విజ్ఞానకోశము - 3
గణిత భూగోళము
పోవును. ధ్రువములయొద్ద ఆ వేగము శూన్యమగును. నిరక్షరేఖ యొద్ద అది గరిష్ఠముగా నుండును. నిమిషమునకు సుమారు 18 మైళ్ళు.
భ్రమణము - కాలము : 24 గంటల పరిమితిగల ఒక పూర్తి భ్రమణము ఒక సౌరదినమనబడును. గంటకు 60 నిమిషములు, ఒక్కొక్క నిమిషమునకు 60 సెకండ్లు. సూర్యుని ప్రథమ కిరణముయొక్క ఆవిర్భావము ఉదయ మనబడును అట్లే అంత్య కిరణముయొక్క అంతర్ధానము అస్తమయమనబడును. సూర్యుడు ఆకసమున అత్యున్నత స్థానమును ఆక్రమించిన కాలము మిట్టమధ్యాహ్నమనబడును, పడమరనుండి తూర్పునకు భ్రమణముండుటచే తూర్పుభాగమునందు కాలము పురోగతిలో నున్నట్లును పశ్చిమ భాగమునందు వెనుక బడుచున్నట్లును ఉండును. ఈ భేదము యామ్యోత్తర రేఖలనుబట్టి ఒక్కొక్క డిగ్రీకి 4 నిమిషముల చొప్పున ఉండును. ప్రాక్పశ్చిమములను గూర్చి నిశ్చితాభిప్రాయము కలుగుటకై గ్రీనిచ్ గుండా ధ్రువములను కలుపుచు 0° రేఖాంశ వృత్తము (లేక ప్రధాన యామ్యోత్తర రేఖ) గీయబడెను (ఊహారేఖ). దానికి తూర్పుగా 180 యామ్యోత్తర రేఖామండలములు పడమరగా 180 యామ్యోత్తర రేఖామండలములు ఒక్కొక్క డిగ్రీ వ్యవధిలో కలవు. ఒక యామ్యోత్తర రేఖమీది సరియగు కాలము దానిమీదనుండు ప్రదేశము లన్నిటియందు స్థానిక కాలము (local time) అగు చుండును. రెండు ప్రదేశములందుగల స్థానిక కాలము లందలి భేదము, ఆ ప్రదేశములలో ఒక దానిమీద నున్న యామ్యోత్తరరేఖనుండి మరియొక ప్రదేశము మీద నుండు అట్టి రేఖమీదికి ఒక నక్షత్రము పోవుటకు పట్టు కాలమునకు సమానము. ఈ కాలభేదము ఆ రెండు ప్రదేశములమీద నుండు యామ్యోత్తరరేఖల (longitudes) అంతరమును (interval) తెలుపును. దానిని 24 గంటలకు 3600 చొప్పున డిగ్రీలలోనికి మార్చుకొనవచ్చును. కాల గణనమునందలి సౌలభ్యము కొరకై ప్రపంచము నెల్ల 24 కాల మండలములుగా విభజించిరి. ప్రతి వరుస మండలమునందును ఒక గంట భేదముండి అయా మాండలిక కాలము తెలుపబడు చుండును. గ్రీనిచ్ కాలము సార్వత్రికముగా (universal) ప్రపంచమునకు చెందిన కాలము: ఇది పశ్చిమ యూరప్ దేశము లన్నింటిచేతను స్వీకరింపబడుచున్నది. కాని బ్రిటనునందలి “వేసవికాలము (summer)"నకును పశ్చిమ దేశముల యందలివేసవి కాలమునకును భేదము కలదు. ఒక దేశమునకు రాజధానియగు నగరమునందుగాని, ఇతర ప్రధాన నగరమందుగాని, ఉండు స్థానిక కాలము ఆ దేశముయొక్క ప్రామాణిక కాలము (standard time) అని వ్యవహరింప బడును. తూర్పు పడమరలకు అధికముగా వ్యాపించి యున్న అమెరికా సంయుక్తరాష్ట్రములవంటి దేశము లందు స్వస్వ ప్రామాణిక కాలములుగల అనేక కాల మండలములు కలవు. తూర్పునందు లేక పడమరయందు గల 180° యామ్యోత్తరరేఖ అంతర్జాతీయ దినరేఖ యన బడును. ఈ రేఖ అధిగమించు ద్వీపములయొక్క తూర్పు పడమరలను ఇది ఆవరించి యుండును. ఒక దేశము ఈ రేఖను తూర్పుగా గాని, పశ్చిమముగా గాని అతిక్రమించి యుండుటను బట్టి క్యాలండరు (calendar) లోని తేదులు మారుచుండును. దీనికి పడమరగా అతిక్రమించినచో ఒక రోజు హెచ్చును. తూర్పుగా అతిక్రమించినచో ఒకరోజు తగ్గును.
భూమియొక్క పరిభ్రమణము (Revolution) : భూగ్రహము సూర్యుని చుట్టు 3651/4 దినములలో ఒక ప్రదక్షిణము చేయును. అక్షముయొక్క వంపు సంవత్సరము నందు అంతటను ఒకే రీతిగా నుండును. తనచుట్టు తాను తిరుగుటవలనను (Rotation), పరిభ్రమణముల (Revolutions) వలనను, రేయింబవళ్ళ కాలపరిమితులలో మార్పులు, సూర్యకిరణ వ్యాప్తియందలి మార్పులు, ఋతుభేదములు కలుగును. మార్చి 21, సెప్టెంబరు 22 తేదులలో సూర్యుడు నిరక్షరేఖమీద నుండుటచే, ధ్రువములయొక్క క్షితిజ (horizon) మందుండును. అపుడు సూర్యకిరణములు నిరక్షరేఖవద్ద నిట్టనిలువుగా (perpendicular)గా నుండుచు దక్షిణోత్తరములందు సదృశమైన సమాంతర రేఖలమీద ఒకే విధమగు వంపుతో ప్రసరించుచుండును. కావున రేయింబవళ్ళు సమాన పరిమితి కలిగియుండును. మార్చి 21 నుండి జూన్ 21 వరకు సూర్యుని యొక్క లంబ కిరణములు (vertical rays) కర్కటకరేఖ వైపునకు జరుగుచుండును. తరు
251
