గుహావాస్తువు
సంగ్రహ ఆంధ్ర
చిత్రము - 108
పటము - 3
బెడ్సా - చైత్యగుహలు
వెడల్పును కలిగియున్నది. విడివడియున్న ఒక ప్రచండ ప్రస్తరములో ఈ గుహ మలచబడియున్నది. ఈ గుహాంత ర్భాగము మిక్కిలి నునుపుగా నొనర్పబడి యున్నది. ఈ గుహాముఖము కోసుగల సాగ్రమయిన యొక తోరణాకారమున నున్నది. ఇది దీర్ఘ చతురస్రాకార ద్వారము యొక్క లోతట్టున లోతుగను, పై భాగమున ఇరుకు గను అడుగుభాగమున ఎక్కువ వెడల్పుగను ఉన్నది.
ఒరిస్సాలో కటక గుహ లనబడు మరియొక గుహా సముదాయము కలదు. భువనేశ్వరమునకు వాయవ్య దిశగా, నాలుగుమైళ్ళ దూరముననున్న 'ఉదయగిరి' 'ఖండగిరి' అను పర్వతములం దీ గుహలు కలవు. ఉదయగిరిపై దాదాపు 16 గుహలును, ఖండగిరిపై ఒక గుహయు తొలువబడి యున్నవి. వాస్తుశిల్ప దృష్ట్యా గుహలకు ప్రాముఖ్యము లేదు. వాటిపై శాసనము లున్నవి. కాని అవి చారిత్రకముగా ఏ ప్రభువు కాలములో చెక్కబడినవో గుర్తించుటకు వీలు లేకున్నది.
'రాణి కా నూర్', 'గణేశ్ గుంఫ' అనెడి గుహలను యాత్రికులు తరచుగ దర్శించుచుందురు. అవి క్రీ. పూ. 1 వ శతాబ్ది నాటివి. ఉదయగిరిపై నున్న 'బాగ్ ' అను గుహ మిక్కిలి మనోహరమైనది. అదియొక బ్రహ్మాండ మయిన ఇసుకరాతిబండ. అది పెద్దపులి తలయొక్క ఆకృతి కలిగి యుండునట్లు తొలచినారు. అతి భయంకర మయిన దంష్ట్రపంక్తితో, విరళమయిన దవుడలు కలిగి యున్నది. ఆ తెరిచియున్న దానినోరు ఒక వరండాగాను, గుహాద్వారము ఆ పులియొక్క కంఠనాళ స్థానముగాను ఏర్పరుచబడినవి. ద్వారములలో నొకదానిపై ఒక శాసన మున్నది. దీనినిబట్టి బ్రాహ్మణమతస్థులై యుండి, నూతనముగా బౌద్ధమతమును స్వీకరించిన ఒకరు దీనిని నిర్మించినట్లు కనిపించును. ద్వారపార్శ్వములు లోతట్టునకు ఏటవాలుగా నున్నవి. 'అనంతగుహ' అనునది మరి యొక మనోహరమయిన గుహ. ఇది క్రమబద్ధమయిన పథకమును అనుసరించి కట్టబడినది కాదు. లోతట్టువ దాని గరిష్ఠమయిన నిడివి 24 అ. 6 అంగుళములు . దాని ఎత్తు 7 అడుగులు మాత్రమే యున్నది. దాని వరాండా 27 అడుగుల పొడవును, 5 అడుగుల వెడల్పును కలిగియున్నది. భిత్తితక్షణ చిత్రమునందు సూచ్యగ్రాకారము గల యొక మెట్లవరుస కలదు. మెట్టుమెట్టునకు నడుమ ఒక పద్మము చెక్కబడి యున్నది. ద్వారపార్శ్వములు లోపలికి ఏటవాలుగానున్నవి.
రాణి కా నూర్ లేక రాణి మహల్ అను గుహ, వాస్తుశాస్త్ర కౌశల్యము నందుకంటె ప్రతిమాశిల్ప కౌశల్య విషయమున పేరెన్నికగన్నది. దానియందు రెండంతస్తు లున్నవి. అయితే, ఆ అంతస్తులలో ఒకదానిపై నొకటి సూటిగా లేదు. క్రింది అంతస్తునకు భారము తొలగించుటకై ఈ విధానము ప్రవేశపెట్టబడినట్లున్నది. క్రింది అంతస్తునందున్న వసారాయొక్క పొడవు 43 అడుగులు; పై అంతస్తుమీద నున్న వసారాయొక్క పొడవు 63 అడుగులు. పై అంతస్తులో ఎనిమిది ద్వారములతో క్రమ
412
