బాల నీతి/కృతజ్ఞత
మతిని నారక్కసునిఁ జంపి యాపురవాసుల కెంత యుపకార మొనర్చెనో, యెంతసుఖముఁ గూర్చెనో, తెలిసినదికదా? కాఁబట్టియే వారలు పరోపకార మందుఁ బ్రసిద్ధికెక్కియున్న వారలు. కావున మనల నితరులు కోరినను, గొరక పోయినను శక్తికొలఁది నుపకారమొనరించి శ్రేయస్కరముగానుందము.
ఆ. వె. పరుల కుపకరింప♦పాపక్షయంబగు
పరుల కుపకరింప♦బట్టుకొమ్మ
పరుల కుపకరింపఁ♦బరలోకసాధన
పరుల కుపకరింప♦బలిమి వేమ!॥
కృతజ్ఞత.
చేయఁబడినమేలు నెఱిఁగియుండుట కృతజ్ఞత యనఁ
బడు. అనఁగాఁ దానితరులచేఁబొందినమేలును మఱువకుండ
నుండుటయే!
ఈకృతజ్ఞత కలిగినవారలు కృతజ్ఞులని పల్కబడుదురు. ఈకృతజ్ఞులెకృతార్ధులని చెప్పనగు. వీర లితరులచే నింతకుము న్నుపొందిన లాభములేకాక యింకను లాభములఁబొందుచుం దురు. కాని "ఫలానా" వానివలన నాపని కొనసాగినదని తలఁ చుచు నాయుపకారిని నుతించుచు మగుడ నతనికిఁదాను తగిన సాయముఁ జేయుటకై యెక్కువప్రయత్న మొనరించు చుండ వలెను. ఇది కృతజ్ఞునికి ముఖ్యలక్షణము.
మన మొక కుక్కను దీసికొనివచ్చి దానికిఁ బ్రతిదిన ము మన మారగించఁగా మిగిలినయన్నమును బట్టెఁడు వేయు చుండిన నది గాఢాంధ కారముతోఁ గూడుకొను నమావా స్యా రాత్రులయందు నిద్ర విడనాడి యనిమిషత్వము నంది మన యింటిచుట్టును దిరుగుచు దొంగల రానీయక మనలను, మనధనాదులను గాపాడుచుండును. మఱియు నాతస్కరులా ర్భటిని వచ్చినయెడల మనలను నిద్ర నుండి మేల్కాంచున టులఁజేసి మనలఁ దోడ్కొని యాచోరులమార్గమును మనకుఁ జూపించుచుండును. అప్పుడు మనమాదొంగలఁ బాఱద్రోల వచ్చునుగదా. ఈకుక్కయేలేనియెడల మనసంగతి యెటులుం డునో? పట్టెఁడన్నమును వేయుచుండిన మనలను మఱవక మగుడ మనకు నెంతయుపకార మొనరించు చున్నదో కాంచి తిరిగదా. కాఁబట్టియె విద్యావిశారదులగు నైఘంటికులు దా నికిఁ గృతజ్ఞమనిపేరిడిరి. కృతజ్ఞమనిన కుక్కయని యర్ధము. తిర్యగ్జంతువగు నాకుక్క యటులఁ గృతజ్ఞతకలిగి క్రమ్మఱ సాయముఁ జేయుచుండగా నమూల్యంబగు బుద్ధిగల మనము కృతజ్ఞతగలవారమై యుండుట యొకచిత్రముకాదు కదా.
ఇతరునివలనఁ దానుమేలుఁ బొందినయెడల నది మఱ వక యతనికేదో యొక సమయమునందు సహాయముఁ జేసి తీరవలయును. తనకు సాయముఁజేయశక్తి లేనితఱి నాయుప కారుల నెదనెల్లప్పుడు నుతించుచుండవలెను. ఇతరునిచేఁ దాఁ గొలఁదిమేలుఁబొంది యాతనికన్న నభివృద్ధి దశకు వచ్చినను నామేలుమఱవక సాయముఁ జేయుట మంచిది. కొబ్బరిచెట్టు పాదున మనము రెండు నెలలు లేక మూఁడునెలలు మంచియు దకముఁబోసి కాపాడిన నానారికేలవృక్షము క్రమక్రమము గాఁ బెద్దదై ఫలవంతమైన తరువాత వాని కాదిని రెండునెల లుమాత్ర ముదకమిడికాపాడిన మనలను మఱవక కృతజ్ఞత కలదై తననెత్తిపై నంతాపహరంబును, నమృత తుల్యంబును నగు జలముతోఁ గూడికొనిన ఫలములఁ బెట్టికొని తన జీవి తాంతమువఱకు నిచ్చుచున్నది గదా. కాఁబట్టి యితరునిచేఁ గొంచెము లాభముఁబొందినను గృతజ్ఞత కలిగియుండవలెను. భగవంతుఁడు, గురువులు, రాజులు, తలిదండ్రులు మొదలగు వారిచే మేలుఁబొందనివాఁ డీభూతలమున లేఁడు. కాన వీర లందుఁ గృతజ్ఞత కలిగి యుండవలెను. ఉపకారు లందు గృత ఘ్నతకలవారు కృతాంతానుగ్రహపాత్రులు. "కృతఘ్నత" యనఁగాఁ జేయఁబడిన మేలును మఱచుట. కృతజ్ఞుడె కృత ముఖుఁడు కాఁగలఁడు. ఇటులఁ గృతజ్ఞత కలిగి తిరిగి తనకుఁ జేతనైనంత మేలొనరించి వాసిఁగాంచి వారలు పూర్వులలోఁ గలరు. వారిలో నొకనిఁ జెప్పెద.
శ్రీకృష్ణార్జును లగ్నిచే ఖాండవవనంబు దహనంబుఁజేయిం చుచున్న సమయమున మయుఁడనువాఁడు రక్షణ సేయుమని ధనంజయుని మరుగుసార నాయర్జునుఁ డతనిని రక్షించెను. ఆ సంగతి నీమయుఁడు మఱువక కృతజ్ఞతకలవాఁడై మురారితో డ నర్జనుఁడు సుఖముగాఁ గూర్చున్న తఱి వచ్చి "స్వామీ! నేను దానవ విశ్వకర్మను. శిల్పివిద్యా చమత్కృతియం దుత్తీ ర్ణుఁడైన వాఁడను. కాన నాకు నాఁడు మేలొనరించిన మీకుఁ దగినంతమేలుఁ జేయలేకపోయినను జేతనైనంత మేలుఁజేయు టకై వచ్చితిని. కాన మీకిష్టమైనదానిని నిర్మించెద. ఆజ్ఞాపిం పుఁ" డనెను.
అంత సంక్రందన నందనుఁడు నందనందనుఁజూచి యితని నొక్క యపూర్వంబగుదానిని నిర్మింపనానతిండని పలికె. అంతఁ గృష్ణుఁడు యోజించి మయునిఁజూచి "నీవు నీవిద్యాసామర్ధ్యం బు వినియోగించి యిట్టిదిదివఱకు లేదని యంద ఱద్భుతముఁ జెందునటుల నొకసభ నిర్మించి తీసికొనివచ్చి ధర్మరాజున కొ సంగు"మని పలికెను. అటుపై మయుఁడు సరేయని చెప్పుచు నింకను గదాదులను బీమాదులకుఁ దెచ్చియిచ్చెద నని పలికి యనుజ్ఞఁగైకొని తనసదనమునకుఁ జనెను. తరువాత వాఁడు మైనాకపర్వతమున కనతిదూరముననుండు బిందు సరోవరము నుజేరి యందుండు రత్నాదులఁ గైకొని యింటికిఁజేరెను. అం తట నాతఁడు తానుదెచ్చిన రత్నాదులనన్నిఁటిని నాసభయం దుఁ జొన్పి యనిర్వాచ్యంబగు గాంతిచే ధగద్ధగాయమానం బై ప్రకాశించుచుండునటులఁ బదివేలమూరలు గలిగిన నిడివి యును దానికిఁ దగినవెడల్పును, గలుగునట్లొకసభ నిర్మిం చెను. దాని నెనిమిదివేల రక్కసులతో మోపించుకొని వచ్చి ధర్మరాజునకిచ్చి గదాదులను భీమాదులకొసంగి ధర్మరాజుచే సత్కృతుండై చనెను. ఈసభను బోలుటకు దేవేంద్రాదిసభ లును గొఱఁగావని నారదాది మహర్షులు వచించిరి.
కనుగొంటిరా! ఆమయునికృతజ్ఞత యెట్టిదో! మఱియు నెటుల నాయుపకారులకు మేలొనరించెనో! కావుననే యా మయుఁడు కృతజ్ఞత యందునఁ బ్రసిద్ధిని నంది యున్నాఁడు. కాన మనముగూడఁ గృతజ్ఞతకలవారమై తిరిగి యుపకారులకు మేలొనరించుచుఁ గృతలక్షణులమగుటకుఁ బ్రయత్నమొన రించు చుందము.
క. కృతమెఱిఁగి కర్తనుత్తమ
మతుల సభల సంస్తుతించి♦మఱవక తగ స
త్కృతిసేయుదె కృతమెఱిఁగెడు
పతియె జగజ్జనుల నెల్లఁ♦బరిపాలించున్.
(భారతము.)
దానము.
అనఁగా నితరులకు ధనముఁగాని యుపయోగ మగు
వస్తువుకాని యుచితముగా నొసంగుటయు, మఱియు నభయ
మిచ్చుటయు నని యెఱుఁగఁదగు.
ఈదాన మెక్కువగాఁజేయువారలు వదాన్యులని చెప్పఁ బడుదురు. సామాన్యముగా దీనులై, యకుటిల స్వభావులై