నింక నీపాప మే మిటఁ గడతు ?" ననుచుండఁ దన కన్ను లల్లన విచ్చి - ననుఁజూచి తనుఁజూచి నాభీతిఁ జూచి 1170 నీ వేమి సేయుదు ? నీకేల వగవ ? - నీవెవ్వఁడవు నాకు నికృతి గావింప ? దైవయోగంబున ధరణీశ ! నాకు - నీవిధి యయ్యె నీ కేల శోకింప నేనుఁగు ననుబుద్ధి నేసితి గాని . పూని నాదెసఁ గోపమున నేయ వీవు ; ఏను బ్రాహ్మణుఁడఁగా నెలమి వైశ్యునకు - భూనాథ ! శూద్రికి బుట్టినవాఁడ ; నటుగా న నిది బ్రహ్మహత్యయు గాదు . పటుదోషఫలము నికా- ద్రాపింపలేదు నరనాథ ! తలఁకకు నా చావుఁ జూచి - యరిగి నాగురు లున్న యచటికిఁ బోయి నాచాపఁ జెప్పకున్నను యోగదృష్టిఁ - జూచి భావించి యమ్చగఁ గాంచి రేని కోపించి నన్లన్నగురులు నికాబట్టి - శాపింప రఘుకుల క్షయము గా గలదు. భూపాల యీ కొండపొంతఁ బశ్చిమపు-గోపున నొకమట్టి కొమరొందుచుండు నావటవృక్షకోటరమందు రేయి . కావడి ఘటియించి కడుసంతసమున 1180 కావ్యము అ యో ధ్యా కా 0 డ ము 121 గురుతుగా నేను నా గురుల నందుంచి . యరసి పోషణ సేయ నందున్నవారు ; కరమొప్ప గురువుల గ్రక్కు-న డించి - పరితాప మొందక భయపడ కీవు ; కావున వారికిఁ గలశోదకములు . వే వేగఁ గొనిపోయి వినుపింపు మీవు ; మనుజేశ ! నీయ స్త్రమరణంబు నాకు - ననుచిత మీదాణ మల్లనఁ బెఱుకు : మీశర వేదన కే నోర్వఁజాల ; . నాశరీరమునఁ బాణము లుండ వింక ;" ననవుడు నేనప్ప డల్లనఁజేరి - ఘనమైన కాగ్ని గ్రాలచు వగచి యమ్లుఁ బెఱుకcబూని యటు ముట్ట వెఱచి * క్రమ్ల అఁ దెగువమైఁ గలఁగి కంపించి పనిగొనువగలతో బాణంబు వెఱుక - మునికుమారుఁడు పాణములు వాసె ; నంతఁ గలఁగుచు నేను నాకలశంబుతోడి - జలములు గొని తదాశ్రమభూమి కరిగి యతివృద్ధులై యంధు లైతా రనన్య - గతికులై నిజసుతాగమన ముల్లముల 1190 నెడపక ఁ గోరుచు నెఱకలు విఱిగి - పడియున్న పక్షుల పగిది నట్లున్న ఘనపుణ్యు లగువారి( గన్లోని చేరఁ . జను దేర ఁ దాఁ గాలి చప్ప డాలించి శయోపత్ర! యిటు తడవుండుదువయ్య 1 - మాపట్టి రాకేల మసలెనో యనుచు దలఁకుచుండి తిమి మీతల్లియు మేము - నిలుతువె యొకచోట నీవింత ప్రొద్దు í తనయ ! నీవెక్కడ తడసితివయ్య 1 - కనుగొనఁగా మాకుఁ గన్నులు నీవ ; అతివృద్ధులకు మాకు నాధార మీవ - గతిలేనిమాకు సద్గతియును నీవ యిది యేల పలుకవు ? ఏమంటి నిన్ను 7.నుదకమల్ తెమ్లంటి నో కుమారకుఁడ " యని పల్కు మునిపల్కు లంతరంగమునఁ - బెన(గొన్న శోకంబు భీతియుఁ బెనుప చెట్టెక్కి- కావిడి శీఘ్రంబ డించి - ಯಿಟ್ಟಿಲ್ಲು వడ (కుచు నతిదీనవృ_త్తిఁ జెప్పెద ననవచ్చి చెప్పరాకుండి - చెప్పక పో దని చెప్ప సూహించి 1200 చలింుంచి గద్గదస్వరముతో వెడలు) . పలుకులఁ దడబాటుపడుచు నిట్లంటిఁ. 66దాపసోత్తమ ! యేను దశరథమేది - నీ పాలకుఁడఁ గాని నీపట్టిఁగాను : నీచకర్తులు విన్న నిందించునట్టి - నీచకర్తము నాకు నేఁడు సిద్ధించె. నేయుగంబులయందు నెవ్వరు నిట్లు - సేయనిపాపంబుఁ జేసి మీకడకు వచ్చితి నేమని వాక్రువ్వ నేర్తుఁ - దెచ్చె దైవం బిట్టి తెంపు సేయుటకు సరయువు పొంత నిశా వే వేఁటఁ . దిరుగుచు మృగము లేతెంచు చక్కటికి వీనుల దృష్టించి వెస శబ్ద వేధు - లైనబాణము లేసి యందందఁ జంప నీరు కందువనుండి నీకుమారుండు - నీరు నింపఁగఁ గుంభనినద మాలించి యేనుఁగుతలఁపున నేసితిఁ గాన - నానతి నాకేమి యనఘ 1 మీతనయు ప్రాణముల్ గొనియె నాపటు బాణ" మునినఁ . ద్రాణముల్ రుల్లని పడి మూర్చవోయెు. నామునిపత్నియు హాపుత్ర 1 యనుచు - భూమిపైఁ బడి రిత్త వొందునట్లున్న నప్ప డే నడలుచు నల్ల నఁ దెలుప - దెప్పిరి వారు నాదెస మోములెత్తి H22 శ్రీ ర ం గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద శయేలయ్య ! దశరథ యేల శోకాగ్నిఁ - గ్రాల ? మాతనయు నెక్కడ దాఁచి తీవు ? అడవులఁ దపసులై యంధులైయున్న - బడుగులఁ జంపి పాపముఁగట్టుకొంటి యడరి నీదగుబాణ మదరంటఁ గొన్నఁ - బడునప్ప డేమని పలికెనో కొడుకు ? పాయనివేదనఁ బ్రాణముల్ విడిచి - పోయెనో ? విడువక బొదలుచున్నాడొ ! మృతికైన నొండు నిమిత్తంబులే దె ? - యతిసుతుఁ డ(ట బాణ మ(ట చావు విధియుe బుడమి వానప్రస్టుఁ బొలియించెనేని - చెడు నింద్రుడైనను జెడఁడె భూవిభుఁడు ? అవనీశ ! మాపుత్రు నజ్ఞానబద్ధి - తవిలి యేసితిగా నఁ దగదు నిన్నలుగ ; మాకుట్టఁ జూడక మముఁ గొని క్రాలు - శోకాగ్నులారవు ; చూపవే వాని ;" 1220 ననియని శోకించు నా తపోధనులఁ . గొనిపోయి వీఁడె మీ కొడు కనుటయును వేఁడి పయోధార విమలమానసుఁడు - వేఁడితపోధనవిప్పలపుణ్యుండు వేఁడి సుధీజన వితతవర్తనుఁడు - వేఁడి నిరంతర వేదతత్పరుఁడు అనుచుఁ జేతులు చాఁచి యందంద వెదకి - తనయునిపై బడి తల్లి శోకించి తొడలపై నునిచి నెత్తుటఁ దోగియున్న - జడలలోఁ దలఁజేర్చి సంతాప మంది 66యోవిమలాత్రక ! యో యజ్ఞదత్త ! యోవి ప్రతాచార యోధర్త నిపుణ ! యెందు. నా తోడ నీ విటఁ జెప్పికాని - యెందును బోవవీ విది యేమి ? నేఁడు నాకలోకమున కున్న తిఁ బోవుచుండి - నా కేల చెప్పవు ? నా వంశ తిలక ! కడవఁ జేసెడు పాపకర్తురాలై తి-నడురేయి ని న్దడువడిని బొమ్లంటి ; నేచినగురుభ_క్తి నెల్ల లోకములఁ - గాచినకొడుకు నిక్కడఁ జంప్పకొం టి ; 1230 నా కేటితప మింక నాకు నీతో డి . లోకంబె కాకింక లోకైక వినుత ! యొక్కడి నీ ప్రాణ 7 మెక్కడి బాణ ? - మెక్కడి దశరథుం ? డెక్కడ నీవు ? ఇన్నియు నొడగూర్ప నిటు నేఁడు గలిగి. నిన్ను దైక్కొనియెనా నీకర్షఫలము?" అని తల్లి శోకింప నమ్లనీశ్వరుఁడు - తనయునిపై బడి తద్దయు వగచి నీవు నా కడ కతినిష్టతో వచ్చి - కావింతు ప్రీతి సత్కారముల్ తొల్లి యేను నీకడ కిప్ప డే తెంచియున్న - నేనెయ్యములు సేయ విటు నీకుఁ దగునె ? S"డు ద్ర నీనిర్తలగుణకలాపములు - వెడలెనే యిబాబాణవివరంబునందు ? నెవ్వనిఁ జదివింతు నింక వేదములు ? - నెవ్వనిఁ జదివింతు నింక శాస్రములు ? నెవ్వని వినిపింతు నింకధర్తువులు ?.ఎవ్వని కెఱిఁగింతు నింకఁ గావ్యములు ? ఫలములు జలములు పరికించి మాకు - నలయకుండఁగ నెవ్వ రరసి పెట్టెదరు 2。 దీర్ధాయ వని నిన్ను దీవింతగాని - నిర్ధాతపటుబాణ నిహతి పల్కితినె ? జమునైనఁ బుత్రభిక్షము వేఁడుకొనెదఁ . గొమరార నచటికిఁ గొనిపోఁగదయ్య ! పనివడి యెందును బరలోక విధులు - తనయు లొనర్తురు తల్లిదండ్రులకు o బరిపాటి దప్పించి పరలోక విధులు - మరలించి విధి నీకు మముఁ జేయఁదినిచె : కావ్యము అ యో ధ్యా కా 0 డ ము d 123; నీకలదినములు నిష్ట పెంపొందఁ . జేకాని మము రక్షించితి వీవు ; నీయట్టికొడుకును నిజముగాఁ బూని - యేయుగంబులఁ గందు నేనింక ననఘ దురితదూరుఁడవు బంధురతపోనిధివి - గురుభక్తుఁడవు నీవు గురుభక్తియుతులఁ బరలోకపరు లార్యపరులు ధరైక - పరు లెందు నిజశార్యపరు ల్పార్తిహరణ استانه అన్నదానాదిమహాదానపరులు . గన్నలోకంబులు గనుము నీ" వనుచుఁ గర మొప్పనగ్నిసంస్కారాదివిధులు - తరమిడి చేసిరి తమతనూజునకు 1250, నమరుఁడై యతఁ డంత నాకాశవీథి . నమరవిమానంబునందుండి పలికె. {{ఓగురులార ! యే ను త్తమలోక - భోగభాగ్యుఁడ నైతి ; పుణ్యుండనైతిఁ ; గరమర్ధి మిముఁ గొల్చుకతమున నాదు - మరణంబునకు మీరు మలఁగకుఁ డింక, నేకాల మే త్రోవ నేది గావలయు . నాకాల మాత్రోవ నది గాక పోదు ; అయ్యెడుకార్యంబు లగుఁగాక మాన - వయ్య ! మీరితనిపై నలుగకుం" డనుచు. ననిమిషపురి కేగ నతఁ డంత వారు - తనయునిపై ఁ గూర్తి ధరియింపలేక *పోయెద మే మిడె పుత్రశోకమున - మాయట్ల నీవును మరణంబు నొందు" మని ఘోర మగుశాప మలిగి నాకిచ్చి - తనువులు విడిచి రత్తపసు లచ్చోట నగ్నిసమానుల నా పుణ్యధనుల-కగ్నిసంస్కారాదు లట నేను జేసి చేకొన్న వగల వచ్చితిఁ బురంబునకు 1 - నాకర్షఫల మిదె యాసన్నమయ్యె. 1268 ధీరత చెడి బుద్ధి తిరుగుచున్నదియు . నో రెండఁ జొచ్చెఁ గన్నులు గానవయ్యెఁ : బలుకులు వినరావు ప్రాణంబు లింక - నిలువ వీయెడలిలో నిలుపంగలేను ; నాపాలి కల్పద్దు నాధీసముద్రు - నాపరాక్రమరుద్దు నాగుజోన్నిద్దు నాభాగ్యపదభద్రు నా రామభద్రు - శోభనగుణముద్రుఁ జూడలేనైతి. -: దశరథుఁడు ప్రాణముల వీడు చుట : సీరాత్రితో గూడ నేడునా ళ్ళ య్యె 1 - శ్రీరాముఁ బాసి నాజీవ మెట్లుండు ?" నని పలాపించుచు హారామ ! రామ 1 - యనుచు నంతనె మృతుండయ్యె నారాజు. వనబలే గుంది భూవరుఁడు నిద్రించె - నని తాను నిద్రించె నంత (గౌసల్య. పరికించి యంతఁ బ్రభాత మరొటయును - గరమర్థి వందిమాగధులు నుతింప దొరకొని మంగళతూర్యముల్ హైయఁ-బురి నుండువారెల్ల గిరికొని వచ్చి ధరణీశదర్శనోత్కంఠు లై యుండ - నిరవొప్ప ਡੈੱe੭ యిన్నాళ్ళరీతి 1270, దొర మేలుకొనఁ డంచు దొరకొన్నచింతఁ - బరిచారకులు వచ్చి పతిసెజ్జ డాసి y ధరణీళుఁ డున్నచందము పోల దనుచు - నురుభయంబును బొంది యూరుపు లలర యడుగులు చేతుల నంటంటి చూచి - యొడలఁ బ్రాణములు లేకునికి భావించి యందఱుఁ బెలుచ మహారోదనంబు - లందంద సేయ దిగ్గన మేలుకాంచి 124 శ్రీ ర 0 గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద యదరి కౌసల్యయు నా సుమిత్రయును . బెదరి యందఱఁ జూచి పృథివీశుఁ జూచి హా ! యని యెలుగెత్తి హాప్రాణనాథ : - పోయితే దశరథ భూనాథ 1 యనుచు విలపింపఁ గైకేయి విని రాఁగఁ జూచి - పలుమాఱు గైకేయి పై మోదు కొనుచు “Rક నీకోర్కులు కడము నేఁడు - కైకేయి కలఁచితే కాకిత్స్థకులము 7 నడవులపాలు గ మ్లని రాముఁ ద్రోచి - సడి కోర్చి దశరథేశ్వరుఁ జంప్పకొంటి నెలకొని యిటమీఁద నీవు నీసుతుఁడు.నిలయెల్ల గైకొని యిపుడు భోగింపు" 1280 డనుచు నాకౌసల్యయాదిగా సతులు - తనుఁజేరికొని యేడ్వఁ దల వంచుకొనుచు నలిఁగూలి చను దెంచి నాథుపై ವ್ರಶಿ - పలు దెఱంగుల ( గైక పలవించుచుండె. నాసమయంబున నడలుదీపింపఁ - గౌసల్య దశరథుఁ గనువిచ్చి చూచి “ధరణీశ ! నీయట్టి ధర స్వరూప - చరితున కీచావు సమకూరఁదగునె ? మోసపోయితి నిన్ను ముదలింపలేక - నీసత్యసంపద నిన్నింత చేసెఁ ; గడుకష్టమతి యైన కైకేయిఁ జూచి - యడవికి రాముఁ బో నడచిన వగపు పరికించి నీ కేను బరిచర్య సేయ . భరియింపలేనైతిఁ బార్ధి చోత్తంస 1 నీయిచ్చలోనుండ నీపంపుఁ జేసి - పోయి సత్కీ-ర్తులు పొందె రాఘవుఁడు. నెలకొన్న సత్య బు నీవు పాటించి - బలిసి నిలిం పసంపదలు గైకొంటి ధరణీశ ! నాకు నుత్తముఁ డై న నిన్నుఁ-బరుసంబు లాడినఁ బాపంబు దక్కె." 1290 వని చాల పలవింప నా సుమిత్రాది - వనితలు గొంతెత్తి వాపోవుచుండ నంతట నీవార్త లందంద మ్రోసెఁ - గాంతల యేడ్పు లాకస మెల్ల నిండె. నంత సూర్యోదయం బయ్యె నౌటయును - ఎంతయు భయముతో హితులు బాన్దవులు చేరువనృపులు వసిష్టాది మునులు - ధారుణీసురలు ప్రధానులు వచ్చి భూరిశోకంబునఁ బొగులు వసిష్ణుఁ - డారూఢమతిమంతు ననుమతిఁ బడసి తడయక దశరథ ధరణీశు మేను - గడఁకతోఁ దైలపక్వంబు సేయించి చెలువైనమణిమయసింహాసనమునఁ - గొలువున్న తెఱఁగునఁ గూర్చుండబెట్టి మంత్రులు సకల సామంతులు రాజ . తంత్రజ్ఞలను గూర్చి తగవునఁ బిలికె ; “నీరాజసామ్రాజ్య మెల్లఁ బాలించి - స్వారాజునగరికి జవియె నేఁడకట ! ఇతని పూనిక దీర్ప నింతియుఁ దాను - హితమతియై రాముఁ డేగె ఁ గానలకు. 1800 భరతుండు తమ మామపట్టణంబునకు . నరిగె శత్రుఘ్నసహాయుఁడై మున్నె మనము రామునిఁ బిల్వ మరలిరాఁ డతఁడు - తనపూన్కి దీర్పక ధర్మవర్ధనుఁడు కావున భరతు వేగమె పిలుపింపఁ - గావలయును రాజకార్యముల్ దీర్ప రాజు లేకున్నఁ బురంబు రాష్ట్రంబు - రాజిల్ల దెల్ల వర్ణంబులుఁ గలయ దండనీతి క్రియల్ దానధర్మములు - మెండోడి చెడిపోవు ; మింతురు రిపులు : జారులు చోరులు సందడింపుదురు - కోరి నొంతురు సాధుకోటి దుర్జనులు కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా ౦ డ ము 125. దొరలు సామంతులు దుర్గాధిపతులు - నరిది కప్పము లియ్య' రని నిశ్చయించి. అలఘుమూనసుఁడు జయంతుండు మొదలు - నలుగురు మంత్రుల నయబుద్ధి బిలిచి “పలువన్నె చీర లాభరణముల్ గొనుచుఁ - బొలుచు గిరివ్రజపురమున ずA ఈవార్త లాతని కేమియుఁ దెలుప - కావసిష్ఠుండు రమ్లనె మి మ్లటంచుఁ 1310, గడువేగ భరతు నక్కడ నుండనీక - తొడుకొనిర" మ్లన్న దోరంపుఁగడక వారలు హరులు దువాళిగా నెక్కి - సారెనానాపురజనపదంబులను నదములు నదులు కాననములు గిరులు - పొదలు పెక్కులు దాఁటి పొదలినధాటి కరము చెన్నొందఁ గేకయరాజపురికి - నరుగ వారంత నేడవనాఁటిరాత్రి బలమేది గోమయపంకమధ్యమునఁ - దలవిరియఁగఁబోసి తండ్రి గూలుటయు జల నిధిశూన్యమై సంపూర్ణచంద్రుఁ - డీలఁ గూలుటయుఁ బట్ట పేనుంగుకొమ్లు విఱుగుట మొదలైన విషమంపఁగలలు - తఱుచుగాఁ గని లేచి తద్దయు భీతి తనయిష్టసఖులతోఁ దత్పకారంబు - వినుపించి వగలమై వెనుఁబడుచున్న భరతుసన్నిధి కేగి ప్రణమిల్లి పిలిచి - కరమర్థి తమచేతి కానుక లిచ్చి యావసిష్ఠుడు కార్య మక్కడ గలిగి - దేవ ! మిమిట తోడి తెమ్లన్నవాఁడు 1820 విచ్చేయు" మనవుడు వెస దూతచేష్ట - లచ్చగాఁ గనుఁగొని యతిభీతి నొంది తనమామకడ కేగి తత్పకారంబు - క్రమ మొప్పఁ దెలిపి సత్కారము ల్వడసి -: భరతుఁ డయోధ్య బ్రవేశించుట : - యతఁ డంపఁ గదలి రథారూఢుఁ డగుచుఁ - జతురంగబలములు సచివు లేతేర. నతులిత చింత నేడవనాఁడు వచ్చి - యతిరయంబున నయోధ్యాపురిఁ జొచ్చి పతి లేనిసతి నిశాపతి లేనిరాత్రి . గతి నెంతయును భోగకళలకుఁ బాసి. కన్నుల కాపురి కడు వాడుపాటి - యున్న చందము చూచి యుల్లంబు గలఁగి 46 యుది యేమి విధ మొకో ? యీ పట్టణంబు αμη తుదిముట్ట శూన్యమై తోఁచుచున్నదియుఁ బౌరులు ననుఁ జూచి బాష్పము రుగఁ - దూఱుచు దవ్వులఁ దొలఁగి పోయెదరు. అంగళ్ళ సకలసామగ్రి వస్తువులు - పొంగార వేటికి పురములో" ననుచు నగరివాకిట సమున్నత రథంబు డిగి - మొగి చెడి తాను దమ్లుఁడు శూన్యమైన 1330, యంతఃపురంబున కరుగఁ గైకేయి - యెంతయు c బ్రియముతో నెదురుగా వచ్చి కౌగిలించుటయును గరమర్థిఁ గైక - కవిరళ భక్తితో నప్పడు మ్రొక్కి యిచ్చమైఁ దమమామ యిచ్చిన తొడవు - లిచ్చి వారల సేమ మేర్పడఁ జెప్పి 46 మెంతయు శూన్యమై యిదియేమి నగరు - వింతయై యున్నది విభవంబు దకిఁగి రామలక్ష్మణులకు రాజవర్యునకు - సేమ మే ?" యనవుడు చింతించి కైక భరతునిఁ జూచి సంభ్రమము రెట్టింప - దరహాసవదనయై తగవేది పలికె. 126 శ్రీ ర 0 గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద “దలకొని తొల్లి మీతండ్రి నాకర్థి - వలను మీఱఁగ రెండు వరము లిచ్చుటయు నొకటికి భరతుని నుర్వి నేలింప - నొకటికి రఘురాము నునుప దుర్గముల నని వేడుటయుఁ దండ్రియానతిఁ బూని - జనక జాలక్ష్మణసహితుఁడై మునుల యనువున రఘురాముఁ డడవికిఁ బోయెఁ ;-దనయుని నెడఁబాసి ధరణీశుఁ డీల్లె, 1840 నీసున నీకుఁగా నీ యుపాయంబు - చేసితి రాజ్యంబు చేకొను మింకఁ, బ్రజలఁ బాలింపు సంపదలఁ దేలింపు - భుజశ_క్తి నేలుము బుద్ధి నొండన గ్ర* ననవుడు మూర్ఛిల్లి యవనిపై డ్రైళ్ళి - ఘనరోషదృష్టిమైఁ గైకేయి ఁ జూచి 46కైక ! నాతల్లివై కరుణకుఁ బాసి - యీ కష్టవర్తన మేల కైకొంటి ? మునివేషమున వనంబున రాము నుండు - మని పల్క నెట్లు నోరాడెనే తల్లి ? యరయ నిర్మలధర్డు లైనరాఘవుల - చరితంబు నీకు విచారింపఁ దగదె ? యే నింక మాతండ్రి కేమని వగతు ? - నేను రాముని మొగం బెటువలెఁ జూతు ? నేంత లో గుండెనో యిచ్చలో రాముఁ ? . డెంత కోపించెనో యేచి లక్ష్మణుఁడు ? యెంత దూజెనొ కాన కేగుచో సీత ?. యింత కేమయ్యెనో యింతి కౌసల్య ? యంతఃపురాంగన లాసుమిత్రయును - వంతచే నేమని వగచుచున్నారొ ? 1350 వీరలకడ కేగి విలపింప నాకు - నో రెద్ది ? యెట్లు మనోవ్యథఁ దీర్తు ? నింక నీపుర మేల ? యీ భోగమేల ? - శంకింప కడవియే శరణంబు నాకు. ఘనపాపరతిఁ జేసి కడఁగి మీతల్లి - నిను నొక్కరక్క-సునికిఁ గన నోపుఁ 1 గాని కేకయరాజుఁ గన్నకూతురవు - గానేర వేమందు కైక ! నీతోడ" నను మాట లన్నియు నల్లనఁ బొంచి - వినుచున్నమంథర వెసఁ జూచి ప్రజలు ఇన్నిపాపంబులు నిదియ చేయించె - నన్న శత్రుఘ్నుఁడు నావృద్ధవనిత గూను డొంకులు దీఱ క్రొమ్లడి 茨"&9 = మేనిసౌమ్లులు వీడ మెలఁతలు చూడ కడకాలుఁ బట్టి యాకసమునఁ ద్రిప్పి - పుడమిపై ప్రేసె నప్పడు చాలనలిగి కైకేయిసతు లెల్ల కనుకని చెదరఁ - గైకను వధియింపఁ గడఁగిన నంత భదతుండు చూచి యాపాపాత్తు రాలిఁ.బొరిగొని పాపంబుఁ బొంద నేమిటికి ? 1860 పెను పేది తల్లిఁ జంపిననీచు లనుచు - మనలఁ జూడఁగ రోయు మది రామవిభుఁడు అటుగాన వల" దని యతని వారించి . యటుపోయి కౌసల్యయడుగుల కెఱఁగి ! -: భరతుఁడు కౌసల్యయొద్దకుఁ బోవుట :తాను దమ్లుఁడు శోకదందహ్యమాన - మానసులై పలుమా తెలుఁగెత్తి పలవింప నప్ప డాభరతునిఁ జూచి - యలిగి కౌసల్య యిట్ల ని దూఱఁబలికె. *పతిఁ బాసి సుతు (బాసి బహుళ దుఃఖముల - మతి మాకు శోకింప మఱిఁ దగుఁగాక ! : #e০ శోకింప ? నెలకొని యింత - నీకోరిన ల్ల నీతల్లి 3ন ; నన్న నీవింక రాజ్యము సేయుచుండు" - మన్నఁ జేతులు మోడ్చి యతఁడు భీతిల్లి కౌవ్యము అ యో ధ్యా కా 0 డ ము 127. వెనువెన్క దిగియ నవ్వెలఁది కౌసల్యఁ - 冷3oc谷"s) వాక్కాయకర్త చిత్తముల “శ్రీరామునకుఁ గీడుఁ జేసితినేని ? - దారణి నే నేణఁదలఁచితి నేని ? * నేను గైకతలంపు నెఱిఁగితి నేని ? - నే నొకకిడైన నెఱిఁగితి నేని ? 1370 వినుము మద్యంబు ద్రావినవాని గతికి . పెను పేదవి ప్రఁ జంపినవానిగతికిఁ దెగి గురుపత్నిఁ బొందినవానిగతికి - జగతిపై దానోడి చనువాని గతికి చెనటియై పసిఁడి వ్రుచ్చిలువానిగతికి - నెనసి గోహత్య చేసినవాని గతికి న్యాయంబు దప్పిన నరనాథు గతికి - నేయెడఁ గొండెగాఁ డేగెడు గతికి శరణార్డు ట్రోవని దురితాత్తు గతికి - వరధర్తవిక్ర యవాంఛిత గతికి గురువులఁ దిట్టిన కుటిలాత్తుగతికి - నరయ స్వామి ద్రోహి యగువాని గతికిఁ దల్లిదండ్రులఁ దిట్టు తనయుని గతికిఁ - గల్ల లాడెడు పాపకర్త్ముని గతికిఁ పరధనంబుల కాసపడు వానిగతికి . పరసతిఁ గలిసిన పాపాత్తు Ké$c జనువాఁడ నిందుకు సాక్షి దేవతలు . ఈపాపకర్త రా లిటుచేసెఁ గాక యేను రాముని కేల యెగ్గు గావింతు - నీనీచకర్తంబు さ& ? éさら ?" 1380 నని యేడ్చు భరతుశోకాగ్నుల పెంపుఁ . గనుఁగొని కౌసల్య కడుభీతిఁ బొంది శయిటువంటిపుణ్యాత్తు నేల దూఱితిని 7 - గటకటా " యని పొక్కి కౌగిటఁ జేర్చి భరతశత్రుఘ్నుల 호 వ్రాలి తూలి - పరితాప మొందుచుఁ బలవించుచుండె. నంత వసిష్టసంయమి వారి గొనుచు - నంతఃపురంబున కడలుచుఁ బోవఁ -త గను(గొనఁగా రాదు కైకేయి గన్న - తనయుండు వీఁ" డని తనమీఁద నలిగి సెనుపాంద మాణిక్యపీఠిపై నొరిగి - తనుఁ జూడనొల్లని తలఁపున రోగి కనుఁగవ మూసినగతి నున్నతండ్రి - గనుఁగొని భరతుండు కడుమూర్చఁ బొంది 宮é)。 క్రమఱఁ జూచి తీవ్ర oపువగల - వెలువరింపఁగరాక విలపింపఁదొడఁగె. “వసు దేశ 1 కేకయావనిపాలుచేత . నసమానమణిభూషణావళి నీకుఁ గొనివచ్చినాఁడఁ గైకొన నొల్లవేమి ?.ననుఁ జూడ వదియేమి? నాతప్పలేమి? 1890 కడుఁబాపమతి యైన కైకేయి గన్న - కొడు కని ననుఁ జూడఁ గూడదో కాక ? ధరణీశ ! యాసుమిత్రాపుత్రుఁ జూడు - పురపురఁ బొక్కు-చుఁ జొరలుచున్నాఁడు కడఁగి నీహ_స్త్రపంకజములఁ దిట్టి - తుడవ వేమిటికి శత్రుఘ్నుపై ధూళి వితనిఁగ టాక్షింపు మితనితోఁ బల్కు - మితనిఁ గౌఁగిఁటఁ జేర్చు మితఁ డేమిచే పెళి సీమంచితనమును నీదయారసము . నీ మొగమోటము నేఁ డెందుఁబోయెఁ ? I గైకేయి నీబుద్ధి ಗಲವಸೆ తండ్రి ? - నీ కిట్టిమరణంబు నేర్చెనే కలుగఁ ? జావరే నృపు ෂිෆර්‍යද జత్తురు గాక . లేవుకా కిట్టివి లేవుగా నెందుఁ ? బడఁతులు మెప్పించి ప్రాణవల్లభుల . నడుగరె ? యూయిరావు లడుగరు కాక ! యీ కష్టవర్తనం బేమిటఁ గడతుఁ? -జేకూరె విఁక నేమి సేయుదు" ననుచుఁ 128 శ్రీ ర 0 గ నా థ రా మా య ణ ము ద్వివద బలుమూలు విలపించు భరతునిఁ జూచి - తెలిసి వసిష్ఠుండు తెఱఁగొప్పఁ బలికె 1400; “అనఘాత్త ! మీతండ్రి యవని నంతయును - వినుతింప నలువదివే లేండ్లు ੇ . మనుమార్గనియతి ధర్మము లెల్ల ఁజేసె . గొనకొని మీయట్టికొడుకులఁ గనియెఁ గావున నీవు శోకము మాను మింకఁ - గావింపు మగ్నిసంస్కారాదివిధుల" ననవుడు నౌఁగాక యనుచు మర్నాఁడు - మునుల రాజుల మహాత్తుల బిలిపించి వలనొప్ప దశరథేశ్వరు కళేబరము - కలఁగొని తీర్ణోదకము లార్చి తెచ్చి వరవస్త్రభూషణావళులఁ గైసేసి - తరమిడి వేదోక్తదానముల్ సేసి పరఁగవిమానంబుపై ఁ దెచ్చి పెట్టి - యరుదైన మంత్ర పూతాగ్ని జేపట్టి తనతమ్లుఁడును దాను దగవసిష్టాది . మునులతో భరతుండు ముందఱ నడువ నావిమానమునకు నందందఁ గదిసి - వావిరి యేడ్చుచు వగలఁ దూలుచును మునుకొని కౌసల్య మొదలుగాఁ గలుగు-వనిత లందఱుఁగూడి వరుస నేతేర 1410 సరయువుచేరువ శవ భూమియందు ( - దిరముగా సౌదఁ బేర్చి త్రేతాగ్ను లు నిచి యొలసినభ_క్తి వేదోక్తమార్గమున - నెలకొని దశరథనృపతి దహించి తగురీతి మఱి తిలోదకములు వోసి - తగవుతోఁ బిండప్రదానము ల్చేసి నగరికి పచ్చి యన్నతి భూసురులకుఁ - దగఁ బితృప్రీతిగా దానముల్చేసి తెఱఁగొప్పఁ బం డ్రైండుదినములు వలయు - తెఱఁగుల నడిపి వర్తించుచో నంతఁ గొనకొని యిక్ష్వాకుకులగురుండైన - మునివసిష్టుఁడు కార్యములు విచారించి తాను రాజన్యులు తగుమంతి వరులు - భానుసన్నిభ తేజ భరతునిఁ జూచి “వరతేజ ! మీతండ్రి పరలోకమునకు - నరిగె, శ్రీరాముఁడు నరిగె గానలకు ; సుర్వికి రాజు లేకున్న కార్యములు - నిర్వహింపఁగ రాదు నిల్వరు ప్రజలు ధారణి చలిలుంచు ధర్మంబు లణ cగు - వైరులు మింతురు వర్ణము ల్లలయు 1420, నవని యురాజక మైయుండఁ దగదు - ప్రవిమలమతి నీవు పట్లంబుఁ బూను" మని బుద్ధి చెప్పిన నమ్లనినాథుఁ - గను(గొని భరతుండు గUపు లు మొగిచి | కయిదియేమి మునినాథః యింత మూడుఁడనె?-మది నింత నెఱుఁగనె మాకుల కమము. నన్నఁ గానల ద్రోచి యక్కటా ! నన్ను - గన్నతండ్రినిఁ జంపెఁ గడగి మాతల్లి యింతచాల దెనా కు ? నింకరాజ్యంబు - చింతింతునేయేను ? జెప్పకు మింకఁ గైకేయి కొడుకని కడఁగి పల్కెదవు - గాక యీతలఁపులు గలవె నాయందు ? నిట్లున్న రూపున నేను మారాము - పట్టంబు గట్టెదఁ ద్రార్థించి తెచ్చి కాకున్న మాయన్నగైకొన్న నియతిఁ - గైకొందు గా కొండు గలుగునే మాకు ?" -: భరతుఁడు "రాముని యొద్దకుఁ బోవుట : o I s నని నిశ్చయము చేసి యపుడు మంత్రులను.గనుగొని "మాయన్న గానఁబోవలయా కావ్యము అ యో ధ్యా కా 0 డ ము 129 తెరువులు చక్కగా దిద్దింపుఁ డథిల - పురజనులకు నేగఁ బొసఁగినరీతి 1430 నెడనెడ విడుదు లనేకవస్తువులు - గడుసమగ్రములుగాఁ గావింపు" డనిన ననుకూలమతి వార ಲಲ್ಲಿ చేయించి - రనుపమోత్సాహులై యమ్ల అునాఁడు మందిమాగధులును వరమంత్రివరులు 鱷 సుందరీనటన_ర్తసుకుమారవరులు నవసహస్ర ములు దంతావళఘటలు - జవనాశ్వకోటి లక్షయు శతాంగములు నఱు వదిలక్షలు నమిత పదాతి - తఱుచుగా నడువఁ దత్తఱిఁ బౌరజనుల జనపదస్థుల నెల్లజాతులవారి - ధనరత్నరాసులు తగ వసిష్టాది మునుల రాజుల మంత్రిముఖ్యులఁ గొనుచు - తనతమ్లుఁడును దాను దల్ల లందఱును ననువుగాఁ జతురంతయానంబు లెక్కి - వెనుక రా భరతుఁ డవ్విధమునఁ గదలి పోయి గంగాతీరమున దండు విడియ-నాయత భుజశీలుఁ డగుగుహుం డెఱిఁగి కడఁగి రామునిమీఁదఁ గైకేయికొడుకు - నడచుచున్నాఁడు సేనలతోడ ననుచు 1440 నలవు మైఁ గోపించి నావ లాగించి - బలములతో వచ్చి భరతుని కనియె. *భరత ! రాముఁడు రాజ్యపదవి నీకిచ్చి - యరుదుగా మునివృత్తి నడవుల నుండ నీవు సేనలఁగూడి నిజశ_క్తి మెఱసి - పోవుచున్నాఁడవు పోలునే నీకు ? నేను రామునిబంట నేనcప నిన్నుఁ - టోనీను నీ బలంబుల సంహరింత. నడరి సీతోడఁ బోరాడి ప్రాణములు - విడిచిన మఱి రామవిభునిపై బొమ్లు" అని రోషమున గుహుఁ డాడువాక్యములు - విని భరతుఁడు నవ్వి విమలుఁడై పలికెఁ, “బరమాత్తు డగురాముఁ బ్రార్థించి తెచ్చి - పరఁగ నయోధ్యకు ಐಜ್ಜು೦ಬು గట్టఁ బోవుచున్నాఁడ నా బుద్ధిలో నొండు - భావించి ಪಿವಿಲ್ಲು పలుకంగవలదు' అని యన నాతని నక్కునఁ జేర్చి - తనమది పొగుల నాతని చిత్త మెఱిఁగి యనుర_క్తి భరతేశునడుగుల కెఱఁగి - యనుపమవన్యంబు లైనవస్తువులు 1450 కని దనియఁగఁ బెక్కుకానుక లిచ్చి - కొనిపోయి గుహుఁడు కాకుత్స్థండు తొల్లి విడిచినచోటున విడిచి, సంప్రీతి - జడలుగట్టినచోటు చనిచని, చూప జనులును మునులును సచివులు దానుఁ - గనుఁ గొని భరతుండు కడుళోక మంది సీత రాముండును జేరి పరుండ - నాతతతృణశయ్యలందుఁ గన్పడెడు తరుచైనకనకవ స్రములచిహ్నములు - పౌరిఁ గనుఁగొని మదిఁ బురపురc బొక్కి ఘనశోకమును బొంది కడుదీనుఁ డగుచు.మును రాఘవుఁడు జటల్ మొనసి ధరించె నెక్కడ నని భరతేశ్వరుం డప్ప - డక్కడ కేమును ననువుగా జటలు పనుపుచు మఱి మల్టీపాలు దెప్పించి - తనతమ్లుఁడును దాను ధరియించె జడలు. భరతుండు మఱునాఁడు బ్రాహికకర్త-పరుఁడునై గుహుఁడు రాఁ బన్నించినట్టి I యేనూఱుబలునావ లెక్కి- వేర్వేఱ - దాను ಜಿಲ್ಲಲು మునుల్ తగ మంత్రివరుల 1460 సకల సేనలుఁ గూడ జాహ్నవి దాఁటి.యకళంకుఁ డగు గుహు నపుడు తోడ్కొనుచు 9 I 30 శ్రీ రంగ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపడ tలతా నతఁడు చూపిన త్రోవ నటఁ బోయిపోయి - క్రతుహోమతతధూమకబళితవ్యోమ. కృతకాంబుదస్తోమ కేవలముదిత - కృతలాస్యవిపినబ్సర్షిణబర్ట జాల రచితాంతరాంతరరత్నవిచిత్ర - ఖచితతోరణపద క్రమము నై యొప్ప నా భరద్వాజసంయమియా శ్రమమున - నాభరతుఁడు పోయి యనతిదూరమునఁ జతురంగబలములఁ జతురత నిలిపి - యతులపుణ్యాత్త్మకుం డగు భరద్వాజుఁ —: భరతుఁడు భరద్వాజాశ్రమంబుఁ سـ: من محيَة గని భక్తితో నమస్కారము ల్సేయఁ - గని యమ్లహాముని కడు నల్గి పలికె. "భరత ! యీచతురంగబలములఁ గొనుచు - భరిత సన్నాహ సంభ్రమఁడవై నీవు కడు శాతవృత్తి రాఘవుఁ డరణ్యములఁ - బడి యుండ నాతనిపై ఁ బోవ నేల * ననుచున్నపు నికోప మంతయు నెఱిఁగి - వినతుడై భరతుండు వెఱచుచుఁ బలిక్కె 4.జానకీవల్లభ ! సకల రాజ్యంబు - పూనుము నీ వని పోయెదఁ గాని, f యొండుభావమునఁ బో మోమునినాథ 1 - యొండుగాఁ దలఁపకు ముల్లంబులోన" ననిన సంతోషించి యామ్లని వలికె - “ననఘాత్త్మ ! నీవు నీ యఖిల సైన్యమును మనమూర నాయాశ్రమమున నేఁ డుండి - వినుతి మే మొనరించువిం దారగింపు " మని విశ్వకర్తను నటకు రప్పించి – “ ఘనచిత్రపురి యొండు గల్పించి యందు వారు వీ రన కెల్లవారికిఁ దగిన - మేరల నిండ్లు నిర్తింపు మీ" వనిన నైదుయోజనముల నతఁ డొక్క-పురము - భూదేవిచరణనూపురము నిర్మించి నందుఁ గాంచనమయం బొ నొక్క గాజ - మందిరం బమరెఁ; దన్మందిరంబునను శ్వేతాతపత్రోరుసింహాసనమునఁ-జాతురి నొక సభాసదన మిం పొందె నప్పడు మునియాజ్ఞ నట భరతుండు - విప్పైనగృహము ప్రవేశించి యందు 1480 సింహాసనము గాంచి శ్రీరామనృపతి -సింహాసనం బంచుఁ జేతులు మొగిచి యాసమీపంబున నపు డొక్క పీఠి - నాసీనుఁడై మిత్రు లందఱు గొలువ నున్నచో మునియాజ్ఞ నొక్క-ట వచ్చి - కిన్నర గంధర్వ ఖేచరాంగనలు నచ్చట నచ్చర లాటలు పాట - లచ్చెరువుగఁ జూపి రతనిసన్నిధిని సీరీతి సకలజనావళియిండ్ల - నారూఢి వెలసె నాట్య ప్రసంగములు నిలమీఁద దివివీుఁద నేయే విశేష - ములు కల వన్నియు మునియాజ్ఞ వచ్చె, జానపదు ల్పౌరజనము లందఱును - స్నానముల్ కావించి చలువలు గట్టి మందారపుష్పదామంబులు పూని - చందనం బలఁది భూషణములు పెట్టి వే వేల తెఱఁగుల వింతగా వేల్పు - టావు చతుర్విధాహారంబు లొ సఁగఁ .قی బరితృప్తులై దివ్యభామలు దమకు - సురతవిశేషముల్ సౌక్కుచుఁ దెలుపఁ 1490 జన్మసాఫల్యంబు సమకూరె ననుచుఁ. దన్నయావస్థల దగిలిగ్రీడింప నమ్లునియాశ్రమం బటు చూడనొప్పె - నిమ్లుల నాస్వర్గ మేవగించుచును కావ్యము అ యో ధ్యా కా ౦ డ ము 131 ఈరీతి భరతేళుఁ డెల్ల సైన్యములు - నా ఋషి బొగడుచు నారాత్రి దీర్చి మఱునాఁడు పురము తన్మందిరావళులు - తెఱగంటిచెలులు నదృశ్య పూటయును భరతుఁ డత్యాశ్చర్యభరితుఁ డైయుండి - వరతపోనిధి భరద్వాజునిఁ జేరి ప్రణమిల్లి “మీతపోబలమహ_త్త్వములు to ప్రణుతింపఁ దరమె యాపరమేష్టికైన నే నింక రఘురాము నినకోటి ధాముఁ . గానఁ బోయెద నంచుఁ గన్నతల్లలను నవ్వేశ మ్రొక్కి-ంప నతఁడు వీరెవ్వ - రెవ్వరు వేర్వేఱ నెఱిఁగింపు" మనుడు “ధీరాత్ర నృపు పెద్ద దేవులై యెల్ల - వారిలో వాసియు వన్నెయుఁ గాంచి కడుపు చల్లఁగ రాముఁ గాంచియు వగల - నుడుకుచున్నది తద్వియోగాగ్నిశిఖలఁ బరిచితజన్మసాఫల్య కౌసల్య ; - పరికింపు మిదె మునిపతిసార్వభౌమ కౌసల్యసతివామకర మంటఁ బట్టి - కైసేఁత లుడిపోయి గతపుష్పకర్జి కారశాఖయు బోలి కై వ్రాలియున్న - యీరామ శ్రీరాము నెడబాయలేని యాలక్ష్మణునిఁ గన్నయట్టి పుణ్యాత్తు - రాల) సుమిత్ర ; పరాకు ! మునీంద్ర o యేతల్లికై కానకే గె మాయను ? . యేతల్లికతమున నీల్లె మాతండ్రి 2 యేతల్లికోర్కి నన్నింతకుఁ దెచ్చె 7 - నీతల్లి మాతల్లి హితపుణ్యపాక కైకఁ గన్లోను" మంచు గద్దదకంఠుఁ - డై కడపట శోక మగ్గలంబైన నూరక యున్నచో నూరార్చి యతని - నా ఋషి భావికార్యముఁ జూచి పలికె “యీకైక లోకై కహితము గావించే - మీకెల్ల తెల్లమౌ నిటమీఁద" ననుచు మఱి రాముఁ డున్నట్టిమార్గంబు దెలిపి - తెఱఁగొప్ప నమ్లని దీవింప వెడలె. 1510 సింధురబృంహిత సేనానులాప . సైంధవ హేషితస్యందననేమి రవములకళికి యరణ్యమృగాళి - తివిరిన భీతి నల్డెసలకుఁ బాఱ బలరణోద్ధూతవిపాం సుసంఘాత to మలినీకృతాదిత్యమండలం డగుచు నాచిత్రకూటాద్రి కర్ధితో భరతుఁ - డేచి సేనలుఁ దాను నేగుచో నంత నటఁ జిత్రకూటాద్రియందు రాఘవుఁడు - కుటిలకుంతల సీతఁ గూడి మోదమునఁ *గనుఁగొంటి వే యిన్నగంబుబింబోష్టి కనుదములకు విందు గావించే మనకు విన్నగమహిమఁ దా నెన్నఁగ వశమె ? - పన్నగపతికైన భామాలలామ ! గుఱుతైన సెలయేటిఘుమఘుమధ్వనులు - ఉఱుము లటంచుఁ బెల్లబ్బి నీకురులు పరడింపఁ దనగొప్పపురి విచ్చి నెమలి - పౌరిఁబొరి యాడెడుఁ బూఁడోణి చూడ కాంతరో ! యీచెంచుకాంతల కంటె - దంతికుంభంబులు తమ చన్నుఁగవకు 1520 నెన వచ్చు టె ట్లని యిభకుంభదళన - మొనరించి తన్ష్మణు లొప్పఁ దాల్చెదరు దివ్యుల సంకేతదేశంబు గాన - దివ్యవాసనలు సంధించె నీకోన పదతలాల క్తకభాసురంబైన - పొగఁ జూడ గంధర్వభోగగేహంబు కిన్నరకంఠి ! యీగిరిగహ్వరంబు - కిన్నరకిన్నరీ గీత సద్గోష్టి 132 శ్రీ ర ం గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద కలకంఠరవసహకారపల్లవము . కలకంఠి ! యినా సహకారంబుఁ జూడు ; పరిపరివిధముతోఁ బరువంపు విరుల , పరిమళంబులు గదంబముగఁ గూర్చుచును మలయానిలుండు కోమలయానరీల - మలయచున్నాఁ డి.దె ! మనపైన నబల ! యల్లదె చూచి తె ? హల్లక నికర . పల్లకైరవకుంజపంజరంజితము సాలతమాలరసాలతక్కోల - తాళహిం తాల కుద్దాలకూలములు అమలినపులిన మధ్యాసనాసీమ - సముచితముని బృంద సందీప్తమైన 1530 మందాకినీనది మనకన్ను లల రె - మందయానవిలాసమథితమరాళ " యని యని పలుకుచు నవనీరుహములఁ - గనుపట్టు బొదరిండ్ల ఘనకందరముల శైలశృంగంబుల సాను దేశముల - నో లి వినోదించుచున్నచోఁ 冷öf బలువిడి చనుదెంచు భరత సైన్యముల - కలకలస్వనము లాకర్ణించి బిట్టు కలఁగి నల్గడఁ బాఱు కరివరాహాది - బలమృగంబులఁ జూచి బలధూళిఁ జూచి యిట ధూళి దివి బర్వ నేమి కారణమొ ?-యటఁ బోయి యరసి ర"మ్లనినలక్ష్మణుడు さまK నొకమహావృక్షాగ్ర మెక్కి- - భావించి యుత్తరభాగంబునందు బలములఁ బొడఁగాంచి భానువంశజుల - బలుబిరుదులతోడఁ బడగలు గాంచి యిచ్చలో భరతేశఁ డిట రాముమీఁద - వచ్చుచున్నాఁ డని వడి నిశ్చయించి పటువజ్ర మద్రిపై బడుభంగి దోఁప - జటులస్పత్త్వమున వృక్షము డిగ్గ నురికి 1540 వారక రోషదుర్వారుఁ డై వచ్చి - యారామవిభుఁ జూచి యనియె లక్ష్మణుఁడు. t “అడవికి నిన్నుఁ బోనడచి నీరాజ్య . మడరి యంతయుఁ గొని యంతటఁ టోక ఘనశక్తి నీమీఁదఁ గైకేయి కొడుకు - చనుదెంచుచున్నాడు సబలుడై నేఁడు యదె చూడు 1 కోవిదారాదిధ్వజంబు - నదె చూడు భటుల వీరాలాపములును శరచాపకవచముల్ సరిఁబూని నీవు . భరతుని కెదురుగా బలు విడి నడువు నిలువుము కాదేని నీవు సీతయును - దొలఁగుము నీశాంతి తుది నింతఁజేసె ; నే నింక సైరింప నిట వచ్చె నేని - వీనిఁ జంమెద" నన్న విని రాముఁడనియె. నాకుఁ దమ్లుఁడ వయ్యు నాతోడఁ బుట్టి - నీ కిట్టియవినీతి నీకేలఁ బుర్డై బ్రాతృవత్సలమూర్తి పరమపావనుడు - నీతికోవిదుఁడు మానితధర్మపరుఁడు భరతుండు నీకంటె భక్తండు నాకు - భరతునిదెస నొక్కపాపంబు లేదు 1550 మరల నయోధ్యకు మగుడఁ బ్రార్ధింపఁ . జను దెంచుచున్నాఁడు సందేహ ముడుగు కడవకు" మనుఁడు రాఘవునాజ్ఞ పెంపు - కడవ ಫಿಶಿಲ್ಲಿ లక్ష్మణుఁ డూరకుండె, భరతేళుఁ డంతటఁ బౌరుల హితుల - దొరల సమ_స్త్రయోధుల నొక్కచోట విడియించి తల వెనకఁ దోర్జేరఁ - గడక వసిష్ఠునిఁ గట్టడచేసి గురుభక్తి సూతుండు గుహుఁడు తోడుగను - నరిగి తమ్లుఁడు దాను నగ్గిరి నెక్కి వరుసనయ్యడవి క్రోవలు తెలియుటకుఁ - గరమర్థి సౌమిత్రి గట్టినయట్టి కావ్యము అ యో ధ్యా కా 0 డ ము 133 గుఱుతులు కొన్ని కన్టౌనుచు నల్గడల - నెఱిఁ బరికించుచు నిఖిలాస్రశస్త్ర జాలపాలిత నూత్న శాలాంగణములఁ - జాలఁజెన్నగు పర్ణశాల కేతెంచి –: భరతుఁడు ముని వేషధారులైన రామలక్ష్మణులఁ జూచుట := మునివేషమునఁ జాల మద మందు రాముఁ - గనుగొని యాత్రలో గడఁగి శోకించి "పౌలుచుకాంచన గృహంబుల నుండువాఁడు - జగతిపై బూరి సెజ్ఞను నున్నవాఁడు పౌగ డొందు పూలపాన్పున నుండువాఁడు - లలిదూలిపర్ణశాలల నున్న వాఁడు నెఱసి కిరీటంబు నెఱిఁ దాల్చవాఁడు - తఱుచైన జడ లర్థిఁ దాల్చియున్నాఁడు నోలి రాజులు గొల్వ నుండెడివాఁడు - లోలత మృగములలో నున్నవాఁడు మేలిచన్టనమును మెయిఁ బూయువాఁడు - ధూళిధూసరితుఁ డై తూలియున్నాఁడు మొనసి దివ్యాంబరంబులు పూనువాఁడు - మునివృత్తి వల్క-లంబులు గట్టినాఁడు రసరసాన్నములను మెసవెడువాఁడు - కసరుఁగాయలఁ బ్రౌద్దు కడపుచున్నా (డు చూచితే శత్రుఘ్న y శుభమూ_ర్తి రాముఁ - డీచందమునఁ దుఃఖ మీఁదుచున్నాఁడు కైకేయి పాపంపుఁగడుపునఁ బుట్టి - యీ కష్టదుర్దశ నేఁ జూడ గలిగె" ననుచుఁ దమ్లుఁడుఁ దాను నారామవిభుని - గని మ్రొక్కుటయు వారిఁ గౌగిట జేర్చి కన్నుల హర్దాశ్రుకణములు నొరుగ - వెన్నులు నివిరి భావించి దీవించె. 1570 అహిమాంశుకులు నకు నాసుమంతుండు - గుహుఁడు 5 سن 3 اندة భ_క్తి కొనసాగనపుడు ధరణిజకును సుమిత్రాతనూజునకు T. భరతశత్రుఘ్నులు ప్రణమిల్లి కొలువఁ గశపీఠముల నిల్వఁ గోరి రాఘవుఁడు . దశరథు సేమంబు తల్లులశుభము పలుమాఱు నడుగుచు 46భరత ! నీవేల - యిలయే ల కింతద వ్వేగుదెంచితివి ? భూతలాధీశుపంపున రాజ వగుచు - నీతితోఁ జేయుదే నీవు రాజ్యంబు దశరథేశునకు సత్య ప్రకాళునకు - విశదపుణ్యునకుఁ గావింతువే పూజ ? తల్లల నెల్ల నాదర ముల్లసిల్ల i ಮೆಲ್ಲ೦ಬು చల్లగా నూఱడింపుదువె ? కోవిదు మత్కులగురుఁ ద పోనిష్టు - నావసిష్టు గరిష్టు నర్చించి నీవు అగ్నిహోత్రముల సంధ్యాకాలనియతి - భగ్నంబు గాకుండఁ బాలింతె నీవు సుజనులౌ మంత్రుల చొప్పెల్ల దెలిసి - విజయంబు నామం తవిధి యెఱుంగుదువె? 1580 యపరరాత్రుల లేచి యర్థచింతనము - నిపుణతఁ జేయుదె నీవు నిత్యంబు ? f నరసి యుత్తమమధ్యమాధమజనుల - వెరవుతోఁ బనిగొందువే తగినట్లు ? తనవారియెడ నైన దగవున దండ - మనుర_క్తిఁ జేయుదె యపరాధ మెఱిఁగి ? మతిమంతు సకలసమ్మతు స్వామిహితుని - వితతవి క్రము సైన్యవిభుఁ జేసినావె ? కొలిచినవారికిఁ గోరిజీతములు - నిలువఁ గాకుండ నిచ్చలు నొసంగుదువె ? చారులవలన రాష్ట్రములవర్తనము - వైరులతెఱఁగు సర్వము నెఱుంగుదువె ? జాలిఁ దూలెడి పేదసాదల మొరలు - వాలాయముగ విందువా గర్వ ముడిగి ? 134 శ్రీ రం గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద యర్తిలి వర్ణాశ్రమాచారవిహిత [... ధర్మంబు లరయుదె తడcబడకుండc ? జోరులజారుల సుడియంగనీక . వారల దండింతె వదలక పట్టి 2 చతురంగబలముల సన్నాహపటిమ-నతియుక్తిఁ జూతువె యప్పటప్పటికి ? -1590 ధనధాన్యవస్తుసద్బటసమేతముగ - మునుపుగా ఁ గడిదుర్గముల నుంచి నావె ? యన్యాయములు సేసి యర్థముల్ గొనక - మాన్యత ట్రోతువె మఱికా పుజనుల ? నర్థలోభమున విప్రాగ్రహారముల - నర్థ మెత్తవు గదా యరవీస మైన ? నెపుడు గోద్రాహ్రణ హితము గోరుచును . నిపుణుండవై ధర్త నిష్ట నుండుదు వె శక్తిత్రయంబును షడ్గుణంబులును 壟肅 శక్తిపంచాంగముల్ చతురుపాయములు పదునాల్గు రాజపాపంబులు దెలిసి . సదయుఁడై మనుధర్మశాస్త్రసంగతిని దేవతాపితృమహీ దేవతాపూజ - గావించి స్వర్గంబుఁ గాంచు భూవిభుఁడు నీవును నారీతి నీతిరాజ్యంబు - గావింతు వే" యంచు కాకుత్స్థుడడుగఁ గరములు మొగిచి గద్దదకంఠుఁ డగుచు. భరతుండు రామభూపతి కిట్టులనియె "నీధర్మసరణి నాకేదియుఁ దెలియ - దోధర్మనిపుణ యింకొకవార్త వినుము 1600 నృపకులాధీశ్వర ! నిన్నుఁ గానలకుఁ - గృపమాలి పిలిచి కైకేయి పొమ్లనినఁ దడయక మీ రిటు తాపసవృత్తి - నడవికి విచ్చేయ నది యాదిగా ఁగ, -: దశరథుని మృతిని భరతుఁడు తెల్పుట :నలతలఁ దూలి యేడవనాఁడు మిమ్లఁ - దలఁచుచు మృతుఁడయ్యె దశరథేశ్వరుఁడు ఏనును పితృ మేథ మెల్లను జేసి - కానల మీరుండఁ గానవచ్చితిని." అనుపల్క నిర్ధాత మై వచ్చి రామ - జనపతి మూర్ఛిల్లి జగతిపై వ్రాలె ; మేదినీ సుతయు సౌమిత్రియు దూలి - మేదిని వ్రాలిరి మృతు లైనపగిది, నొలసినధృతి రాముఁ డొక్కింతఁ దెలిసి - పలుమాఱు విలపింప భరతుఁ డిట్లనియెఁ “గృతమతి వయ్యుఁ బ్రాకృతునిచందమున - నతిశోకమును బొంద నగునయ్య నీకు ? దేవ లక్ష్మణుఁడు వైదేహియు మీరు - వే వేగ దశరథోర్వీనాథమణికిఁ బరలోక విధు లెల్ల భక్తితోఁ జేయుఁ - డరయంగ నది యుక్త" మనిన రాఘవుఁడు మందాకినికి వచ్చి మది నిష్ట వెలయ - నందుఁ గృతస్నానుఁ డైతండ్రి కపుడు మొనసి తిలోదకములు వోసి వగలు - పెనగొన మఱి గారపిండిచేఁ బుణ్య ధనుఁ డర్టి బిండప్రదానము ల్చేసి - ఘనతర శోకసంకలితుఁ డై మగుడి సన్నుత గతిఁ బర్ణశాల కేతెంచి - యున్నచో రఘురాముఁ డున్న సన్నిధికిఁ బౌరవర్గముతోడ బంధులతోడఁ - జారువర్తనులైన సచివులతోడ ఘనుఁడు వసిష్ఠుండు కౌసల్య మొదలు - జననులఁ దోడ్కొని చనుదెంచుటయును నూవినశోకాగ్ను లొలుక రాఘవుడు - తాను సీతయు సుమిత్రాతనూజుండు వారియంప్రులమీద వ్రాలి శోకింప - వారును శోకింప వారించె నంత కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా ౦ డ, ము • 185 నా వసిష్టమునీంద్రుఁ డమలవాక్యముల - నావేళ కౌసల్య యవనినందనను వనవాసకలిత వివర్ణాంగిఁ జూచి - తనమది విధిఁ దూఱి తద్దయుఁ బొగుల 1620 గిరిమీఁద వ_ంచు కిన్నర యక్ష - గరుడోరగా మరకాంతలు వచ్చి "రామునిసతి దశరథరాజుకోడ . లిమ్లుగ జనకమహీపాలుపత్తి వివిధసింకటముల వేగుచున్నదియు - భువిఁ జోద్యములు గావె పొలఁతి యీ విధికి" నన సీతఁ బేర్కొని యారామచంద్రుఁ - డనఘుఁ డైన వసిష్ఠునడుగుల కెఱఁగి జననులఁ జుట్టాల సచివుల హితుల - మునులను గుశపీఠముల నుండఁ బనిచి తనతమ్లుఁడును దాను దర్భాసనముల - జనలోచనోత్పలచంద్రుఁ డైయుండె, నా వేళ భరతుని యాకృతిఁ జూచి - యోవత్స ! జడలును నురువల్క-లములు నీ వేల తాల్చెదు ! నృపునాజ్ఞ బూని - వే వేగ జనమహీవిభుఁడ వై యుండు" మనివల్కు-టయు రామునాననాంబుజము - గనుఁగొని భరతుండు కరములు మొగిచి దేవ ! రాఘవ : కైక ధృతిదూలి మిమ్లు - భావింపనేరక పాపంబుచేసి, 1630 యడవుల నుండు పౌ మ్లన్నమాటలకుఁ - దడయక చను దేరఁ దగునయ్య ! మీకు ? మిముఁ బాసి దశరథ మేదినీపతియు . నమరలోకంబున కరిగె నీ ఘోర పాపంబు మాతల్లి పచరించె నరక . కూపకోటులనింకఁ గూలక యున్నె యేను మీదగురాజ్య మిమలఁ బూనఁ - గా నేర నాచేతఁ గాదు భూనాధ ! 還。 వయోధ్యకునింక ਡੇੋ విచ్చేసి - పావనమతితోడఁ బట్టంబుఁబూను వల్లభు నెడఁ బాసి వగల బెల్లెడలు Ll తల్లుల సూరార్చి తక్కినహితుల సచివులఁ జుట్టాల సకల పౌరులను - సుచరిత్ర కృపతోడఁ జూచి పాలింపు నన్ను నీబంటు మన్ననఁ ਝੰੋ నాదు-విన్నపం బాలింపవే దయామూర్తి ;" యని పాదముల వ్రాలి యటులేవకున్న - తనదుతముని నెత్తి తగఁగౌగిలించి "భరత ! నీ విది యేమి బాలుండవైతి-కరుణఁ బల్కెదు ధర్తగతిఁ దప్పనాడి 1640 యాకైక నేల పోనాడెడు ? తండ్రి . పోకకు నీవేలఁ బొగిలె దీవేళ ? డాకతో నదిని గాష్ట్రంబు కాష్ట్రంబు - జోకమైఁ బాసిన చొప్ప దీపింపఁ బుత్ర మిత్రకళత్రములు వాయు డాయు - మైత్రి బుకొనుసంబంధ రూపములు నవనిపై బుట్టిన యప్పడె చావు - ధ్రువము జీవున కని యాపింప నరుఁడు తనకు లోచిత మైన ధర్మ మార్గమున - మనినవాఁ డిహపరమాన్యుఁ డైయుండుఁ గావున మనతండ్రి కమనీయసత్య |- భావుఁడై నీతితోఁ బ్రిజలఁ బాలించి ఘనయాగదానసత్కారముల్ పెక్కు - లొనరించి రాజ్యసౌఖ్యోన్నతి మించి మనవంటితనయుల మనమూరఁ గాంచి - జను లెల్లఁ గొనియాడ స్వర్గస్థుఁ డయ్యె నతనికై వగచుట యనుచితం బింక - నతని వాక్యము మన మటుచేయఁ దగదు పితృవాక్యకరణంబు పియధర్త మందు-సుతునకు నటు సేయు సుతుఁడు విళ్లుతుఁడు: م . لسنا " 종 3- أسسا 136 శ్రీ ర 0 గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద. వనములఁ బదునాల్గవర్షముల్ నన్ను - ఘనరాజ్యభోగముల్ గైకొని నిన్ను నుండఁ గట్టడజేసె నుర్వీశుఁ డట్ల - యుండుద మిందుకు నొండాడవలదు.” అని తెల్పుచో నంత నర్కు-ండు గ్రంకె 嘯 ననుపమ ప్రీతిమై నారాత్రి దీర్చి మఱునాఁడు సంధ్యాసమాధు లొనర్చి - మఱి వసిష్ణాదుల మంత్రివర్గములు విశదంబుగా ( బరివేష్టించి కొలువఁ - గుశ పీఠమున రఘుకుంజరుఁ డుండె. నా సభామధ్యంబునందుండి భరతుఁ - డా సమయంబున హ_స్త్రము లైగిచి కదేవ ! మీయానతి తెఱఁగున నీతి - భావించి పితృవాక్యపద్ధతి బుడమిఁ గైకొంటి నా భూమి కడపట నేను - మీ కిత్తు నందు కేమియు ననవలదు. సర్వసర్వంసహాచక్ర భారంబు - పర్వి తాల్పఁగ ఫణిపతి యోపుఁగాక ! యసల డింపక జలవ్యాళ మెట్లోపు-వసుధేశ ! యే నట్టివాఁడ ; బాలుఁడను, 1660 ఈధారణీభార మేడ ? నేనేడ ? - సాధురక్షణ మేడ ? చర్చించిచూడ ? బాలార్కుచే నొప్ప ప్రథమాద్రియందు - బోలింప మిణుగురుపురు గున్నయట్లు శ్రీనిధి నీ వుండుసింహాసనమున - నే నుండగను నట్టులే భూమి ప్రజకు గావున మౌని లక్షణములు మాని - నీ వయోధ్యకు వచ్చి నీతి వహించి యెల్లవారలకోర్కు あさご రాజ్య - మెల్లఁ బాలింపు మిం కేమియు ననక, నొనరు నీ విటుచేయ నొల్లవై తేని - విను మేను నీయొద్ద విడుతుఁ ద్రాణములు : కావున సౌమిత్రి గతి నిన్నుఁ గొలిచి - కాకుత్స్థతిలక ! యిక్కడ నుండువాఁడ" నని దర్భశయనుఁడై యవనిపై నున్న - యనుజన్లు నెత్తి యిట్లనియె రాఘవుఁడు. *ఇది యేమి భరత ? నీ విట్టాడఁదగునె . మదిఁ దల పోయవో మనతండ్రియాజ్ఞ దశరథేశునకు మీతల్లిని మున్ను - విశదంబుగా నిచ్చువేళ మీతాత 1670 నాకూ (తునకుఁ గల్గు నందను నఖిల . భూ కాంతుగా నీవు పూన్పుమీ యనుచు నమిక వడసి వెన్కను బెండ్లి చేసె - నమ్గాటపట్టున నమర దైతేయ యుద్ధంబులో విభుం డ్" సఁగిన వరము - బుద్దిఁ దప్పక కైక భూమీశు నడిగె. ధారణి నీకుఁ గాంతారంబు నాకుఁ - గోరిన దశరథమ్స్ డిపాలకుఁడు సత్యంబు దప్ప కీ జాడ గావించె . నిత్యకీర్తులు గాంచి నెగడె నిందందు ! మనమును మనుజేంద్రుమాట పాటించి . ఘనకీర్తిసుకృతముల్ గైకొంద మెలమి ; నరుగఁడే గయ కొక్క-ఁడైన కన్యకను - బరగ దానముచేసి వఱలఁడే యొకఁడు విడువడే యొకడైన వృషభ మటంచు - గొడుకులఁ గాంచుట కోరి పితాళ్లు ధాత్రి బున్నరకసం త్రాత యూకత నఁ . మిత్రుఁడై యొప్ప నీపుణ్యంబు లెఱిఁగి యిఠవందఁ దండ్రి పల్కిటు పేయకున్న - నరయఁ దండ్రులమాట లవి యెట్లుసాగు !. ధర “యధా రాజా తధా ప్రజా" యనెడు . నరుదారుసామెత నరుఁడు దా నరుగు వడబుద్ధి గైకొన్నవ్రతము నిండించి - యరుదెంచె దేను నీవాగ్ర హం బుడుగు కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా 0 డ ము 1器芯T నామాట లాలింపు నాపంపుమీఁద - భూమికిఁ దితిగమ్లు పురి కింకఁ బొమ్లు." ఆనిన రావణుఁ డింక నాజిలోఁ గూలు - నని నిశ్చయముఁజేసి రందున్న మునులు. సురలు దిగ్వరులు భాసురధర్మనిరత - భరత ! రామునిమాట పాటింపు మనిరి. –: జా బాలి యనుముని శ్రీరామునకు హితముపదేశించుట: - యప్పడు జాబాలి యనుమకొని రాము. దప్పక కనుగొని తగవేది పలికె. “రామ ! యిదేమి నిరర్థకబుద్ధి - నేమించి మునిపోలె నృపవేష ముడిగి రాచ్తోప*గమూ రాజ్యంబు విడిచి - యీ జాడ నుండుట కేమి కారణము ? యెక్కడి తలిదండు ? లెక్కడి సత్య ? - మెక్కడి సుతధర్త ? మిదియెల్లకల్ల ; yمام رمیم :ب---- لمساحا తలిదండ్రు లొండొరుల్ తమ సౌఖ్యమునకు - కలయుచో శుక్లరక్తము లైక్య 1690 యోజఁ బిండాకృతి నుదయించె నరుఁడు - బీజమాత్రము తండ్రి పెక్కు-లై యింక నిమురుక నారిపోయినదీపమునకుఁ - జమురు వోసినయట్టు చచ్చినయట్టి వారికిఁ బరలోక వైదికకర్త - మూరక జనులు సేయుటయు వ్యర్ధంబు, గావున నామాట గైకొని రామ ! - నీవయోధ్యకు వచ్చి నృపుఁడవై యుండు." మని యిట్లు జాబాలి యాడువాక్యములు - విని కోపమున రఘువీరుఁ డిట్లనియె. “నిట్టి నా_సికబుద్ది యెవ్వరి కైనఁ - బట్టి బోధింపు జాబాలిమునీంద ! &) -بکس۔ ெ پس با لت حساسطعه మాకు మా పెద్ద లే మర్యాద నడచి . రాకైవడి మెలంగ నదియె సమ్మతము. సత్యమూలంబులు సకలధర్తువులు - సత్యంబుకంటె నెంచఁగ ధర్త మొద్ది 7 యట్టి సత్యము దప్ప కనఘ ! మాతం డి - పట్టినధృతి నన్నుఁ బనిచెఁ గానలకుఁ : . &o) دان السحا( గా న నాతనియాజ్ఞ గడచినఁ బుణ్య - హీనుండు నాకన్న నితరుండు గలఁడె ? 1700 సత్యంబు ధర్మంబు శమమును దమము - నిత్యభూతదయయు నీతివిక్రమము పియవాక్యమును దేవ పితృప పూజనము - రయ మొప్ప స్వర్లమార్లము లండుబుధులు H السبلا Y ᏑY{ لبسا المرح" ఇవి యేల్లఁ గల్లగా నీవు బోధించి - తవు నవు నీవెట్టి యగ్రజన్లుఁడవు 2 నిన్ననఁ బనియేమి ? నిన్ను నా_కుని - మన్నన నరసిన మాతండ్రి ననుట ' యని రామవిభుఁ డాడునట్టి వాక్యములు - విని ప్రీతి జాబాలి వెండియు ననియెు. “నన్ను నా_కునిగా నరనాథచంద 1 - యెన్ని తయోధ్య కెప్లేని విచ్చేసి (مهم است (ملبسد భూమి యేలుదు వను బుద్ధి నిట్లంటి - రామ ! యోర్వు" మటంచుఁ బ్రార్ధన ಪೆಸಿ. నంత వసిష్టసంయమి సూర్యవంశ - మంతయు నిజ్వెకుఁ డాదిగా నెన్ని, “యనఘ ! మీకులమున న గజులుండ - ననుజుండు రాజౌట నరసిన లేఁడు ; أماح కావునఁ బెద్దలక్రమమున నీవు - భూవలయం బెల్లఁ బూనుట లెస్స 1710;, యెంతైనఁ బితృవాక్య మే దాఁట ననుచు - నింతగా సిశ్చయం బిట్టిద యేని ? యూదట నినుఁ గొల్చినట్ల నీదైన - పాదుకా యుగళంబు భరతుండు గొలిచి నెము ది నుండెడు నీపాదుకంబు - లి"మ న్నఁ దల్లలు హితులు నా శి తులు لیسا ومهم 3– این سیستم 138 శ్రీ ర 0 గ నా థ రా మా య ణ ము ద్విపద పౌరులు మంత్రులు బాంధవు లప్ప - 66డోరామ ! యిటు సేయు టుచిత ' మటంచుఁ బలుకంగ వేవేగ భరతుండు హేము - విలసితపాదుకా ద్వితయంబు రాము ముందఱ నిడిన సంపుల్లారుణార . . విందపల్లవగర్భవిభవ భేదములు యతివధూతిలక శాపాపనోదములు - ప్రతిశిరోభవనవి ప్రత వినోదములు తనదు పాదుకలు సంతత సనకాది - ముని వివాదములు రాములు మోపి యొుసcగఁ జేకొని యవి రెండు శిరమునఁ దాల్చి - కైకేయి కొడుకు రాఘవున కిట్లనియె. కనీవేషమున నేను నృప వేష ముడిగి - తావకపాదుకాద్వంద్వంబునందుఁ 1720 బదిలంబుగా రాజ్యభారంబు మోపి - పదునాల్గవర్షముల్ పాలించువాఁడ నామీఁద మీ రయోధ్యకు రాకయున్న - స్వామిపాదము లాన 1 వహ్ని యేఁ జొత్తు." నని పల్కి యన్నకు నతిభక్తి మ్రొక్క - ననుజుని దీవించి యక్కునఁ జేర్చి తల్లల నూరార్చి ధన్యు శ్రా వూని . వల్లభులను మంత్రినరుల బాంధవుల నెల్లవారలఁ బ్రియం బెసcగ వీడ్కొలుప 圆 నుల్లంబులో ੋ੬ ముప్పొంగుచుండ భరతుఁ డప్పడు రామపాదుకంబులకు - సరి ప్రదక్షిణ నమస్కారముల్ చేసి పట్టంపుటేనుంగుపై నొప్పదెచ్చి - పెట్టె లోకములెల్లఁ బ్రీతిఁ గీర్తింప, ఛత్ర చామరములు సరిదాల్చి పొలిచి . శత్రుఘ్నుఁడును దాను సద్భక్తిఁ గొలిచి చెలగి నల్టిక్కుల సేనలు గొలువఁ . గుల పవిత్తుఁడు చిత్రకూటంబు డిగ్గి యిద్బింగి భరతేశుఁ డింపార సరిగి . యబ్బరద్వాజుని యడుగుల కెఱఁగి 1730 యతనితో నట్టివృత్తాంతంబు దెలిపి - యతఁ డంతఁ బినుప సైన్యంబులు దాను నట పోయి గంగా మహానది దాఁటి - యట శృంగి బేరంబునందు నాగుహుని పటుయశోధనుని సంభావించి నిలిపి . యటపోయి మఱి యయోధ్యాపురిఁ జొచ్చి తడయక నగరిలోఁ దల్లల నునిచి - కడుమూలబలములఁ గాపుగాఁ బెట్టి మణిలేని పెట్టియమాడ్కి నాకాశ - మణిలేని పగలింటిమాడ్కిఁ జూడ్కికిని చతురపుణ్యుఁడు రామచంద్రుఁడు లేని . యతిశూన్య మగు నయోధ్యాపురిఁజూచి యాయతశుభశీలుఁ డందుండ రోసి - పోయి నందిగ్రామపురిని వసించి పనివడి రఘురామపాదుకాయుగళ - మన రాజ్యభార మిమ్లుల నా వహించి ' శ్రీరామునకుఁ బోలె సేవ సేయుచును - నారచీరలు జడల్ నవయుచుఁ దాల్చి యారాఘవుని పునరాగమనంబుఁ - గోరుచు నతని సద్గుణము లెన్నుచును 1740 సరససజ్జనమంత్రి సమ్లతితోడ - భరతుండు మహియెల్లఁ బాలించుచుండె, యిది. యయోధ్యాకాండ మెల్ల లోకముల - విదితమై బుధలోక వినుత మౌఁగాక ! అని యాంధ్రభాష భాషాధీశవిభుఁడు - వినుతవాక్యాగమవిమల మానసుఁడు పాలితాచారుఁ డపారథీశరధి - భూలోకనిధి గోనబుద్ధభూవిభుఁడు తమతండ్రి విర్థల ధరణీకు పేరఁ - గమనీయగుణదైర్యకనకాద్రి పేరఁ కావ్యము ఆ యో ధ్యా కా 0 డ ము 139 బనిబూని యరిగండ భైరవు పేర - ఘను పేర మీసరగండని పేర నాచంద్రతారార్క మై యొప్ప మిగిలి - భూచక్రమున నతిపూజ్యమై వెలయు నసమానలలిత శబ్దార్థసంగతుల - రసికమై చెలువొందు రామాయణంబు పరఁగ నలంకార భావన ల్నిండఁ - గరమర్ధి నయ్యోధ్యకాండంబుఁ జెప్పె నారూఢి నార్ణేయ మై యాదికావ్య - మై రసికానంద మై యలనాఁడు 1750 వివ్వసుమతి నొప్ప నీపుణ్యచరిత - మెవ్వరు చదివిన నెవ్వరు వినిన సామాదిబహు వేదచయధామరామ - నామచింతామణి నవ్యభోగములు పరహితాచారముల్ ప్రభువిచారములు so I పరిపూర్ణ శక్తులు ప్రకటరాజ్యములు నిర్మలకీర్తులు నిత్యసౌఖ్యములు - ధరైకనిష్టలు దా నా భిరతులు -اسطه ఆయురారోగ్యంబు లైశ్వర్యములును - బాయని శుభి మును పాపక్షయంబు వరపుత్రలబ్దియు వైరినాశనము - సరినొప్ప ధనధాన్యచ య సమృద్దియును నేవిఘ్నములు કિંક నిండ్ల లో నధిక - లావణ్యయుతులైన లలనల పొందు కొడుకులతో నెప్ట గూడియుండుటయు - నెడగాక నాపద లెల్లఁ బాయుటయు సమ్మదంబున బంధుజనులఁ గూడుటయు - నిమ్లులఁ గామ్యంబు లెపుడుఁ గూడుటయు సతతంబు దేవతాసంతర్పణంబు - పితృగణతృప్తియుఁ బెంపారుచుండు 1760. నిది మోక్షసాధనం బిది పాపహరము - ఇది దివ్య మిది భవ్య మిది శ్రీకరంబు వ్రాసినవారికి వరకు భోన్నతులు . వాసవభోగాదివాసులఁ జేయు నెందాఁక కులగిరు లెందాఁక తార . లెండా (క రవిచంద్రు లెం దాఁక దిశలు ఎందాఁక వేదంబు లెందాఁక ధరణి - యెందాఁక భువనంబు లేపు దీపించు నందాఁక యీకథ యక్షతానంద - సందోహదోహళాచారమై పరఁగు. 1765 అయోధ్యాకాండము సంపూర్ణము.