చన్ద్రాలోకము/చన్ద్రాలోకః
శ్రీరస్తు
చన్ద్రాలోకః
బుధరఞ్జనీనామక వ్యాఖ్యాసంగ్రహసహితః.
———
మఙ్గళమ్
| | పరస్పరతపస్సంపత్ఫలాయితపరస్పరౌ, | |
1. ఉపమాలఙ్కారః
| | ఉపమా యత్ర సాదృశ్యలక్ష్మీరుల్లసతి ద్వయోః, | 1 |
| | అమరీకబరీభారభ్రమరీముఖరీకృతమ్, | |
ఆథార్థాలఙ్కౌరాణాం మధ్యే ప్రధానత్వాత్ప్రథమముపమా నిరూప్యతే, సా చ సంక్షేపతో ద్వివిధా, పూర్ణా లుప్తా చేతి. తత్రోపమానోపమేయ సాధారణధర్మోపమావాచకానాం చతుర్ణాం ప్రయోగే. పూర్ణే త్యుచ్యతే. తేషామన్యతమానుపాదానే లుప్తేతి. తత్రతావదేకేన శ్లోకేన ఉపమా సామాన్యలక్షణోక్తిపూర్వకం తాముదాహరతి. ఉపమా యత్రేతి అత్ర ప్రథమార్ధం లక్షణమ్ ద్వితీయార్ధ ముదాహరణమ్. ఏవముత్తరత్రాసిప్రా చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే యశః పూర్వార్ధం లక్షణమ్. ఉత్తరార్ధం లక్ష్యమిత్యవగన్తవ్యమ్, లక్షణవాక్యం వ్యాఖ్యాయతే యత్ర ద్వయోః ప్రసిద్ధోపమానోపమేయయోస్సాదృశ్యలక్ష్మీరుల్లసతి సహృదయహృదయాహ్లాదిత్వేన చారుతరం సాదృశ్య ముద్భూతకయా భౌతి వృఙ్గ్యమర్యాదాం నినా స్పష్టం ప్రకాశకఇతి యత్. సా ఉపమేత్యధ్యాహారేణ యోజనా యత్తదోర్నిత్యసంబద్ధాత్. అథోదాహరణం వ్యాఖ్యాయతే హేకృష్ణ తే తవ కీర్తిః హంసీవ హంసాంగనేవ స్వర్గఙ్గాం ఆకాశగఙ్గాం అవగాహతే తస్యాం నిమజ్జతీత్యర్థః. తావత్పర్యంతం వ్యాప్నోతీతి యావత్. అత్ర కీర్తిహంస్యోస్సాదృశ్యస్య స్పష్టత్వాదుపమాలక్షణసంగతిః అత్ర హంసీ ఉపమానం, కీర్తిరుపమేయం. స్వర్గఙ్గావగాహనం సాధారణో ధర్మః ఇపశబ్ద ఉపమావాచక ఇతి చతుర్ణామప్యుపాదానాదియం పూర్ణోపమా.
ఉపమానమునకు నుపమేయమునకు సామ్య మెచ్చట నుండునో యచ్చట నుపమాలంకారము. ఓకృష్ణుఁడా! నీకీర్తి హంసవలె నాకాశగంగయందు మునుఁగుచున్నది. ఇచ్చట హంస యుపమానము కీర్తి యుపమేయము. ఈరెండింటికి సామ్య మభ్రగంగావగాహనము.
(లుప్తోపమాలఙ్కారః, తద్భేదాః.)
| | వర్ణ్యోపమానధర్మాణాముపమావాచకస్య చ, | 2 |
అవతారికా. అథ లుప్తోపమాం లక్షయన్ తబ్భేదాన్ సంఖ్యయా పరిచ్ఛినత్తి. వర్ణ్యేతి. వర్ణ్యోపమానధర్మాణా ముపమేయోపమానసాధారణధర్మాణాం ఉపమావాచకస్య ఇవశబ్దస్య చేత్యేతేషాం చతుర్ణాం మధ్యే ఏకస్య ద్వయోస్త్రయాణాం వా అనుపాదానాదప్రయోగాత్ భిన్నా సతీ లుప్తోపమాష్టధా అష్టవిధా భవతీత్యర్థః. ఆయమత్ర నిష్కర్షః. ఉపమేయా దీనాం చతుర్ణాం మధ్యే వాచకస్య వా ధర్మస్య వా ధర్మవాచకయోర్వా వాచకోపమేయయోర్వా ఉపమానస్య వా వాచకోపమానయోర్వా ధర్మోపమాన యోర్వా ధర్మోపమానవాచకానాం నా ఉపాదనాభావే యథాక్రమం వాచకలుప్తా ధర్మలుప్తా ధర్మవాచకలుప్తా వాచకోపమేయలుప్తా ఉపమానలుప్తా వాచకోపమానలుప్తా ధర్మోపమానలుప్తా ధర్మోపమానవాచకలుప్తా చేత్యష్టవిధా లుప్తోపమా భవతీతి.
| | తటిద్గౌరీన్దుతుల్యాస్యా కర్పూరన్తీ దృశోర్మమ, | 3 |
అ. తత్రాద్యాంశ్చతురో భేదాన్ శ్లోకేనోదాహరతి. తటిదితి. అస్యార్థః తటిద్గౌరీ విద్యుదివ పీతవర్ణా ఇన్దుతుల్యాస్యా చన్ద్రసదృశముఖీ మమ దృశోః కర్పూరన్తీ కర్పూరమివాచరన్తీ కర్పూరమివ మదీయనేత్రానన్దకరీత్యర్థః. కాన్త్యా స్మరవదూయన్తీ శోభయాత్మానం కామవధూమివ ఆచరన్తీ ఆత్మని స్మరవధూసౌన్దర్యం ప్రకటయన్తీత్యర్థః ఏవం విధా తన్వీ సున్దరీ రహః విజనస్థలే మయా దృష్టా విలోకితా. అత్ర తటిద్గౌరీత్యత్ర తటిదివ గౌరీత్యర్ధే విపక్షితే సమాసే సతి ఇవశబ్దలోపాత్ వాచకలుప్తా అత్ర తటిదుపమానం గౌరత్వం సాధారణో ధర్మః తన్వీ ఉపమేయమ్. ఏతేషాముపాదానమస్తి వాచకస్య తు నోపాదానమ్. అతో వాచకలుప్తా. ఇన్దుతుల్యాస్యేత్యత్ర ఇన్దురుపమానమ్ తుల్యేతివాచకశబ్దః అస్యముపమేయమ్. ఏతేషాముపాదానమస్తి. కాన్త్యాదిసాధారణధర్మస్య తు నోపాదానమ్ కాన్త్యా ఇన్దుతుల్యాస్యేతి ప్రయోగాభావాత్. అతః ఇన్దుతుల్యాస్యేత్యత్ర ధర్మలుప్తా కర్పూరన్తీ దృశోర్మమేత్యత్ర కర్పూరమివా చరన్తీత్యర్థే విపక్షితే క్విపి సతి కర్పూరతన్వ్యోరుపమానోపమేయయోరుపాదానమస్తి. సాధారణధర్మవాచకయోస్తు నోపాదానమ్. అతః కర్పూరన్తీత్యత్ర ధర్మవాచకలుప్తా కాన్త్యా స్మరవధూయన్తీత్యత్ర కాన్త్యా ఆత్మానం కామవధూమివాచరన్తీత్యర్ధే విపక్షితే క్యచి సతి స్మరవధూకాన్త్యోరుపమానసాధారణధర్మయోరుపాదానమస్తి. ఉపమేయస్యాత్మనః వాచకస్య ఇవశబ్దస్య తు నోపాదానమ్. అతోత్ర వాచకోపమేయలుప్తా ఏవ ముపమానలోపరహితాశ్చత్వారో భేదాః తటిద్గౌరీత్యాదినా ఉదాహృతాః.
| | యత్తయా మేళనం తత్ర లాభో మే యచ్చ తద్ర తేః, | 4 |
అ. ఇదానీముపమానలోపసహితాంశ్చతురో భేదా నేకేనోదాహరతి:
యదితి. తత్ర విజనస్థలే తయా పూర్వోక్తయా తన్వ్యా సహ మే మమమేళనం సంఘటనమితి యత్ తదా మే మము తద్రతేః తన్వీసురతస్య చ లాభః ప్రాప్తిరితి యత్. అవితర్కితసమ్భవమ్. అవితర్కితః అవిచారితః సమ్భవో యస్య తత్ ఆయత్నసిద్ధమిత్యర్థః. తదేతత్ తన్మేళనతత్సురతలాభరూపం వస్తు కాకతాళీయమ్. కాకాగమన తాళపతన సదృశం కాకకృతతాళఫలోపభోగసదృశం చేత్యర్థః మమ తన్వ్యా సహ సమాగమ ఇతి యత్. తత్కాకాగమన తాళఫలపతనసదృశమితి సమాసార్థః. మమ తన్వీసురతలాభ ఇతి యత్. తత్కాకకృత తాళఫలోఫభోగసదృశమితి ఛప్రత్యయార్థ ఇతి నిష్కర్షః. తథాచ యథా కాకాగమనసమయే తాళఫలపతనం తథా స్వస్య క్వచిద్గమనసమయే దైవాత్తత్రైవ రహసి తన్వ్యవస్థానమితి స్వగమనం కాకాగమనతుల్యం తన్వ్యా అవస్థానం చ తాళఫలపతనతుల్యమితి నిష్పన్నమ్. తతః స్వస్య తన్వ్యాశ్చ సమాగమః కాకాగమనతాళఫలపతనసమాగమసదృశ ఇతి ఫలితస్సమాసార్థః. తతః కాకతాళమివ కాకతాళమితీవార్థకసమాసాత్ ద్వితీయస్మిన్నివార్థే ఛప్రత్యయే సతి కాకతాళీయ మితి రూపమ్. తథాచ పతనదళితం తాళఫలం యథా కాకేనోపభుక్తం తథా రహోదర్శనక్షుభితహృదయా తన్వీ స్వేనోపభుక్తేతి ఛప్రత్యయార్థః పర్యవసన్నః. తతశ్చ స్వస్య తన్వ్యా సహ సమ్భోగః కాకకృతతాళోపభోగసదృశఇతి ఫలితోర్థః. అత్ర ఛప్రత్యయగతా ఉపమా తత్ర తన్వీసంభోగ ఉపమేయమ్. అవితర్కితసమ్భవత్వం సాధారణో ధర్మః. ఇవార్థకఛప్రత్యయ ఉపమావాచకః తేషాం త్రయాణాముపాదానమస్మి. తాళోపభోగస్య తు నోపాదానం అత్ర ఛప్రత్యయార్థోపమాయాముపమానలుప్తా సమాసార్థోపమాయాం తు తన్వీసమాగమరూపస్య ఉపమేయస్య అవితర్కితసమ్భవత్వరూపసాధారణధర్మస్య చోపాదానమస్తి. కాకాగమనతాళఫలపతనసమాగమరూపోపమానస్య ఇవశబ్దస్య చ నోపాదానమ్. అతస్సమాసార్థోపమాయాముపమానవాచకలుప్తా తదేతత్కాకతాళీయమితి జానీహి హేసఖే ఇతి పాఠే ఉభయత్రాపి సాధారణధర్మో నోపాత్తః. తత్పక్షే ఛప్రత్యయార్థోపమాయాం ధర్మోపమానలుప్తా సమాసార్థోపమాయాం ధర్మోపమానవాచకలుప్తా మిళిత్వా కాకతాళీయమిత్యత్వ లుప్తోమాశ్చతస్ర ఇతి సూక్ష్మదృష్ట్యానుసంధేయమ్. ఏవం తటిద్గౌరీత్యాది శ్లోకద్వయేనాష్టవిధా లుప్తోపమాస్సంగృహీతాః.
2. అనన్వయాలఙ్కారః
| | ఉపమానోపమేయత్వం యదేకస్యైవ వస్తునః, | 5 |
అథానన్వయముదాహరణపూర్వకం లక్షయతి. ఉపమానోపమేయత్వ మితి. ఇన్దురిన్దురివ శ్రీమానిత్యాదినా 'గగనం గగనాకారం సాగరస్సాగరోపమః, రామరావణయోర్యుద్ధం రామరావణయోరివ' ఇత్యాదినంగ్రహః. ఏకస్యైవ వస్తునః ఉపమానోపమేయత్వవర్ణనమితి యత్. తదుపమానోపమేయత్వవర్ణన మనన్వయః. కాన్తిమత్త్వవిషయే ఇన్దురేవ ఇన్దుతుల్యః నాన్యస్తత్తుల్యో౽స్తి ఏవం వైపుల్యవిషయే గగనమేవ గగనతుల్యం నాన్యత్. విస్తారవిషయే సాగరఏవ సాగరతుల్యః నాన్యః, ఘోరతావిషయే రామరావణయుద్ధమేవ రామరావణయుద్ధతుల్యం నాన్యదిత్యేకస్యైవ వస్తునః ఉపమానోపమేయత్వవర్ణనాల్లక్షణసంగతిః. లోకే హి ద్వయోరేవ ఉపమానోపమేయత్వయోగ్యతా ఏకస్య కూపమానోపమేయత్వం నాన్వేతీత్యనన్వయపదం సార్థశమ్. అనన్వయస్యావ్యర్థస్య వర్ణనం సదృశాన్తరవ్యవచ్ఛేదేన సర్వోత్కృష్టత్వద్యోత నర్థం అతో నానుపపత్తిః. 6 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే ఒక వస్తువు ఉపమానము నుపమేయము నైనయెడల ననన్వయా లంకారము. చంద్రుఁడు చంద్రునివలెఁ గాంతిమంతుఁడు. ఇచ్చట నుపమాన మును చంద్రుఁడే. ఉపమేయమును చంద్రుఁడే. అనఁగాఁ దేలినయర్థ మేమి?' చంద్రునికిసాటి చంద్రుఁడే కాని మఱియొక వస్తువు లేదు. 3. ఉపమేయోపమాలఙ్కారః. పర్యాయేణ ద్వయో స్త్రచ్ఛేదుపమేయోపమా మతా, ధర్మోర్థ ఇన పూర్ణ శ్రీవర్ధ ధర్మ ఇవ త్వయి. 6. అ. అథోపమేయోపమాం లక్షయతి. పర్యాయేణేతి ద్వయోర ధ్యే. అస్యత రేణాస్యకరస్య సాదృశ్యముపవర్ణ్య పునరన స్తరేణాన్యతరస్య సాదృశ్య. వర్ణనం పర్యాయః తనక్ర మేణ ద్వయోరుపమానోపమేయయోః తచ్చేత్ ఉపమానోపమేయత్వం యది కదా ఉపమేయోపమా మతా కవి. సమ్మ తా. ఉదాహరతి ధర్మఇతి. హేరాజజ్ ! ధర్మః ఆర్థఇవ పూర్ణ శ్రీః సమృద్ధస్సకొ ప్రవర్తతే తథార్థోసి ధర్మఇన పూర్ణ శ్రీః త్వయి వర్తతే పూర్ణ విషయే ధర్మోర్థతుల్యః తథార్థి " ధర్మతుల్యః వివముభయవ్యతి. రిక్తం తృతీయం నా స్తీత్యర్ధః ఆశ్ర ప్రధమం అర్థధర్మ యోరుపమానోపమే యత్వం వర్ణయిత్వా పునర్థ రార్థయో సద్వర్థ నాల క్షణసంగతి?. ఉపమేయము (వర్ణింపఁదలఁ చిన వస్తువు), ఉపమానము. (సదృశవస్తువు), ఈ రెండింటిని మార్చి, యువమానము నుపమేయముగను నుపమేయము నుపు మానముగను జెప్పిన నుపమేయోపమ యగును. అర్థము ధర్మమువలెను ధర్మ మర్థమువలెను నీయందు లక్ష్మీసమన్వితముగా నున్నది. మొదట అర్థ ముపమే యము, ధర్మ ముపమానము. రెండవపర్యాయము ధర్మ ముపమేయము, ఆర్థ ముపమానము, ధర్మ మర్థమును బోలుచున్నది. అర్థము ధర్మమును బోలు- చున్నది. అంతియ కాని దీనికి సదృశమైనది మూఁడవదిలే దని భావము. మన్మథుఁడు చంద్రు నివలెను జందుఁడు మనథునివలెను విరహుల బొధిం. చుటయందు దక్షులు. ఈయుదాహరణమందుఁ బైయట్లే యలంకారము సూహించుకోవవలయును. ప్రతీపాలఙ్కారః. -400 4. ప్రతీపాలఙ్కారః. (తద్భేదాః). ప్రతీపముపమానస్యోపమేయత్వ ప్రకల్పనమ్, త్వల్లోచనసమం పద్మం త్వద్వక్త్ర సదృశో విధుః. 7 7 ప్రతీపం పంచవిధం ఉపమానస్యోప మేయత్వ వర్ణనం అవర్ణ్య. ముపమేయం ప్రకల్ప్య వర్ణ్యతిరస్కార వర్ణనం వర్ణ్యోపమేయలా భేనా వర్ణ్య. తిరస్కార వర్ణనం వణ్యేన సహావర్ణ్యస్య సామ్యానిష్ప త్తివర్ణనం ఉపమేయలూ భేన ఉపమానస్య ఆనర్థక్యవర్ణనంచేతి. తత్ప్రప్రథమం లక్షయతి. ప్రతీపమితి. ఉపమానస్య చన్ద్రచేరువచేయత్వ ప్రకల్పనమితి య త్తత తీపమిత్యర్థః. లోకే వర్ణ్యస్య ముఖాడేరుపమేయత్వం అవర్ణ్యస్య వస్త్రా జేరుపమానత్వమితి మర్యాదా. తా ముల్లఘ్య ప్రాతిలో మ్యేన వర్ణ్యస్యైవోపమానత్వం అవర్ణ్య. స్య ఉపమేయత్వమితి ' కల్ప నాదన్వర్థా ప్రతీపసంజ్ఞా. ఉదాహరతి త్వల్లోచన సమమితి. హేసుందరి ! పద్మం త్వల్లోచనసమం భవన్నే ప్రతుల్యం తథా . విధుశ్చన్ద్రః త్వద్వక్త్ర సదృశ భవన్ముఖతుల్యం. అన్యోపమేయలా భేన వర్ణ స్యానాదరశ్చ తత్, అలం గర్వేణ తే వక్త్ర కాన్త్యా చన్ద్ర భవాదృశః.. 8. ఆ. ద్వితీయం లక్షయతి, అన్యేతి. అన్యచ్చ తదుపమేయం చ అన్యో పమేయం తస్య లాభేన ప్రాప్త్యా వర్జ్యశ్య ప్రకృతస్య అనాదర స్తిరస్కార ఇతీయత్ తత్ప తీకుమికృర్థః కాన్త్యాదినా అహమేవోక్కృష్ణా న తు తుత్తుల్యో జన్యో స్తీత్యభిమానినః ప్రకృతన్య వక్త్రదేః అన్యద ప్రకృతం చద్దా? దికముపమేయం పరికల్ప్య తన ప్రకృతస్య తిరస్కారఇతి యత్. తదపి ప్రతి తీపమితి నిష్కర్షః. ఉదాహరతి, అలమితి. హేవక్త, హేముఖ తే తవ గర్వేణ అహంకారేణ అలం కాన్త్యా మత్తుల్యో నా స్త్రీతిగర్వం జహిహి, కుళ కాన్త్యా శోభయా భవాదృశః త్వత్తులుః చన్దః విద్యత ఇతి శేషః. అత్రాప్యు. మేయ భూతచస్ధస్య లా భేన ప్రకృతముఖతిరస్కారవర్ణనా లక్షణసంగతిః. 8 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే వర్ణ్యోపమేయలా భేన తథాన్య స్యాప్య నాదరః, కః క్రౌర్యదర్పస్తే మృత్యో త్వత్తుల్యాస్పన్తి హి స్త్రీయః. 9 అ. తృతీయం లక్షయతి. వర్ణ్యేతి. వర్ణ్యంచ తదుపమేయం చ తస్య లాభన ఆన్యస్య అవర్ణ్యస్యా నాదర న్తిరస్కారోజిపి లేదా. ప్రతీపమిత్యర్థః ? అత్యుత్కృష్టగుణతయా అన్యదుపమేయమసహమానస్య అవర్ణ్యస్య వర్ణ్య ముపమేయం ప్రదర్శ్య తిరస్కారో ఒని ప్రతీః భేదని వేతి నిష్కర్షః. ఉదా హరతి, కణతి. హేమృత్యో, తేతవ క్రౌర్యదర్పః క్రూరత్వాగతో గర్వః శౌర్యవిషయే మత్తుల్యో నా స్తీత్యభిమానః కః కిమర్థః? కుతః? హి యస్మాత్కా.. 'రణాత్ త్వత్తుల్యాః కౌశౌర్యవిషయే త్వత్సమా స్త్రీ యస్సంతి త్వత్తుల్యానాం హరస్త్రీణా ణాం సంభవాదహమేవ క్రూరణతి నృథాభిమానం మా కృథాః ఇత్యర్థః ఆశ్ర వర్ణ్యానాం రస్త్రీణాం లాథేన అవర్ణ్యస్య మృత్యోక్తి రస్కారవర్ణ నాల్లక్షణసంగతిః. వర్జే నాన్యస్యోపమాయా అనిష్పత్తివచశ్చ తత్, ముధాపవాదో ముద్ధాల త్వముఖాభం కిలామ్బుజమ్. 10 అ. చతుర్థం లక్షయతి. వర్ణ్యేనేతి. వర్ణ్యేన ముఖాదినా సహాన్యస్యా వర్ణ ్యస్య పదాదే! ఉసమాయాః సామ్యస్యానిష్ప త్తివచః సామ్యాభావవర్ణనం ప్రతీపమిత్యర్థః. ఉదాహరతి. హేముగ్ధాక్షి! చారులోచనే ముధా అసత్యభూశః అపవాదః జనవాదః తత్ర శ్రూయత ఇతి శేషః కీదృశోపవాద ఇత్యత ఆహ. త్వదితి. అమ్బుజం పద్మం క్వెన్ముఖాభం కిల, కిలేతివార్తాయాం, పద్మం త్వముఖతుల్యమితి వార్తా శ్రూయత ఇక్యర్థం- ము ధేత్య నేనానిష్పత్తి శుక్షేతి లక్షణసంగ తికి. ప్రతీసము సమానస్య జై'మర్థ్యమణి మన్వతే, దృష్టం చెద్వదనం తన్వ్యాః కిం పదేన కి మిన్దునా 11 ఆ. పశ్చిమం లక్షయతి, ప్రతీపమితి. ఉపమానస్య పద్మాదేః కైమర్థ్య మపి ప్రతీపం మన్వతే మన్యంతే, ఉపమేయస్యైన ఉపమాన కార్య కారీ త్వా ప్రతీపాలఙ్కారః 9 దుపమానం కిమర్థమితి వర్ణనమపి ప్రతీపమితి కవయో మన్వతే. ఉదాహరతి. దృష్టించేదితి. తన్వ్యాః సున్దర్యా? వదనం ముఖం దృష్టం చేశ్ పద్మేన కిం? కిం ప్రయోజనమ్? ఇన్దునా వాపి కిం? కిం ప్రయోజనమిత్యర్థం, శన్వ్యా ముఖ దర్శనేనైన చక్రాదిదర్శనజనిత నేత్రానన్దరూప కార్యము సంభవాచ్చన్ద్ర పద్యా దికం వ్యర్థమితి నిష్కర్ష. (ఆ) ఉపమానమును ఉపమేయముగాఁ జెప్పితి మేని ప్రతీపాలం కార డుగును. 'పదములు నీకన్నులతో సమానమైనవి' అని యుదాహరణము. వర్ణ నీయము (వర్ణింపవలసినది) కన్నులు. కాని యిచ్చట పద ములను వర్ణ వర్ణనీయ ముగాఁ జేసి కన్నుల నుసమానముగాఁ జెప్పినాఁడు కనుక ప్రతీపము, ఉపమాలంకారమును చల కిందు చేసినయెడలఁ బ్ర తీపమగునని చెప్పవచ్చును. 'చంద్రుఁడు నీముఖసముఁడు' ఆను నుదాహరణమం దిట్లే యూహించికొన వలయును. (ఇ) అవర్ణ్యమైన యుపమానము నుపమేయముగాఁ గైకొని వర్ణింప వలసిన వస్తువున కనాదరము చూపినయెడల నదికూడఁ బ్రతీపాలంకారమే యుగును. ఓ మొగమా! కాంతియందు నిన్నుఁ బోలినవాఁడు చం బోలిన వాఁడు చంద్రుఁడు 2 న్నాఁడు వీల గర్వపడెదవు అనినప్పు డిచ్చట వర్ణింపవలసినది మొగము.. కాని గైకొనిన యుపమేయము చంద్రుఁడు వర్ణింపఁదలచిన మొగమున కే యనాదరము. కనఁబఱుపఁబడినది. (ఉ) వర్ణ్యమువలన మఱియొక వస్తువున కనాదరము కలిగినను సమే. ఓమృత్యువా! నీతో సమానములైన కాంతాజనములు కలరు. దర్పము నీకేల ? అనినప్పుడు వర్ణ్యము కాంతాజనము. మఱియొక వస్తువు మృత్యువు, మృత్యువున కనాదరము చూపఁబడినది. (ఋ) ఉపమానమైన మఱియొక వస్తువు నుపమానతకు వర్ణ్యముచే భంగము కలుగునట్లు చెప్పఁబడినను బ్రతీపమే. ఓకాంతా! పద్మము నీమొగ ముతో సమానమైన దఁట. ఇది నిజము కాదు. యట్టి యవవాదము. అని 10 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే నప్పుడు వర్ణ్యము మొగము. ఉపమానావ్యవస్తువు పద్మము. ముఖవర్ణనము చేయ బస్తమున కుపమానానిష్పత్తి కలిగినది. (ఇ) ఉపమానమువలనఁ బ్రయోజనమేమి? అని చెప్పినను బ్ర తీపమే. ఈ స్త్రీముఖమును జూచితిమేనిఁ బద్మ మెందులకు? చంద్రుఁ డెందులకు? అనునప్పు డుపమానములైన పద్మచంద్ర బింబములవలనఁ బ యోజన మేమి. యని చెప్పఁబడినది గనుక ప్రతీపము. అం స్, రూపకాలఙ్కా కః, విషయ్య భేద తాద్రూప్య రజ్జనం విషయస్య యత్, రూపకం తత్త్రి ఛాధిక్య న్యూనత్వానుభయో క్తిభిః. 12 అ. అధ శ్లోకేనైకేన రూపకం లక్షయన్విభజతే. విషయీతి. విష యస్యోపమే యస్య విషయ్య భేదరజ్ఞానం ఉపమానా ఉపమానా భేదరజ్ఞానం తథా విష యస్య ఉపమేయస్య విషయి తాద్రూప్యరఙ్ఞానం ఉపమానతాదు వ్యరజ్జనం చేతి యత్తద్రూపకం, తచ్చాధిక న్యూనత్వానుభయో క్తిభిః త్రిధా, విషయస్య విషయ్య' సేక్షయాధిక్య వర్ణ నేన న్యూనత్వవర్ణ నేన తదుభయా నుక్త్యా చ తద్ద్వివిధరుపీ రూపకం ప్రత్యేకం శ్రీనిభం భవతీత్యర్థః. అయ మత్ర నిష్కర్ష విషయికూ పేణ విషయస్య రజ్జనం రూపకం తచ్చ సుక్షేతః అభేదరూపకం తాద్రూప్య రూపకం చేతి ద్వివిధం తత్ర యత్స్వప దేనోపాత్తస్య విషయస్య విషయిరూపేణ రజ్జను తద్విషయ్య భేదపర్యవ సన్న త్వాద భేదరూపకమిత్యుచ్యతే. యచ్చ స్వపదోపాత్తయోః విషయ విషయిణోః భేదే ప్రతీయమానే సత్యేవ విషయక వేణ. విషయస్య రజ్జనం తత్ తద్ధర్మారో పమాత్ర పర్యవసితత్వాత్తాద్రూప్యరూ పకమిత్యుచ్యతే. తద్ద్వివిధ ముపి. విషయ్య పేక్షయా విషయస్యాధిక్యోక్త్యా న్యూనత్వోక్త్యా తదుభయా నుక్త్యా చ ప్రత్యేకం త్రివిధం తథాన అధికాభేజరూపకం న్యూనా భేదరూపకం అనుభయా భేదరూపకం చేతి అభేదరూపకం త్రివిధం. అధిక తా ద్రూప్యరూపకం న్యూన తాద్రూప్యరూపకం అనుభయతాద్రూప్య రూపకం చేతి 398 రూపకాలఙ్కార ]] త్రివిధం. తాద్రూప్య రూపకం, ఏవం సతి రూపకం షడ్విధం భవతీతి పర్య వసృతి. అయం హి ధూర్జటిస్సాద్యేన దగ్ధః పురః క్షణాత్, ఆయమాస్తే వినా శమ్భుస్తార్తీయీకం విలోచనమ్. జ 13 తత్ర సార్ధశ్లో కేనానుభయర్యూనాధికా భేదరూపకాణి ఉద్దేశ క్రమ ప్రాతిలో య్యేనో దాహరతి -ఆయంహీతి. ఆయం పురోవర్తి సాక్షాద్ధూర్జటిః శివసేన ధూర్జటి రేవ భూలోకం రక్షిత్యం రాజా సక్ స్థిత ఇత్యర్థం. యతఃకి 'హీ యస్మాత్ యేన పురః శత్రువపురాణి క్షణాద్ధగ్ధాః అకః పురదాహకత్వా ఆ దేవ సాక్షాద్దూర్జటి రే వేళ్ళ భేదర నాత్ న్యూ నాధిక్య యోరవర్ణ నాచ్చ అమ భయాభేదరూపకం. అభ న్యూనా భేదక రూపకముదాహరతి. అయమితి. లౌ ర్తీయీకం తృతీయం విలోచనం క్షేత్రం వినా శమ్భు రేవాయమా స్తే తిష్ఠతి. శమ్భు రేవాయం ప్రభుస్సక్ ఉదితః కింతు అస్యామవస్థాయాం తృతీయ లోచనం పరిహృతమితి పూర్వావస్థాతో రాజత్వావస్థాయాం న్యూనత్వవర్ణ నాచ్చ న్యూనా భేదరూపకమ్. శమ్భుర్విశ్వమనత్యద్య స్వీకృత్య సమదృష్టితాం, అస్యా ముథేన్దునా లబ్ధి నేత్రానన్దే కిమిన్దునా. 14 అథాధికా భేదరూపకము దాహరతి. శమ్భురితి. శమ్భుశ్శివ నివ అయం సమదృష్టితాం స్వీకృత్య సమదృష్టి స్సన్నిత్యర్థః. విశ్వం భూమణ్డలం ఆపతి రక్షతి కింతు పూర్వావస్థాయాం విషమదృష్టిః ఇదానీం సమదృష్టిరిత్య భేదదార్థ్యాత్ పూర్వావస్థాతః రాజత్వావస్థాయాం సమదృష్టి స్వీకా రేణా ధిక్య ప్రతిపాదనాచ్చ అధికాభేదరూపకం అథ తాద్రూప్యరూపకం పూర్వవ దుద్దేశ క్ర మప్రాతిలో మ్యేనోదాహరతి. అస్యా ఇతి. అస్యాః సున్దర్యాః ముఖమే వేద్దుః చన్ద్రః తేన నేత్రాననే లబ్ధి ప్రాప్తి సతి ఇన్దునా చన్దేణ కిమ్? కిం ప్రయోజనమ్? ముఖస్యైవ చన్ద్ర కార్యకారి త్వాచ్చన్లో వ్యర్థనీ వేత్యర్థః. 12 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే అగ్ర ముఖచన్ద్రయోర్భేణే ప్రతీయమానే సత్యేవ ముఖిన్దు నేతి చన్ద్రరూ పేణ ముఖస్య రజదనుభయోక్త్యా చ అనుభయతాద్రూప్య రూపకమ్. సాధ్వీయమపరా లక్ష్మీరసుధాసాగరోదితా, అయం కళజ్కిన శ్చన్ద్రనుఖచన్డో2 తిరిచ్యతే. 15 న్యూనతాద్రూప్య రూపకముదాహరతి. సాధ్వీతి. ఇయం పురోవర్తినీ సాధ్వీ పతివ్రతా ఆపరా ద్వితీయా ఆసుధాసాగరోధితా సుధాబ్ధిరనుత్ప న్నా లక్ష్మీః, అవరా లక్ష్మీరితిభేనే ప్రతీయమానే సత్యేవ సాధ్వ్యాం రూపత్వరజ్జనాత్ ఆసుధాసాగరోది లేని న్యూనత్వ ప్రతిపాదనాళ్చ న్యూ నతాద్రూప్యరూపకం. అధిక తాద్రూప్య రూపక ముదాహరతి ఆయమితి. అయం పురోవర్తీ ముఖచన్ద్రః ముఖేన్దుః కళజ్కినః కళ్కు సహితాచ్చవా దతి రిచ్యతే ఆతిశేతే ఆతిశయితో భవతీత్యర్థః. ఆశ్ర ప్రసిద్ధచన్ద్రస్తు కరజీ ముఖచన్ద్రస్తు నిష్కళఙ్క ఇతి విషయ్య పేక్షయా వర్ణ్యస్యాధిక్యవర్ణ - దధికతా దూప్యరూపకమ్. విషయమునకు విషయియొక్క యభేదము చేశను తాద్రూప్యము చేతను రంజనము-రూపకాలంకారము. విషయయనఁగా నుపమానము. అనఁగాఁ బద్మము, చంద్రుఁడు మొదలగునవి విషయ మనఁగా నుపజేయము. ముఖము మొదలగు నవి. రంజన మనఁగా రంగు వేయుట. రంగు వేయుట క్కడ నేమి ప్రసక్తి కల దని శంకరావచ్చును. ఎఱ్ఱరంగు దేనికి వేయఁబడునో అది యెఱనగును. ఎఱ్ఱ రంగుయొక్క తాద్రూప్యము చేత వస్త్రమునకు రంజన మైనది. అట్లే ఉపమానము (విషయి) యొక్క తాద్రూప్యముచేత నుపమేయమునకు (విషయము) నుపమా నముయొక్క రంగు (అనఁగా నుపమానత్వము) గలిగెనేని రూపకము. రంగుకలు గుటయే రంజనము. కనుక రంజనశబ్ద మిచ్చట గౌణముగాఁ బ్రయోగింపఁబడి నది. క్షణములోఁ బురములు భస్త్రీ భూతము చేసిన సాస్, డ్భూ లేశుఁ డితఁడే కదా! అని యుదాహరణము. ఇచ్చట వర్ణ్యము (విషయము) రాజు ఉపమానము (విషయి) శివుఁడు. శివునకు రాజునకు నభేదము చెప్పఁబడినది. అనఁగా రూపకాలఙ్కారః. 13 రాజునకు శివత్వము చెప్పఁబడినది. కనుక రూపకాలంకారము. ఈ రూప కాలంకార యభేదరూపకాలంకారము, తాద్రూప్య రూపకాలంకారమునని రెండు విధములు. పైరుదాహరించిన వాక్య మఛేదరూపకమున కుదాహరణము. ఈ స్త్రీ యొక్క ముఖచంద్రునిచేత లభించిన నే త్రానంద ముండఁగాఁ జంద్రు నితో నేమిపని? అనినప్పుడు ముఖమునకుఁ జంద్రు నియొక్క తాద్రూప్యముచెప్పఁ బడినది. కనుక తాద్రూప్య రూపకా లంకారము. అభేదరూపకము మూఁడువిధ ములు. అధికాభేదము, న్యూనాభేదము, అనుభయాభేదము నని, క్షణములోఁ బురములు భస్త్రీ భూతముచేసిన భూలేశుఁ డితఁడేకదా యనినప్పుడు రాజునకు శివునకు సభేదము వచింపఁబడినది. ఇందులో రాజునకు శివునికంటే న్యూనతగాని, యాధిక్యముగాని చెప్పఁబడలేదు. కావున నిది యనుభయాభేదరూపకము. "ఈతఁడు మూఁడవకన్ను లేని శంభువు" అన్నచో రాజునకు శివునకు న భేదము: చెప్పుచు మూఁడవకన్ను లేకుండుట యను నొక న్యూనత రాజునకు సూచింపఁ బడినది కావున న్యూనా భేదరూపకము. ఈన్యూనత్వము కూడ న భేదమును దృఢ పఱచుచున్నది. కావున జమత్కారముగా నున్నది. "ఈతఁడు సవదృష్టి స్వీకరించి విశ్వ మేలుచున్నాఁడు" అనునప్పుడు రాజునకు శివునకు న భేద మాపాదింపఁబడినను శివునికి లేని సమదృష్టి శివుఁడు త్రినేత్రుఁడు కావున విషమదృష్టి కలవాఁడు) రాజున కధికముగాఁ జెప్పఁబడి నందున సధికా భేదరూపకము. తాద్రూప్య రూపకాలంకారముకూడ నధిక న్యూనాను భయ భేదముల చే మూఁడు విధములుగా నున్నది. తాద్రూప్య రూపకము నకుఁ బైనుదాహరింపఁబడిన వాళ్ళములో ముఖమునకుఁ జం, జనికంటే న్యూనత గాని యాధిక్యముగాని చెప్పఁబడలేదు. కావున ననుభయతా దూప్యము. “ఈమె పాలసముద్రమునందుఁ బుట్టని యపరలక్ష్మి' అనుచో క్షీరసముద్ర మునఁ బుట్టకుండుట యను న్యూనతా ద్రూప్యరు పకము. చంద్రుని మీచెడును ” C 2 నొకన్యూనత యాపెకుఁ జూపఁబడినది కావున "ఈముఖచంద్రుఁడు కళంకసహితుఁ డైన ఆసినప్పుడు చంద్రునకు లేని కళంక రాహిత్యము 14 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే ముఖమున కయాధిక్యముగఁ జెప్పఁబడినది కావున నధిక తా ద్రూప్య రూప కాలంకారము. ఇవ్విధమున రూపకాలంకార మాఱువిధములుగ నిర్వచింపఁ బడియెన 0 6. పరిణామాలఙ్కారః. ~ అ పరిణామః క్రియార్థ శ్చేద్విషయీ విషయాత్మనా, ప్రసన్నేన దృగ జ్జెన వీక్షతే మది రేక్షణా. 16 అధ పరిణామం లక్షయతి. పరిణామ ఇతి. విషయీ ఉపమానం విష యాత్రనా ఉపమేయాత్మనా ఉపమేయై క్యేనేతి యావత్, క్రియార్థశ్చేత్ ప్రకృత కార్యార్థస్స్యాద్యది పరిణామాలంకార ఇశ్యర్థం. యత్ర విషయీ ప్రకృతకార్యోపయోగి త్వేన నిబద్ధస్సర్ స్వరూపేణ తత్కార్యకరణ సామ ర్థ్యాభావాల్ తదర్థముపమేయాత్మ తామ పేక్షతే తత్ర పరిణామాలజ్కార ఇతి నిష్కర్షకి ఉదాహరతి ప్రసన్నే నేతి. మదిరే మత్తే ఈక్షణే యస్యాస్సా ఆఙ్గనా ప్రసన్నేన నిర్మ లేన దృక్ లోచన మేవ తేన వీక్షతే స్వకాస్తం పశ్యతీత్యర్థః. ఆశ్ర ప్రధానస్య ఉత్తరపదార్థస్య అబ్జస్య వీక్షణకార్యాన్వయః ప్రాప్తిః సచ పద్మస్య స్వరూపేణ న సంభవతి అచేతనస్య వీక్షణకరణ త్వాసంభవాత్, ఆశః స్వస్య వీక్షణోపయోగసిద్ధయే పూర్వపదార్థలోచ నాత్మనా నా పరిణామా పేక్షణాల్లక్షణసఙ్గతిః. ఆశ్ర విషయిణో విషయాత్మనా పరిణామ ఇత్యన్వర్థసంజ్ఞా· మనఁగా విషయ తాపరిణామము. అబ్జరి విషయి (ఉపమానము), విషయ (ఉపమేయ) తాదాత్మ్యమునుబొంది క్రియతోఁగూడి యుండినట్లైనఁ బరిణామాలంకారము. విషయ తాదాత్మ్య "విశాల నేత్రములుగల స్త్రీ ప్రసన్న మైన లక్షణాంబుజముతోఁ జూచెడిని” అనువాశ్యమునఁ జూచునది యంబు జము కాని నేత్రముకాదు. అయినను, అంబుజము స్వయముగాఁ జూడ లేదు. కావున నంబుజము నేత్రముగాఁ బరిణమించెనని చెప్పవలయును. ఉల్లేఖాలఙ్కారః. అంబుజము విషయి. నేత్రము విషయము. 15 విషయ విషయ తా పరిణామము నొంది క్రియా విశిష్టమై యున్నది కావునఁ బరిణామాలంకారము.
- 7. ఉల్లేఖాలఙ్కారః.
బహుభిర్భహుధో లేఖా దేక స్యోల్లేఖ ఇష్యతే, స్త్రీభిః కామోర్థిభిస్స్వర్టుః కాలశత్రుభిరైటీ సః. a 17 అథోల్లేఖః సచ ద్వివిధః ఏకస్యానేకైరనేకధో లేఖన రూపః ఏక స్యైకే నైవా నేక ధో లేఖనరూపశ్చేతి, తత్రాద్యం లక్షయతి. బహుభిరితి. ఏకస్య వస్తునః సౌన్దర్యాదార్భాద్య నేకధర్మ నిశిష్టస్య బహుభిర న్నేకైః గ్రహీతృ పురుషైకి బహుధా కామకల్పతరు త్వాదిబహు ప్రకారైః ఉల్లేఖాగుదా టనాదుల్లేఖః ఉల్లేఖాఖ్యోలజ్కా ఈ ఇష్యతే కవిభిర క్రియతే. ఉదా హరతి. స్త్రీ భిరితి. సః సౌన్దర్య వితరణపరాక్రమశాలీ రాజా స్త్రీభిః కాము క్షీభిః కామో మదనః ఐశ్రీ నందన త్వేన దృష్ట ఇత్యర్థః. తత్సౌన్దర్యమోహి తాభిస్తాభిస్సుర తాభిలాషాదయం కాము నివేతి తర్కి తఇతి నిష్కర్షః కథా భీః స్వర్డు: కల్పతరురై శ్రీ కల్పతరుత్వేన దృష్టః తథా వితరణజనీతతృష్ణాపర వశైరర్థిభిః అయు కల్పవృక్ష నీవేతి తర్కిత ఇత్యర్థః. తథా శత్రుభిః కాలకి ఐకి యకుత్వేన నిశ్చిత ఇత్యర్థః. తదీయతీవ్రప్రతాపజనితభయపరవశైః శత్రుభిరయమన్తక ఏ వేతి తర్కిక ఇతి నిష్కర్షః. అత్ర ఏకనివ సౌన్దర్యా చార్య ప్రతాపవిశిష్టా స్త్రీ ప్రభృతిభిస్సురతాభిలాషాది హేతు నా కామత్వాదిబహుప్రకారై రుల్లిఖిత ఇతి లక్షణసంగ తిః . ఏకేన బహుధో ల్లే ఖేష్యసౌ విషయ భేదతః, గురుర్వచస్యర్జునోయం కీర్తి భీష్మశ్శరాసనే. 18 అథ ద్వితీయం లక్షయతి. నీకే నేతి. అత్ర ఏక న్యేత్యనుషజ్యతే, నీకే నైవ గ్రహీత్రా నీకస్య వాగ్మిత్వకీర్తిమత్త్వ ధన్విత్వాదియుక్తస్య రాజ్ఞః విషయ భేద వాక్కీర్త్యాదివిషయభేదాత్ బహుధా గురు త్వాది బహు ప్రకారైరుల్లేఖే ఉద్ఘాటనేసతి అసావుల్లేఖాల జ్కారః. ఉదాహరతి. గురురితి 16 అశ్ర చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఏకవ గ్రహీతృపురుషకి నాగి త్వయశస్విత్వదన్విత్వయు క్తం ప్రభుం దృష్టి ్వపముల్లి ఖతి, శిమితి ? ఆయం రాజా వచసి వాక్యే విషయే. గురుః మహాష్ బృహస్పతిశ్చ, తథా కీర్తి విషయే అర్జనః శుభ్రః పార్థశ్చ, తథా శరాసనే ధనుషి విషయే భీష్మః భయఙ్కర గాజేయశ్చ, అత్ర ఏకే నైన గ్రహీత్రా ఏకసిన రాజా నాగాదివిషయ భేదాత్ బహుధా గురుత్వార్టు నశ్వ భీష్మ త్వప్రకారైరుల్లిఖిత ఇతి లక్షణసంగతిః- ܛܝ ه రియ ఒక వస్తువునే యనేకు లనేకవిధములఁ జెప్పిన నది యుల్లేఖాలంకా రము. ఆతనిని స్త్రీలు దున ధునిఁగను, యాచకులు కల్పతరువుగను, శత్రువులు: యమునిఁగను జూతుకు; అని యుదాహరణము. అనేకవిధముల గ్రహీ గ్రహించు సనేకులు లేకపోయినప్పటికి నొకఁడే వస్తువును వివిధముగ నుల్లేఖించినను నుల్లేఖాలంకారమే యగును. ఆతఁడు వాక్కులందు బృహస్పతి, దర్జునుఁడు, చాపమున భీషుఁడు: ఆను వాక్యమున నొకని చేతనే యశేక విష యము లుల్లేఖింపఁబడినవి గనుక నుల్లేఖము. మొదటి యుదాహరణములో స్త్రీలని, యాచకులని, శత్రువులని గ్రహీత లనేకులున్నారు. రెండవవాక్య ములో గ్రహీశయొక్కఁడే. (ఆనుకొనువాఁడు) --a కీ, 9, 10. స్మృతిభానిస న్దేహాలఙ్కారాః స్యాత్ స్మృతిభాన్తిసన్దేహిస్తదజ్కాలఙ్కృతి త్రయమ్. పఙ్కజం పశ్యతః కాన్తా ముఖం మే గాహతే మనః. 19 ఆ స్మృతిమదాన్తిమత్స న్దేహాలణ్కారాజ్ లక్షయతి. స్యాదితి. స్మృతి భ్రానిసన్దే హైళ్లే తుభిః స్మరణభ్రమసన్దేహవర్ణ నార్ధేతో రిత్యర్థ 8, తద జ్కాలఙ్కృతిత్రయం యం స్మృతిశ్రీ నిస దేహపదాణ్కి తమలఙ్కృతి శ్రయం. స్యాత్, క్రమేణ స్మృతిమానా న్తిమాక్ సన్దేహ ఇతి స్మృత్యాది పదఘటిత. నానకములజ్కారత్రయం భవతీత్యర్థం. యత్ర కవిసమ్మతసాదృశ్యాద్విషయ విషయిణోరన్యతరదర్శ నేనాన్యకరస్మృతిర్నిబధ్యతే తత్ర స్మృతి మదలజ్కార యత్ర నిషయే ముఖాకా పది భ్రమో నిబధ్యతే, శత్ర భ్రాన్తిమదల్య స్మృతిజ్ఞా న్తిసన్దేహాలఙ్కారా!. 17 ర్కౌర యత్ర విషయవిషయిణో స్సాధారణధర్మ దర్శనాద్వి సాదర్శ నాచ్చ సర్దేహో నిబధ్యతే తత్ర సన్దేహాలణ్కార ఇతి నిష్కర్ష తత్ర ప్రధమముదాహరతి. పఙ్కజమితి. పఙ్కజం పశ్యతః మే మనకి కాస్త ముఖం ప్రియావదనం గాహ తే స్మరతీత్యర్థం. పద్మముఖయోరత్య ప్తసాదృ శ్యాత్ పద సద్దర్శనే సతి తత్పదృశం ప్రియాముఖం మయా స్మర్యత ఆత్యర్థః- అగ్ర ముఖ సదృశ పద్మ దర్శనేన తత్సవృశస్య ముఖస్య స్మృతి వర్ణణాల్లక్షణ నజ్ఞతిః . అయం ప్రమత్తమధుప స్వన్ముఖం వేత్తి పఙ్కజం, పఙ్కజం వా సుధాంశు ర్వేత్యస్మాకం తున నిర్ణయః. 20 అ, ద్వితీయముదాహరతి: ఆయమితి. 'హేకాస్తే ఆయం పురోవర్తీ ప్రమత్తః మధుపః మధుపానపరవశో భ్రమరః త్వముఖం పఙ్కజు వేత్తి, ఆత్ర ముఖే పఙ్క జత్వ ప్రతిపత్తివర్ణ నాదా నిమదలఙ్కారః. తృతీయ ముదాహరతి.... పఙ్కజమీతి. పఙ్కజం వా-ఉత సుధాంశుశ్చన్ద్ర ఇత్యేవం ప్రకారేణాస్మాకం తు ననిర్ణయః అనిశ్చయ్య పక్కజం వా సుధాంశు శ్వేత్యాకారకస్సంశయో భవతీత్యర్థః. ఆశ్ర ముఖే పఙ్కజత్వము ఛాంశుత్వ కోటికసన్దే హనిబద్ధ నాత్స న్దేహాల జ్కారః ఒకదానినిఁజూచి మఱియొక వస్తువును స్మరించినచో స్మృతిమదలం కొర మగును. ఉ. పద్మమును జూచుచున్న నాయొక్క మనస్సు కాంతాముఖమున కధీనమగుచున్నది (సరించుచున్నది.). ఒక వస్తువును భ్రాంతి చేత వేఱక వస్తువుగాఁ దలంచిన భ్రాంతి మద లంకార మగును. ఉ. ఈమదించిన తుమ్మెద నీమొగమును గమలమనుకొను చున్నది. ఇచ్చటఁ దుమ్మెదకు ముఖమునందుఁ బద్మ భ్రాంతి. 18 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే ఒక వస్తువును జూచి యదియా యిడియా యని సందేహించినయెడల సందేహాలంకారమగును. లేదు. ఉ. ఆపెమొగము కమలమో, చందమామయో మాకును నిర్ణయము 89 ఇచ్చట ముఖము పద్మమా ? చంద్రుఁడా ? యని సందేహము. -ఆ© 11. ఆహ్న వాలఙ్కారః (తద్భేదా), శుద్ధాపహ్ను తిరన్యస్యారోపా ధర్మనిహ్నవః, నాయం సుధాంశుః కిం తర్హి వ్యోమగగ్గోసరోరుహమ్. 21 అథాపహ్నుతిః, సాచ షడ్వీధా శుద్ధాపహ్నుతికి, హేత్వపహ్నుతిః, పర్యస్తావహ్ను 3; బ్రౌన్తాపహ్నుతి, ఛేశావహ్నుతిః, కైకవాపహ్నుతిశ్చేతి. - తత్ర శుద్ధావహ్నుతిం లక్షయతి: శుద్ధాపహ్నుతికితి. అన్యస్యా ప్రకృతధర్మస్య ఆరోపార్థకి ఆరోగఫలకో యో ధర్మనిన్నానః ప్రకృతధర్మాప హ్నపః సా శుద్ధాపహ్నుతి. యత్ర వర్ణనీయే చదే అపర్ణ్య పద్మ త్వా రో పార్థ.. తదీయవస్ధత్వాద్యవహ్నవః శ్రీయతే తత్ర శుద్ధాపహ్నుతి ్యర్థః. ఉదాహరతి. నేతి. ఆయ మాకాశీ దీప్యమానః సుధాంశు ర్నభవతి, కం తర్హి? కిం తు వ్యోమగల్గె సరోరుహం ఆకాశగత్గా పద్మం, వర్ణనీయే చట్టే తత్సదృశవియన్న దీపుణ్డరీకగతన్య పుణ్ణరీకత్వస్యారోపాయ తదీయ చన్ద్రత్వాశహ్న వః క్రియతే ఆక ఇయం శుద్ధావహ్నుతిః ఇశరధర్మమును వర్ణ నీయవస్తువునందు నిలుపుటకై యావస్తువుయొక్క స్వధర్మము దానియందు లేదని చెప్పినచో శుద్ధాపహ్నుత్యలంకారము. ఉ. ఇతఁడు చంద్రుఁడుగాఁడు. అయిన, ఏమది ? ఆకాశగంగలోని పద్మము. e హేత్వవహ్న వాలఙ్కారః 19 చంద్రుఁడు వర్ణనీయవస్తువు. ఇతనియం దితరధర మైనయ భగంగా సరోరుహశ్వము నిల్పుటకై స్వధర్మమైన చంద్రత్వము లేదని చెప్పఁబడినది కావున శుద్ధాపహ్నుతి. -9 ( హేత్వపహ్న వాలఙ్కారః ) - సఏవ యు క్తిపూర్వశ్చేదుచ్యతే హేత్వపహ్నుతిః, నేన్దు స్త్రీవ్రాన నిశ్యక్క స్సిద్ధరౌర్వోయముస్థితః. అ. హేత్వపహ్నుతిం లక్షయతి: 22 సఇతి. సమీప అన్యస్యారో పార్థః ప్రకృతధర్మ నిహ్న వః యుక్తి పూర్వశ్చేత్ సహేతుకో యది తర్షి హేత్వపహ్నుతిరిత్యుచ్యతే. యత్ర ప్ర కృతధర్మం యు_క్తిపూర్వకమపహ్ను త్యాన్యధర్మః తత్ర ఆరోప్యతే తత్ర హేత్వపహ్నుతిరితి నిష్కర్ష ఉదాహరతి, నేతి. విరహతఙ్ఞయాళి కన్యాశ్చిత్ స్త్రీయాః చన్ద్రం ప్రత్యుపాలమ్భ వచనమిదం, తీవ్రః తీతః ఆయం పరిదృశ్యమానః ఇన్దుర్న భవతి, తీవ్రణతి హేతు గర్భవిశేషణం, తీజ్ఞత్వాదిన్దున్న భవతీత్యర్థ8, తర్హి సూర్యో స్విశ్యత ఆహ. నేతి. నిశీ స్థిత ఇతిశేషు. ఆయం పరిదృశ్యమానః నైశత్వాత్సర్యో న భవ తీత్యర్థం, ర్ధక, తర్హి చన్ద్రసూర్యవ్యతిరిక్త స్సముద్రాద్భుతోయం కోవా భవే దిత్యాశఙ్క్య నిశ్చినోతి. సిద్ధిరితి. అయం పరిదృశ్యమానః తీవ్రపదార్థః సిన్ధస్సము ద్రాదుస్థితః ఔర్వః బడబానలవిన సము ద్రాద్భుతత్వాన్నై తీవ్రత్వాచ్చ బడబాగ్ని రేవాయం భవితుమర్హతి న తు చన సూర్యాదిత్యర్థ ఆశ్ర తీవ్రత్వ నైశత్వయు క్తిపూర్వకం చన్ద్రత్వాద్య సహ్న వ! బడబానలత్వారో పార్ధ ఇతి భవతి. హేత్వపహ్నుతిః . శత్వా పైని వివరింపఁబడిన శుద్ధాపహ్నుతియే యు క్తిపూర్వముగా నుండె నేని హేక్వపహ్నుత్యలంకార మందురు. నది ఉ. విరహతాపాకులమైన వనీత యిట్లనుకొనుచున్నది. ఈప్రకాశించు యేమిటి? చంద్రుఁ డనుకొందమా దారుణముగా నున్నాఁడు. 20 చక్రాలోకే, సవ్యాఖ్యానే కావునఁ జంద్రుఁడుకాఁడు. దారుణముగానున్నాఁడు కనుక సూర్యుఁడను కొందనూ రాత్రి కాలమున సూర్యుఁ డెచ్చటనుండి వచ్చును. కనుక నిది సముద్రమునుండి పైకి వచ్చిన బడబానలము. ఇందుఁ జంద్రునియందుఁ దద్ధర్మముల నపహ్నవించి బడబానలత్వమా రోపించుటకుఁ గొన్ని కారణములు వివరింపఁబడినవి కావున హేత్వపహ్నుతి యైనది. (పర్యస్తావహ్న వాలఙ్కార) ల అన్యత్ర తస్యారో పార్థః పర్యస్తాపహ్నుతిస్తు సః, నాయం సుధాంశుః కిం తర్హి సుభాంశుః ప్రేయసీముఖమ్. వా ఆ. ఆభ పర్యస్తాపహ్నుతిం లక్షయతి. అన్యత్రేతి. సః క్వచిద్ద ర్యాపహ్నవః అన్యశ్రీ వర్ణనీయే కాన్తాముఖాదౌ తస్యాస హ్ను తిధర్మ స్యారోపార్థ శ్చేత్పర్యస్తావహ్న తిరివ్యర్థః యద్వా, యః అవర్ణ్యగత చన్ద్రత్వాద్యవహ్న వః అస్య శ్ర వర్ణనీయే ముఖాదౌ తస్యావహ్నుత చన్ద్రత్వాదేరారో పార్థః ఆరోపఫలకో భవతి, సతు పర్యస్తాపహ్నవ ఇతియో జనా, య త్తదోగ్నిత్యసంబద్ధాత్. ఉదాహరతి. నేతి ఆయం పరిదృశ్యమానః సుధాంశుః చన్ద్ర నభవతి, కిం తర్హి? కింతు ప్రేయసీముఖం కాన్తావచన మేవ, సుధాంశుః, తను ఖదర్శనం వినా పరిదృశ్యనూ నేనోః ప్రత్యుత సన్తాపకరత్వా తే యసీవదనదర్శనస్య తు నే త్రానన్దకరత్వాదిద మేవ సుధాంశురితి భావః. ఆత్ర సుధాంశౌ సుధాంశుత్వాకుహ్న వన్య స్త్రీముఖే తద్ధరారో పార్థ త్వాశ్ప ర్యస్తాపహ్నుతికి వర్ణనీయ వస్తువునం దొరోపించుటకై యొక వస్తువు యొక్క ధర్మము నపహ్నవించినఁ (లేదని చెప్పిన) బర్యస్తాపహ్నుత్యలంకార మని చెప్పుదురు. ఉ. ప్రేయసి ముఖము చంద్రుఁడు గాని యీతఁడు చంద్రుఁడు కాఁడు. భాన్తాపహ్న వాలఙ్కారణ 21 ఇందు వర్ణ నీయవస్తువు ముఖము ముఖమునందుఁ జంద్రత్వమునారో పించుటకై చంద్రునియందుఁ జంద్రత్వము లేదని చెప్పఁబడినది. - (భౌన్తాపహ్న వాలఙ్కారః.) - భౌన్తాపహ్ను తిరన్యస్య శఙ్క యాం భౌన్తివారణే, తాపం కరోతి సోత్కమం జ్వరః కిం న సఖి స్మరః. 24 శ్రాన్తాపహ్నుతిరితి. అన్యస్య ఇతర జనస్య శఙ్కాయాం తత్త్వా జ్ఞానేన ఆయథార్థవస్తునః బ్రౌన్తా సత్యాం శ్రా నివారణే సతి తత్త్వ
- స్వరూపకథ నేన ఖాన్తివారణే కృతే సతి వ్రాస్తాపహ్నుతిః. కేన చిద్వక్రా
కిఇ్చత్ప్రకృతముద్దిశ్య వృత్తాన్తో కథితే సతి తస్యా ప్రకృతసాధారణ్యాదితర జనస్య శ్రోతు స్తత్వా, సత్త్వాత్థా నాదనుద్దేశ్యవిషయక శజ్కా యాం సత్యాం వక్త్ర తత్త ్వకథ నేన తదాన్తివారణే కృతీ సతి జ్ఞాన్తావహ్న వాఖ్యో 'లఙ్కరః. ఉదాహరతి తాపమితి. కాచిన్నాయికా స్మరం మనసి నిఛాయ స్వసభం ప్రతి తద్వృత్తాన్తమాహ. హేసఖి ! సోక్కమ్పం సూత్రకమ్పం యథాతథా తాకం శరీరసన్తాపం కరోత్యుత్పాదయతి, తతస్సఖీ నాయికా తాత్పర్య మజానానా పృచ్ఛతి. హేముద్ధే! జ్వరః కిం భవత్సన్తాపకరః కిం జ్వరోభవేత్ కథయేతి ప్రశ్నః. అథ నాయికా ఆర్జవేనై నో త్తరమాహ, నేతి జ్వరో నభవతీత్యర్థః. కిన్తు హేసం స్మరః, శాపం కరోతీత్యనుషజ్ఞః. -మక్సత్తాపకారీ మన్మథ ఏవ నతు జ్వర ఇత్యర్థః. అత స్మరపదమును పాదాయ నాయికయా సామాన్యేన తాపం కకోతీత్యుక్తే తాపస్య జ్వర సాధారణ్యాదకుటీలయా సఖ్యా జ్వరః కిమితి శక్కితే సతి న సఖస్మర ఇతి నాయికయా సఖీభ్రాన్ని వారి తా అతో బ్రౌన్తావహ్ను తిరియమ్, పరుఁడు శంకించినప్పుడు నిజముచేపి భ్రాంతినిఁ బోఁగొట్టుడు మేని నిత్యవస్ను తాలంకార మగును. ఉ. మిత్రుఁడా ! సోక్కంపముగ నాపఁ దాపము కలుగుచున్నది. మిత్రు దేవివలన ? జ్వరమువలననా ? 22 చక్రాలో కీ, సవ్యాఖ్యానే వక్త కాదు. మన ధునిచేత. ఇందు జ్వరమువలననా యని మిత్రుఁ డడుగగాఁ, గాదు. మన్మథుని వలన నని నిజము చెప్పే భ్రాంతి వారించినాఁడు. అ౩ (ఛేకాపహ్న వాల్కర) ఛే కాపహ్నుతి కన్యస్య శజ్కాత స్తథ్యనిహ్నవే, ప్రజల్ప న్మత్పదే లగ్నః కాస్తః కిం నహి సూపురః. అ. అథ చేశావహ్నుతిం లక్షయతి. — 25 ఛేకాపహ్నుతి రితి. అన్యస్య శ్రోతృజనస్య శజ్కాక్క వక్త్రభి ప్రేతార్థవిషయా ప్రకాశాత్ త్రా వక్త్రభిప్రేతార్థే సృష్టే సతీత్యర్థం, గ్రోత్రా తథ్యనిహ్న నే ఆయథార్థకథనపూర్వకం వక్త్ర స్వాభి ప్రేతార్థనిహ్నవే కృతే సతి ఛేకావహ్నుతిః. కేన చిక్క సై చిదా ప్రజనాయ స్వరహస్య నివేద్యమా నే సతి పై వాదాX తేన కేన చిత్పరిచి తన యథార్థ వృష్టే సతి స్వరహస్య ప్రకాశభీలేన విదర్ధేన వక్త్ర ఆతథ్యం నివేద్య తథ్యనిగూహనే కృతే సతి ఛేకాషహ్ను తిరల్క రణతి నిష్కర్ష ఉదాహరతి ప్రజల్పన్ని తి. నాయికా స్వశాస్త్రం మనసి కృత్వా ఆప్తస భీముద్ది శ్యాహ, హేసఖి ప్రజల్పక్ శబ్దాయమానస్సక్ మత్పదే మదీయదే లగ్నః సంగతిః, ఇతి, అధ దైవాదాగతా కాచి దవాప్తా తథ్యమేవ పృచ్ఛతి శాస్తః కిమితి. హే సున్దరి. ప్రజల్పన్ని త్యాదైనా త్వదుక్తః శాస్తః కిం శ్వత్ప్రయః కిం భవేదితి ప్రశ్నః, ఆథ కాన్తా స్వరహస్య ప్రకాశభీరుస్సతీ తథ్యం 'నిగూహ్యాసత్య మా వేదయతి. నహీతి. జల్పన్ని త్యాదినా మయోక్తః కాన్తో నభవతి కింతు నూపురః నూపురాభి ప్రాయేణ మయోక్తం నకు వల్లభాభి ప్రాయేణేతి. అత్ర స్వప్రియ మేనోద్దిశ్య వదన్త్యా నాయికయా తమేవ పృచ్ఛ నీమనాప్తాం ప్రతి ఆతథ్య నూపురం నివేద్య తథ్యశాస్త్రనిహ్నవాత్ ఛేకాపహ్ను తీర్భవతి. కై తవాపహ్న వాల్కరః. పరులు శంకించినప్పుడు నిజము దాఁచి మాయ చేసితి మేని పహ్నుతి. ఛేకుఁ డనఁగా నేర్పఱి అతని యపహ్నుతి చేకాపహృతి. ఛేకా 23. ఉ. ఒక నాయిక చెలిక త్తెతోఁ దన నాయకుని వృత్తాంతమును జెప్పు. తటి “రొదచేయుచు నాపదములయందుఁ దగులొ ్క- నెను" అని నుడువఁగా నీమాటలు హఠాత్తుగా మఱియొక స్త్రీ విని "నీకాళ్ల యందుఁ దవిలినది నీ పెని మిటియా" యని యడిగెను. నాయిక నిజమును గప్పి పుచ్చుటకై "నా పెనిమిటి కాదు అందె చప్పుడుచేయుచు నాపడముల యందుఁ దగుల్కొ నేను ”' అని ప్రత్యుత్తర మిచ్చెను. 22 పెనిమిటియా యని శంకించినప్పుడు నాయిక నిజమును గప్పి పెట్టెను గావున ఛేకాపహ్నుతి. 0 (కై తవాపహ్న వాలఙ్కారః) లి కైతవాఃహ్ను తీర్వ్యక్తి వ్యాజాద్యైర్ని హ్ను తే పదైః, నిర్యాన్తి స్మరనారాచాః కాన్తాదృక్పతకై తవాత్. 26. కైతవాపహ్నుతిం లక్షయతి. కైతవావహ్మృతిగితి. వ్యాజాద్యైర వ్యాజచ్ఛలకై తవాదిభిః సదైర్నిహ్నుతే ధర్మనిహ్న వస్య వ్యక్తా సత్యాం. స్ఫుట త్వే సతి కైతవా వహ్ను తిరిత్యుచ్యతే, యత్ర కవినా కఱ్ఱతో పహ్న వస్యాభావేనీ ఆసత్యత్వ ప్రతిపాదక కై శవాదిపదై రేవ ధరావహ్నవళి. క్రియతే తత్ర క్షేతవాపహ్ను తిరితి నిష్కర్ష8. ఉదాహరతి నిర్యాస్తితి కాన్తాదృక్పాతకై శనాత్ ప్రియాదృష్టి ప్రసారవ్యాణాత్ స్మరనారాచాః మదన బాణవి శేషా ఏప నిర్మాన్తి లోచనాన్ని రచ్ఛ స్తీత్యర్థంః. అసత్యత్వ వాచినా కైతపపదేన నేమే కటాష్ ఇతి నిహ్న వః ప్రతీయతే. అశ్ర వ్యాజాదిమధ్య పతీత కై తవపదన కటాక్షత్వం నిహ్న వస్య వృక్తత్వా ల్లక్షణ వ్యాజము. మిష, రైతవము, ఛలము మొదలగు పదముల చేత నపహ్నవ ముండెనేనిఁ గైతవాపహ్నుతి యందురు. 24 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే ఉ. స్త్రీలయొక్క చూపులను వ్యాజముచే మన్మథుని బాణములు వెలువడుచున్నవి. ఇందు స్త్రీల వీక్షణములందు వ్యాజశబ్దము చేత మన్మథ బాణత్వ మారోపింపంబడినది. వీక్షణత్వ మపహ్నవింపఁబడినది (కప్పిపుచ్చఁబడినది) కనుక కైతనాపహ్నుతి. --9 (12. ఉత్ప్రేక్షాలఙ్కారః తద్భేదాః.) సంభావనా స్యాదుత్ప్రేక్షా వస్తు హేతు ఫలాత్మనా, ఉక్తాను కాస్పదాచ్యాత్ర సిద్ధాసిద్ధాస్పదే పరే. 27 అథోరేక్షాం లక్షయక్ ప్రథమం సంక్షేపకః తాం త్రిధావిభజలే.. సంభాన నేతి. వస్తు హేతుఫలాక్ష్మ నా వస్త్వాత్మ రా హేత్వాత్మనా ఫలాత్మనా సంభావనా వితర్క! ఉత్ప్రేక్షాస్యాత్. అయము త్ర నిష్కర్షః అన్యధర్మ సంబ నేన హేకు నాన్యస్యాన్య తాదాత్మ సమ్భావనో లేకేతి సామాన్యలక్షణం సాద కన్యచిక్వస్తునో వస్త్వస్తర తాదాత్మ్య గోచరత్వేన అహేతో చేతుభావ గోచర త్వేన ఆఫలస్య ఫలభావగోచర త్వేన చ త్రివిధా. ఈ శ్రాద్యా స్వరూ పోతే ద్వితీయా హేతూలేష్ తృతీయా ఫలోతే క్షేతి. త్రివిధా మిమాం పునర్ద్విధా విభజతే ఉక్తాస్పదేతి ఆగ్ర త్రివిధాసు మధ్యే ఆద్యా స్వరూపోతే ఉడ్తానుక్తాస్పదా ఉడ్తాను క్తే ఆస్పజే విషయా యస్యాస్సా ఉ క్తవిషయాను క్తవిషయా చేతి ద్వివి భేత్యర్థం . పరే అవశిష్ట హేతువలో తే సిద్ధాసిద్ధాస్పదే సిద్ధాసిద్ధి ప్రసిద్ధ ప్రసిద్ధ (విద్యమానా విద్యమానే) అస్పదే విషయా యయోస్తే. సిద్ధవిషయే ఆసిద్ధవిషయే చేతి ద్వివి భేత్యర్థం . -అఆ (స్వరూపోతేడాలఙ్కారః) ధూమస్తోమం తమళ్ళడే కోఠీవిరహశుష్మణామ్, లిమృతీన తమోర్గాని వర్షతీవాజ్ఞానం నభః. 28 అ. ప్రధాన ఉక్తవిషయాం స్వరూపోతే ముదాహరతి. ధూమ స్తోమమితి. అహం తమః అర్థకారం కోకీనాం చక్రవాకాఙ్గనానాం విరహ స్వరూపోతేలఙ్కార 8. 25. శుద్ధాణః విరహాసల్యా తేసాం సంబన్ధనం ధూమస్తామం శజ్కే, ఇదం. తమః చక్ర వాకీ విరహాగ్ని ధూమసమూహ ఇతి తర్క యామాత్యర్థః ఆత్ర. సర్వతః ప్రవర్ధమానార్ధకారస్య నైల్యదృష్టి ప్రతిరోధకత్వాధర్మ సంబద్ధం. గమ్యమాను నిమి త్తీకృత్య తత్సమయే ప్రియవిఘటిక కశీహృదయగత ప్రజ్వ లిష్యద్విరహానలసంబన్ధధూమస్తోమ తాదాత్మ ్య సంభావనో త్ప్రేక్షా. ధూమస్తోమానాత్మకస్య సా సస సదాత్మ తాగోచర త్వాత్స్వరూపోతే గా సా చ తమసో విషయస్య ఉక్తత్వాదు కవిషయా, అధాను కవిషయే ద్వే, స్వరూపోత్ప్రేక్ష ఉదాహరతి. లిమ్సతీవేతి. తమ! ఆజ్ఞాసి గాత్రాణి లిప్పు తీవ, ఆజ్ఞలేపనం కరోతీప తథా నభః ఆజ్ఞానం వర్షతీవ, తమోన్యాపనం దృష్ట్వా వివము త్ప్రేక్షతే, ఇదం తు తమః కర్తృశాఙ్గలేపనమివ నభకర్తృ శార్జునవర్ష ణమి చేతి చ. ఆత్రే నభః ప్రభృతిభూమిసర్య నసకలవస్తుమ లినీ కరణధర్మసంబద్ధం నిమిత్రీకృత్య తమో వ్యావనస్య తమఃకర్తృకాఙ్గలేపన తాదాత్యోత్ప్రేక్షా సభః కర్తృకార్జునవర్షణ తాదాత్యోత్ప్రేక్షా చ వర్తతే, తమోవ్యాసనరూపవిషయస్యాను పాదా నాది మే స్వరూపోత్ప్రేక్షే. అనుఫొ తవిషయే అన్యధర సంబంధ నిమిత్తముచేత నన్యువస్తువున కన్యతాదాత్మ్య సంభావన ముత్ప్రేక్ష యనంబడును. ఇది వస్తూత్ప్రేక్ష, హేతూత్ప్రేక్ష, ఫలాత్ప్రేక్ష యని మూఁడు విధములు ఒక వస్తువునకు మఱియొక వస్తువుయొక్క తాదాత్మ్యము చెప్పుట వస్తూత్ప్రేక, లేక స్వరూపోతే క్ష యందురు. వైయుదాహరణములో జీఁకటికి, ధూమతాదాత్మ్యము నుడువఁబడి నది కావున నది స్వరూపోతే క్ష కుదాహరణముగాఁ దీసికొనవచ్చును. మరల పస్తూత్ప్రేక్ష, ఉక్తవిషయవస్తూత్ప్రేక్ష, అనుక్తవిషయ వస్తూ త్ప్రేక్ష అని రెండువిధములుగా విభజింపవచ్చును. చక్రవాకీవియోగాగ్ని యను నుదాహరణములో విషయమైన చీఁకటి చెప్పఁబడినది కావున నది యు క్తవిషయ వస్తూ లేక.
- 26
చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే విషయము (నర్ణ్యము) చెప్పఁబడనియెడల నను కవిషయవస్తూత్ప్రేక్ష. ఉ. ఆంగములకుఁ బూఁతపూయుచున్నట్లు (చీఁకటి వ్యాపించుచున్నది) ఆకాశము కాటుకను వర్షించుచున్నట్లు (చీఁకటి వ్యాపించుచున్నది.) ఇచ్చటఁ బూయుచున్నట్లు, వరించుచున్నట్లు ఆని విషయి యున్నది కాని విషయము లేదు. చీఁకటి వ్యాపించు చున్నదను విషయ మను కముగా నున్నది. కనుక నను కవిషయ వస్తూత్ప్రేక్ష. "వలె, నిజముగా శంకించెదను, తలఁచెదను" మొదలగు పదములు లేని -యుత్ప్రేక్ష, గమ్యోత్ప్రేక్ష యనంబడును. విషయి కున్న ధర్మములు విషయమునం దుండుట చేత విషయియొక్క తాదాత్మ్యమును విషయమునకుఁ జెప్పుట యుత్ప్రేక్ష. ఉ. ఈ చీఁకటినిఁ జక్ర నాకియొక్క విరహాగ్ని నుండి పుట్టిన పొగయని నేనుదలం చెదను. C ఇచ్చటఁ జీఁకటి విషయము, పొగ విషయి. ఆఁడు చక్రవాకములు దేశమునందుకట నుండుట చేతఁ దస్వర హానల మామము సర్వత్ర నిండియుండును. ధూమము గనుక నీలముగా మండును. మఱియు దృష్టి ప్రతిరోధకముగా నుండును. ఇవి విషయిధర్మములు. సర్వత్ర వ్యాపించుట, నైల్యము కలిగి యుండుట, దృష్టినిఁ బ్రతిరోధించుట, యీధర్మములు చీఁకటియందున్నవి; అనఁగా విషయమునం దున్నవి. కావున విష యియొక్క తాదాత్మ్యము విషయమునకుఁ జెప్పఁబడినది. అనఁగాఁ జీఁకటి చక్ర వాకీవియోగానలజనిత ధూమమని నుడువఁబడినది. కనుక నుత్ప్రేక్షాలంకారము. --౭e ( హేతూత్ప్రేల్కరః) రక్తా తవాల్ట్జ్ మృదులౌ భువి విక్షేపణార్ధునమ్, త్వన్ముఖాథేచ్ఛయా నూనం పర్వైరాయతే శశీ. అ. సిద్ధవిషయాం హేతూ స్ప్రే ఖాముదాహరతి - స్ప్రేఖాము - 29 హేతూలేడాలఙ్కా ఈ 27 రక్తావితి. హేసున్దరి మృదులా కోమతా తవాజీ. పాదౌ భుని విక్షేపణాత్ సంచారాత్ రక్తా లోహితే భవతః, ధ్రువమిత్యులే ఎష్ వ్యక్తీకం. ఆశ్రశాన్తాపాదయోః శాహిత్యస్య స్వతస్సిద్ధత్వాత్తత్ర విక్షేపణం నహేతు ఆతః అహేకు భూతస్య హేతుత్వసంభావనాత్ హేతూలే ఎష్, సాచ విక్షేపణరూపవిషయస్య ప్రసిద్ధత్వాత్ సిద్ధనిషయా. యగును. హేతువు కానిదానిని హేతువుగా భావించుట, హేతుత్రే ఎట్ ఉ. ఓకాంతా ! నీమృదుపదములు భూమిమీఁద మోపుటవలన నరు ణములుగా నున్నవి (ఎఱ్ఱగా నున్నవి) యని తలంచుచున్నాను. ఇందుఁ బడము లరుణముగా నుండుటకు భూవిక్షేపణము హేతువు కాదు. శోమాలాంగుల మృదుపదములు స్వతస్సిద్ధముగా నే యరుణములుగా నుండును. హేతువుకాని భూమిక్షేపణము హేతువుగాఁ జెప్పెను గావున హేతూత్రే ఎష్. ఆసిద్ధవిషయాం హేతూలే ముదాహరతి. త్వదితి. హేకాస్తే శశీ చనః త్వన్ముఖాభేచ్ఛయా క్వమ ఖసౌన్దర్య లిప్సయా పడ్డార్వైరాయతే సప్లైస్సహ వైరం కరోతీత్యర్థం, అగ్ర చన్ద్ర పద్మవిరోధస్య స్వాభావికత్వాత్ తత్ర తన్ముఖకాన్తిలిప్సాన హేతుః, అతః అహేతోః హేతుభావవర్ణ నాచ్చన్ద్రస్య కాన్తాముఖకా న్తిలిప్సాయా ఆ ప్రసిద్ధత్వా దసిద్ధవిషయా హేతూలే. హేతు వసిద్ధమైనయెడల నసిద్ధవిషయ హేతూ త్రే ఎక్ష యగును. ఉ. ఓయువతీ! నీముఖకాంతినిఁ బొందఁ గోరి చంద్రుఁడు పద్మము లతో విరోధము పెట్టికొనినాఁడు. ఇందు విరోధమునకు యువతీముఖ కాంతినిఁ బొందఁగోరుట హేతువు. నిజముగా నాలోచింపఁగా చంద్రుఁడ చేతన పదార్థము కావున నిట్టి కోరిక యుండుటయే యసంభవ మని తేలును. కావున ముఖకాంతినిఁ బొంద 28 చవ్దాలోకే, సవ్యాఖ్యానే గోరుట” యను హేతువు సిద్ధము కాదు. అందుచే నిది యసిద్ధ హైకూ. హేతూత్ర్పేషయు సిద్ధవిషయము నసిద్ధవిషయము నని రెండువిధ ములు, “ఓకాంతా! నీమృదుపదములు భూమిమీఁద మోపుట వలన నరుణ ములుగా నున్న పని శలఁచెదను” అను నుదాహరణమందుఁ జరణములకు భూవిశేషపణము సిద్ధము గనుక నిది సిద్ధవిషయ హేతూల్డ్రే క్ష అఆ (ఫలోతేలఙ్కారః ୪ మధ్యః కిం కుచయో ధృత్యై బద్ధః కనకదామభిః, ప్రాయోజ్ఞం త్వత్పదేనైక్యం ప్రాప్తం లోయే తపస్యతి. సిద్ధవిషయాం ఫలోత్ప్రేక్షాముదాహరతి. 30 మధ్య ఇతి. కశ్చిత్స్వకాన్తావళిత్రయావరణం కనకదామబన్ధన ల్వే నాధ్యవస్యోత్ప్రేక్షలే, హేకాస్తే మ్యనలగ్నం కుచయోః ధృత్యై ధార ణాయ కనకచామభిః స్వర్ణ రజ్జుభిః బద్ధః కిల ? అన్యథాతిసౌఖ్యాత్సభ్య విన కుచభా రాద్భఙ్గమాయాదితి భావః. అగ్ర మధ్యః స్వకనిన కుచా వహతి నీతు కనక బామ బస్థన ల్వేనాధ్యనసితపళి త్రయవేష్టనబలాత్ అతః కనక దామబద్ధ నాఫలస్య కుచ ధారణస్య తత్ఫల ల్వేనోళేక్షణాత్ ఫబ్రోలే కా కుచ ధారణస్య ప్రసిద్ధత్వాత్సిద్ధవిషయా. ఫలముకాని దానిని ఫలముగాఁ జెప్పినచో ఫూలే క్ష. ఉ. ఓ వనితా! కుచములను ధరించుటకై నీ నడుము బంగారు గొలు నులచే బిగింపఁబడినదా యేమి? ఇట నడుము స్వయముగానే కుచములను మోయుచున్నది కానీ బంగారు గొలుసుల చేత బిగింపఁగా నేర్పడిన ముడతల (పళ్ళి తయము) బలము చేతఁ గాదు కనుకఁ గురధారణము బంగారు గొలుసుల చే నడుమును బిగించుట వలన సైన ఫలము కాదు. కాకపోయినను, ఫలముగాని కుచధారణమునకు ఫలత్వము చెప్పెను గావున ఫలాతే క్ష.. = అతిశ యోక్త్యలఙ్కారః 29 ఫలోత్ప్రేక్షకూడ సిద్ధవిషయము నసిద్ధవిషయము నని రెండువిధ ములుగా విభాగింపవచ్చును. "ఓవనితా ! కుచములను ధరిం ....... యేమి ?" అను పై యుదాహరణములో గురధారణము సిద్ధము కనుక నిషా "పై సిద్ధవిషయ ఫలో స్ప్రేక్ష కుదాహరణముగాఁ గైకొనవచ్చును. ఆసిద్ధవిషయాం ఫలాతే క్షాముదాహరతి. ప్రాయ ఇతి. అత్ర పద్మస్య జలావస్థానం అమ్భోవాసం తపస్త్వేన ఆధ్యనస్య ఉత్ప్రేక్షతే. హేకానే ఆబ్జం పద్మం త్వత్పదేన త్వత్పాదన సహ ఐక్యం సాయుజ్యం ప్రాప్తుం ప్రాయః భూమ్నా తోయే జలే తపసృతి తపః కరోతి, అ వాసరూపం తపః కరోతీత్యర్థః. అశ్రీ పద్మస్య తపస్త్వే నాధ్యవసితం జులేనె వస్థానం స్వభావాదేవ నకు కామినీపదసాయుజ్య ప్రాప్త్యర్థం ఆతోఒఫలస్య కామినీపదసాయుజ్యస్మృ తత్ఫల ల్వేనో లేక్షణాత్ కామినీ పదసాయుజ్యస్య అత్యన్తా ప్రసిద్ధ త్వాచ్చ ఆసిద్ధవిషయాూ ఫలోత్ప్రేక్షా. ఫల మసిద్ధమైనయెడల నసిద్ధఫలో కేత యనంబడును. ఉ. ఓపడఁతీ ! అనేక విధముల నీపదముతో సైక్యము పొందుటకుఁ ము నీటియందుఁ దవ మాచరించుచున్నది. బద్మము ఇందుఁ దపమాచరించుటగా నుతేక్షింపఁబడిన పద్మముయొక్క జలావాసమునకు నిజముగా నాలోచించితి మేనిఁ గామినీపదైక్యము ఫలము కాదు. జలజమున శిట్టి ఫలప్రాప్తి కుందేటికొమ్ము వంటిది. జలజ మీఫలమును గోపటయు నాఫలమును బొందుటయు నే నాఁ డును సంభవిండపు, “కామినీపదైక్య ప్రాప్తి" యను ఫలము హుళక్కి కావున నిది యసిద్ధవిషయఫలో స్ప్రే క్ష. - 13. అతిశ యోక్త్యలఙ్కారః. - రూప కాతిశ యోక్తిస్స్యా న్ని గీర్వాధ్యవసానతః, పళ్య నీలోత్పలద్వన్ద్వా న్నిస్సరన్తి శితాశ్మరాః చంద్రా - 3 31 30 చక్రాలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఆ. ఆథాతిశయో శిరల క్కా ఈ.సా చ సప్తధా, రూపకాతీశయో భేదకాతిశయోక్తికి, సంబద్ధాతిశయోక్తి5, అసంబద్ధాతిశయోక్తి, అక్రమాతి శయోక్తిః, చపలాతిశయోక్తి, అత్యన్తాతిశయోక్తిశ్చేతి. తత్రాద్యా ద్వివిధా శుద్ధా సావహ్నవా చేతి, తర్ర శుద్ధాం లక్షయతి.— రూపకాతిశయో క్తిరితి, నిగీర్య విషయనిగరణం కృత్వా అధ్యవసా నతః విషయిరూ పేణ విషయస్య నిశ్చయా ద్రూపకాతిశయోక్తిస్స్యాత్, యజ్ఞోపమేయం ముఖాదికం తద్వా చిముఖాదిపదేవాను పాదాయ ఉపమాన పద్మానిపట్టే రుపాదానపూర్వకం విద్యాదిరూ పేణాపధార్యతే తత్ర రూపకాతి శయోక్తి ర్నామాలజ్కారణతి నిష్కర్షః ఉదాహరతి పశ్యేతి. హే సభ నీలోత్పలద్వన్ద్వాత్ కువలయద్వన్ద్వాత్ శితాః తీక్షాః శరాః బాణాః నిస్స రన్తి నిర్గచ్ఛన్తి పశ్య ఇదమాశ్చర్యం విలోకయేత్యర్థం. అశ్ర కాన్తాయా లోచనయుగళాత్ కట్నాః నిర్గచ్ఛన్తితి వక్తవ్యే లోచనకటాక్షాణాం తద్వాచిపడేనోపాదానం తదుపమాననీలోత్పలశరశబ్దాభ్యాముపా దానపూర్వకం నీలోత్పలశర త్వేనాథ్యససానాదియం రూపకాతిశయో క్లీకి. ఉపమానము మాత్రము చెప్పి యుపమేయమును (వర్ణ్యము) మఱుఁగు పఱచిరేని రూపకాతిశయోక్తి యనంబడును. ఉ. నల్లకలువల జతనుండి వాఁడియైన బాణములు వెలువడుచున్నవి. ఇందు నల్లకలువలజత యువమానము. యువతీ నేత్రద్వయ ముప మేయము. నాఁడిబాణము లుపమానము. కలికి చూపు లుపమేయము. ఉప మానములు మాత్రము చెప్పఁబడినవి. ఉపమేయములు వాక్రువ్వఁ బడలేదు. ఉపమానములను బట్టి యుపమేయములను గ్రహింపవలసియున్నది. ఇట నుపమేయముల కుపమాన రూపతచే నధ్యవసానము. అనఁగా నుపమేయములు కుపమాన తాద్రూప్యము చెప్పఁబడినది. ఇట్టిపట్టులు రూపకాతీశయోక్త్యలం భేదకాతిశ యోక్యలఙ్కారః 31 -అఅ (సావహ్న వాతిశయోక్త్యలఙ్కారః). యద్యపహ్నుతిగర్భత్వం సైన సావహ్నవా మతా, త్వతూ క్లిషు సుధా రాజ శ్రాన్తాః పశ్యన్తి తాంవిధౌ. సావహ్న వాతిశయో క్లీం లక్షయతి. యదీతి. అపహ్నుతిగర్భత్వం యది రూపకాతిశయోక్తేరపహ్న వఘుటీ తత్వం చేదిత్యర్థః సైవ రూపకాతిశయోక్తిరేవ సావహ్నవా సావహ్న వరూప కాతిశయోక్తిరితి కనీనాం మతేత్యర్థం. ఉదాహరతి. త్వరితి. హేరాజీజ్ శ్వత్సూ క్తిషు భవదీయమృదువాక్యేష్వేవ సుభా స్థితేతి శేషః. త్వదీయమ ధురవచ స్యేవామృతం వర్తతే నాన్యశ్రీకృర్థః నను చట్టే సుధాస్త్రీతి ప్రవాదః కథ మిత్యక ఆహ— శ్రాన్తా ఇతి. భ్రాన్తాకి అజ్ఞానోపహతా? జనా? విధౌ చ తాం సుధాం పశ్యన్తి చట్టే సుధాస్త్రీతి వ్యవహారో శ్రమ మూలకనీ వేత్యర్థః. అత్ర సా చస్తే గతా సుధా న భవతీత్య వహ్న నగ ర్భేతి సావహ్నవా. ఈ యతిశయో క్లియే అపహ్నుతితోఁ గూడియుండు నేని సావహ్న వాతిశయో క్తీ యగును. ఉ. ఓరాజా! అమృతము నీమాటలయం దుండఁగా భ్రాంతియుక్తులు- దానినిఁ (అమృతమును) జంద్రునియందుఁ జూతురు. ఇందు నీ మాటల యందలి మాధుర్యమే యమృతమను సతిశయోక్తి. చంద్ర మండలములో నున్నది యమృతము కాదను నవహ్నుతి (పర్యస్తాపహ్నుతి) తోఁ గూడి -యున్నది కావున సావహ్న వాలంకారము. -me ( భేద కాతిశ యోక్త్యలఙ్కారః). భేద కాతియో క్తిస్స్యాత్తస్యైవాన్యత్వవర్ణనం, 'అన్యదేవాస్య గామ్భిర్యమన్య ధైర్యం మహీపతేః. 33 32 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే అధ భేద కాతిశయో క్లిం లక్షయతి. భేదకాతిశయోక్తిరితి. తస్యైవ లోక సిద్ధస్యైవ అన్యత్వ వర్ణనమితి: యత్ సా భేదకాతిశయోక్తిస్స్యాదిశ్యర్థః. ఉదాహరతి అన్యదితి. ఆస్య మహీపతేః గామ్బిర్యమన్యదేవ లోక విలక్షణమేవ, తథా ధైర్యమప్యన్యదేవ. లోకవిలక్షణ మేప, అగ్ర రాజుగా మ్భార్య ధైర్యయ్యో లోక సాధారణ త్వేసి. తద్భేదో వర్ణితః యో ఆజాతి వస్తువునకే యన్యత్వపర్జనము చేయఁబడు నెడల భేదకాతిశ ఉ. ఈరాజుయొక్క గాంభీర్యవిలసనము వేటు ఈకని ధైర్య వైభ వము వేఱు. అనఁగా లోక ప్రసిద్ధములైన గాంభీర్య ధైర్యములకంటె నికని గాంభీర్య ధైర్యములు భిన్నము అని యర్థము. రాజునకు లోకో తరత్వము. తిపాదించుట కిట్లు చెప్పబడినది. లోకములో నున్న గాంభీర్య ధైర్యములు నీరాజుయొక్క గాంభీర్య ధైర్యములు నొక జాతిలోఁ జేరినవే. అయినప్పటికి భేదము వర్ణింపఁబడెను గావున భేదకాతిశయోక్త్యలంకారము. (సంబద్ధాతిశ యోక్యలఙ్కారః) ల సంబద్ధాతిశ యో_క్తిస్సాదయోగే యోగకల్పనమ్, సౌధాగ్రాణి పురస్యాస్య స్పృశన్తి విధుమణ్డలమ్. 34 సంబద్ధాతిశయోక్తిరితి. అయోగే అసంబద్ధీ యోగకల్పనం సంబద్ధ వర్ణనమితి యత్ సా సంబద్ధాతిశయోక్తిస్స్యాత్. ఉదాహరతి. సౌధా గ్రాణీతి. అస్య పురస్య సౌధాగ్రాణి రాజగృహశిఖరాణి విధుమణ్డలం. చన్ద్రమణ్డలం స్పృశన్తి తాదృగున్న తాని భవ స్తీత్యర్థః. ఆ శ్ర సౌధా గ్రాణాం. విధుమణ్డలస్పర్శాసంబ స్థోZపి తత్సంబద్ధో వర్ణి తః. సంబంధము లేని పట్టుల, సంబంధమున్నదని వర్ణించినచో సంబంధాతిశ యో క్లి యగును. అసంబద్ధాతిశ యోక్యలఙ్కారః. 33 ఉ. ఈ పురము యొక్క మేడల యగ్రములు చంద్ర మండలమును బాఁకుచున్నవి. నిజముగా సౌభాగ్రములకుఁ జంద్రమండలమునకు యోగము (కూడిక, స్పర్శనము), అనఁగా సంబంధములేదు.. లేకపోయినను సంబంధమున్నట్లు (తాఁకుచున్నట్లు) వర్ణింపఁబడినది కావున సంబు జాతిశయోక్తి. -29 (అసంబద్ధాతిశ యోక్త్యలఙ్కారః.)
యో గేప్య యోగ్కోసంబద్ధాతిశ యో_కిరితీష్యతే. త్వయి దాతరి రాజేన్ద్ర స్వర్డు మాన్నా ద్రి యామహే. లీప్ అథాసంబద్ధాతిశయోక్తిం లక్షయతి. యోగేపీతి. యోగే సంబద్ధీ సత్యపి ఆయోగో సంబధ్ధవర్ణ నమితి వర్ణన యత్ సా ఆసంబద్ధాతిశయోక్తిశిష్యలే కథ్యతే. ఉదాహరతి. త్వయీతి. హేరాజేన్ద్ర సకలపృథ్వీపాల కేన్ద్ర రామచన్ద్ర త్వయి దాతరి వితరణశాలిని సతి వయం స్వర్ద్రుమాక్ కల్పవృటే నాద్రియామహే నయాచా మహే, భవదీయవికరణే దృష్టే సతి కల్పవృక్షేష్వస్యాదరో స్త్రీత్యర్థ : స్వర్డు మేష్వాదరసంబ నేపి తదసంబద్ధ వర్ణ నాదసంబద్ధాతిశయోక్తి సంబంధ ము (యోగము) న్నప్పుడు, సంబంధము లేదని వర్ణించిన నసంబంధాతిశయోక్తి యగును. ఉ. "ఓరాజా ! నీవు దాశము యుండఁగా మేము (యాచకులము) కల్పవృక్షాదుల నాదరింపము (లెక్క సేయము.)” యాచకులకుఁ గల్పవృక్షాదులయం దాదర ముండుట సహజము... కల్పవృక్షాణ్యాశ్రయము నభిలషింపని యర్థియుండఁడు గదా. ఇట్లు యాచ కులకుఁ గల్పశాఖ్యాదులం దాదరసంబంధము సిద్ధమైయుండఁ దత్సంబంధము లేదని పై యుదాహరణములో వర్ణింపఁబడెను గనుక నసంబంధాతిశయోక్తి. 34 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే (అక్రమాతిశయోక్త్యలఙ్కారః ) అక్రమాతిశయోక్తిస్స్యాత్సహల్వే హేతు కార్యయోః, ఆలిజ్ఞన్తి సమం దేవ జ్యం శరాశ్చ పరాశ్చ తే. 35 అక్రమాతిశయోక్తం లక్షయతి అక్రమాతిశయోక్తిరితి. హేతు కార్యయోస్సహల్వే యాగపద్యే వర్ణితే సతి అక్రమాతిశయోక్తిః. కారణం పూర్వం కార్యం పరమితి లోక మర్యాదా తాము ల వ్య యత్ర కార్యకార ణయో రేక కాలశ్వం వర్ణ్యతే శత్రాక్రమాతిశయోక్తిరిత్యర్థః. ఉదాహరతి ఆలిఙ్గస్తీతి. హేదేవ రామస్వామిక్ తే తవ శరాః పరాశక్రవశ్చ బ్యాం సమం యుగపదాలీఙ్గన్తి, శరపక్షే బ్యాం మార్వీం శత్రుపక్షే జ్యాం భూమిం ఆలిజ్ఞ నీక్యర్ధః. ఆర్ద్ర శరసస్థానరూప కారణస్య పరేషాం భూపతన కార్యస్యచ పౌర్వాపర్య క్రమం విహాయ యాగ పద్యవర్ణ నాద క్ర మాతిశయోక్తిః. హేతువునకుఁ గార్యమునకు సమకాలత్వము చెప్పినయెడల సక్రమాతి శయోక్తి యగును. హేతువునకుఁ బిమ్మటఁ గదా కార్యము జరుగవలసినది. అనఁగాఁ గారణము మండు, తరుణాకఁ గార్యము సంభవించును. అట్లుగాక, కార్యకారణములు రెండు నొక్కసారియే సంభవించెనని చెప్పుట యక్ర మాతిశయోక్తి యగునని యర్థము. ఉ. ఓరాజా ! నీశరములు నీశత్రువులు నొక్క పర్యాయమే బ్యాషకీ రంభణము చేయుదురు. జ్యపరీరంభణ మనఁగా భూమినిఁ గౌఁగిలించుట, వింటినారినిఁ గౌఁగిలించుట, కౌగిలించుట కిచ్చటఁ బడుట యని లక్ష్యార్థము చెప్పవలయును. ఓరాజూ ! నీబాణములు వింటినారి మీఁద నేప్పుడు పడునో (ఎప్పుడు. మార్వియందు శరసంధానము చేయుదునో యప్పుడే శత్రువులు భూమి మీఁద బడుదురని యర్థము. ఇచ్చట శరసంధానము కారణము, శత్రువులు వదుట కార్యము. ఈ రెండును నేకకాలమునందు జరిగెనని వర్ణింపఁబడినది కావున నక్రమాతిశయోక్తి యాయెను. చపలాతిశ యోక్త్యలఙ్కా ఈ. అఆ (చపలాతిశ యోక్త్యలఙ్కారః.) - చపలాతిశయోక్తిస్స్యాత్కార్యే హేతు ప్రసక్తిజే, యాస్యామిత్యుడితే తన్వ్యా వలయో భవదూర్మిక 35 చపలాతిశయోక్తిం లక్షయతి చపలాతిశయోక్తిరీతి. కార్యే హేతు ప్రసక్తికే సతి హేతుప్రసక్తిమాత్రేణ కార్యే జాతేసతి చపలాతిశయోక్తి8. యత్ర కారణే భవిష్యత్యేవ కార్యం పర్జ్యతే తత్ర చపలాతిశయోక్తిః ఉదాహరతి. యాస్యామితి. అహం యాస్యామి గమిష్యామితి నాయకేన ఉదితే ఉక్తే సతి తన్వ్యాః ప్రియాయాః ఊర్మికా ఆఙ్గుళీయకం వలయః కఙ్కణమభవత్, నాయక ప్రయాణళ వణే సతి తత్తణవివ భావివిరహ ప్రతిసస్థానజనిక దాత్య కృశాయాః తస్యాః కరే ఆఙ్గుభిప్రాయే సతి ఊర్మికా కఙ్కణమభూదిత్యర్థం. అత్ర హేతుభూతస్య నాయక ప్రయాణస్య ప్రసఙ్గమా త్రేణ తత్కార్యస్య కార్యస్య కార్యముఖేన వర్ణ నాచ్చపలాతిశ కారణజ్ఞానమా త్రముచేతఁ గార్య ముత్పత్తియైన దని చెప్పినచోఁ జప లాతిశయోక్తీ యగును. ఉ. నేను బ్రయాణమై పోవుచున్నానని పెనిమిటి చెప్పఁగా”నే యువతి కుంగరము కడియ నూయెను. ఆమె భర్తృప్రయాణవార్త వినంగనే కృశించినది అవయవములు సన్నములైనవి. అందువలన వేలికిఁ బెట్టికొను ముంగరము దండచేతికిఁ బట్టి నది యని దీనియర్థము, నిజ మాలోచింపఁగాఁ బెనిమిటీ పయనమైపోయిన తరువాతఁ గొన్నిదినములు భర్తృవియోగచింతచేఁ గృశించినఁగాని యవ యవములు సన్నపడవు, కనుక చిక్కి పోవుటకుఁ గారణ మేమియుండవలయును? పెనిమిటి వెళ్లుట కారణముగా నుండవలయును. అయిన, "పెనిమిటి వెళ్లక పూర్వమే, 'వెళ్లు నను వార్త వినినంతసూత్రమునఁ (వెళ్లు నను జ్ఞానము కలిగినంతమాత్రమునఁ) గృశించే నని యుదాహరణ 36 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే ములోఁ జెప్పఁబడినది. అనఁగాఁ గారణజ్ఞానమా త్రమునఁ కార్య ముత్పత్తి యైనట్లు నుడువఁబడినది కనుకఁ జపలాతిశయోక్త్యలంకారము. ఇందుఁ బెని మీటి పోక కారణము. భార్య సన్నపడుట (చిక్కిపోవుట) కార్యము. -- (అత్యన్తాతిశ యోక్త్యలఙ్కారః) అత్యన్తాతిశయోక్తిస్స్యాత్పౌర్వాపర్య వ్యతి క్రమే, అగ్రే మానో గతః పశ్చాదనునీతా ప్రియేణ సా. ကလေ 83 అత్యత్తాతిశయోక్తిం లక్షయతి. అభ్యన్తాతియో క్తిరితి. తయోః కారణకార్యయ్యో యత్్పర్వావర్యం పూర్వోత్తరభావః కస్య వృతిక్ర మే ఉల్లఙ్ఞడినేసతి అక్యన్తాతిశయోక్తి, 'కారణం పూర్వం కార్యం పరమితి నియమ ముల్లర్ఘ్య వైపరీత్యేన కార్యం పూర్వం కారణం పరమితి యత్ర వర్ణ్యతే తత్రోత్యన్తాతిశయోక్తిస్స్యౌ దిక్యర్థః. ఉదాహరతి ఆ గ్రఇతి. మానః ప్రణయ శోషః అగ్రే ప్రథమమేన అనునయాత్సా గేవేత్యర్థః. గతో కుసృతః, పశ్చా వ్యాస త్యాగాన నరం సాకాన్తా క్రియేణ అనునీతా ఉపలాలితా.. స్తరం కారణమును ముందుగను దరువాతఁ గార్యమును జెప్పుట క్రమము గదా. ఈ క్రమమును మార్చి కార్యము ముందుగను దరువాతఁ గారణమును జెప్పినచో నత్యంతాతిశయో_క్తీ యగును. ఉ. నాయిక యొక్క లోపము (మానము) పోయినది. తరువాత నాయ కుఁడు నాయిక నూఱడించెను. (ఇది మూలములోని యుద్ధాహరణము.) నాయకుడు నాయిక నూఱడించినంగాని యా పెకోపము పోదు. ఊఆడించుట కారణము. కోపము పోవుట కార్యము. కారణము లేనిది కార్యము జరుగదు. కావునఁ గారణమునే క్రమప్రకారము ముందుగాఁ జెప్ప వలయును. మన యుదాహరణములోఁ గార్యమే (కోపముపోవుట) ముందు చెప్పఁబడినది. కారణము (నాయకుఁ డూఱణించుట) తరువాత వాక్రువ్వం బడినది. కనుక నత్యంతాతిశయోక్తి. తుల్య యోగితాలఙ్కారః -అ 14. తుల్య యోగితాలఙ్కారః (తద్భేవాః). వర్ణ్యానామిత రేషాం వా ధర్మైక్యం తుల్యయోగితా, సుకువస్తె సరోజాని స్వైరిణీవదనాని చ. 37 39 తుల్యయోగితాం లక్షయతి సాత్రివిధా వర్ణ్యావణ్యైక ధర్యాన్వయ రూపా సీతాహితవృత్తితౌల్యరూపా ఉత్కృష్ట సమీకరణోక్తిరూపా చేతి. తత్రాద్యాం లక్షయతి, వర్ణ్యానామితి, వర్ణ్యానాం ప్రకృతా ప్రకృతానామిక రేషా మప్రకృతానాం వా ధక్తేక్యం వికధర్మత్వం తుల్యయోగి తేక్యర్థః ఇయమసి పునర్ది ్వవిభా కేవల ప్రకృతిగోచరా కేవలా ప్రకృతిగోచరా చేతి, యత్ర కేవల పునర్ద్వివిభా ప్రకృతానా తానా మేకధర్మాన్యయః తత్ర కేవల ప్రకృతగోచరా, యత్ర కేవలా ప్రకృతానా మేకధర్మాన్వయః తత్ర కేవలా ప్రకృతగోచరా. ఉదాహరతి. , సంకుచ స్త్రీతి, చర్ణోదయ ప్రస్తావాచ్చర్ణోదయ ఇతి పూరణీయు, సరోజాని పద్మాని స్వైరిణీనదనాని జార స్త్రీముఖానిచ సంకుచంతి పదేషు సురోచో ముకుళసం వద నేను వైవర్ణం, చద్దోదయస్య స్వేచ్ఛయా కాముక స్థాన గమసవిరోధిత్వాత్. ఆశ్ర చద్రోదయ వర్ణన ప్రస్తావా త్తత్కార్య త్వేన స్వైరిణీముఖసరోజ సంకోచ వర్ణనస్య ప్రకృతత్వా స్వర్ణ్యానాం సజ్కోవ క్రియారూ పైకధర్శాన్వయః, ఆతః ప్రకృతిగోచరా తుల్యయోగితా. ఈ తుల్యయోగీ తాలంకారము వ్యవస్థ్యైక ధర్మాశ్వయకూపయు, హితాహితవృత్తి తౌల్యరూపము, నుత్కృష్టసమీకరణో క్తరూపయు నని -మూఁడువిధములు. అందు మొదటిది కేవల ప్రకృతిగోచరయఁ, కేవలా ప్రకృతిగోచ రయు నని ద్వివిధము. ప్రకృతములకుఁ (వర్ణ్యంబులకుఁ) గాని, ఆప్రకృతములకుఁగాని, ధర్మాన్వయము కనఁబడు నేని తుల్యయోగితయగును. ఇది, ఎచట కేవల ప్రకృతములకు నేకధర్తాన్వయము కనఁబడునో యది కేవల ప్రకృశగోచరమనియు, ఎచట కేవలా ప్రకృకములకు నేకధర్మా స్వయము కనఁబడునో యది కేవలా ప్రకృతిగోచరయనియు నెఱుంగునది. 38 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఉ. శుద్రుఁ డుదయముకాఁగానే, పద్మములును, జారస్త్రీల మొగ ములును సంకుచిత మయ్యెననుట కేవల ప్రకృతగోచరయగును. ఇచట: చంద్రోదయ వర్ణన ప్రస్తావమువలన దాని కార్యమైన పద్మముల యొక్క యు, జారస్త్రీల ముఖములయొక్కయు సంకుచితము (మండుఁగు కోనుట) ప్రకృతమైన యేకథన్యాన్యయము కలిపి కావున, నిది కేవల ప్రకృత గోచరయగు తుల్య యోగి తొలం కారము. త్వదఙ్గమార్ధవే దృష్టే కస్య చిత్తేన భాసతే, మాలతీశశఛృల్లేఖాకదళీనాం కఠోరతా, హే 40 అథ కేవలా ప్రకృతగోచరాము బాహరతి. త్వదితి. హే ప్రియే త్వదఙ్గమార్ధవే సృష్టే సతి కస్య వా చిత్తే మాలతీశశభృల్లేఖా కదళీనాం సుమ నోల తాచన్ద్ర రేఖారంభాణాం కఠోరతా కాఠిన్యం న భాసతే న స్పురతి.. త్వదేహసౌకుమార్యదర్శి నాం మాం త్యాదిషు అతీవానాదరో భవతీత్యర్థం. అత్రోపమాన త్వేన అప్రకృతానాం మాలత్యాదీనాం తిరస్కారరూ పైక శ్రీయాన్వయః. ఆప్రకృశములను ప్రకృతమైనదానితో సుపమించుట కేవలా ప్రకృత గోచరతుల్యయోగిత, అనఁగా అప్రకృతతుల్యయోగిత యగును. ఉ. ఓవనితా ! నీశరీరమార్దవమును జూచినంతనే, మాలతీలత యొక్కయు, చంద్ర రేఖయొక్క యు, ఆరఁటిచెట్టు యొక్క యు కాఠిన్యము ఎవరికి తోచకుండును? ఒకానొక సుందరవతియొక్క సౌకుమార్యమును జూచి, ఆమెతో మాలతీలతారులు సాటిరావని తిరస్కారముగఁ జెప్పఁబడినందున నిది అ కృక తుల్యయోగిత యనఁబడెను. పీకాపీతే వృత్తితౌల్యమపరా తుల్యయోగితా, ప్రదీయతే పరాభూతి రిత్ర శాత్రవయో స్వయా. 41 తుల్య యోగితాలఙ్కారః 39 ద్వితీయం లక్షయతి. హితాహిత ఇతి. హితాజతే మిత్రే 2మిత్రే చేత్యర్థః, వృత్తితౌల్యం వ్యాపార సామ్య మేకవిధ వ్యాపార ఇతి యావత్,. అపరా అన్యా తుల్యయోగితా, యత్ర శత్రుమిత్రయోర్వీషయే ఏక వ్యాపారో వర్ణ్యతే తత్రాన్యా తుల్య యోగి తేత్యర్థం. ఉదాహరతి. ప్రదీ యకణతి. హేరాజీజ్ త్వయా మిత్తశాత్రవయోగి సుహృద్ది షో ర్విషయే మిత్రేభ్య శ్శత్రు భ్య శ్చేత్యర్థః. పరాభూతి రుక్కృటైశ్వర్య పరాభపశ్చ. ప్రదీయతే విభీర్యతే, అత్రోత్కృష్టభూతిదానస్య పరాభూతిదానరూపవ్యా పారస్తుల్యఇతి లక్షణసంగతిః. శత్రులయందును, మిత్రులయందును సమానవృత్తి వర్ణింపఁబడిన యెడల హితా౬ హితవృత్తి తుల్యయోగిత యగును. ఉ. ఓరాజా ! నీవు నీళ.త్రులకును, మిత్రులకును, పరాభూతి నిచ్చి తివి. శత్రువులకు, పరాభూతి= పరాజయమును, మిత్రులకు, వరఉక్క ృష్ట. మైన, అభూతి సంపూర్ణేశ్వర్యమును ఇచ్చినాఁడవు. ఇచ్చట రాజుశత్రువులకు పరాభూతినిచ్చెను, మిత్రులకును పరాభూతి. నిచ్చెను. కనుక రాజు శత్రువులయందును, మిత్రులయందును సమానముగా వర్తించె నని తేలును గనుక హితా హితవృత్తితుల్యయోగిత. (ఇచ్చటఁ గేవల శబ్దసామ్యమేకాని, నిజముగాను రాజు శత్రువులు యందును మిత్తులయందును సమానముగా వర్తింపు లేదు. అట్టి యుదా హరణములే మఱికొన్ని చోటులఁ గాన వచ్చుచున్నవి గనుక సదృశోదా హరణముల యౌచిత్యము విచార్యము.) గుణోత్కృష్ట స్సమీకృత్య వచోన్యా తుల్య యోగితా, లోకపాలో యమః పాశీ శ్రీద ళ్ళక్రో భవానపి. 42 కృతీయం లక్షయతి. గుణోళ్క్ళ ప్రైరితి. గుణోత్కృప్ల్మైర్యా దార్యాదిగుణగరి ఫ్లైః సమీకృశ్య సమానీకృత్య వచః ఉక్తిః ఆవరా తుల్య 1 .40 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే తః యోగిశా, యశ్ర వర్ణనీయో రాజాదికి ఉత్కృష్టుడైరిద్దాదిభిస్సహధర్మ త 'సమానీకృత్యవర్ణ్యతే శ్రా న్యాతుల్య యోగి తేత్యర్థ. ఉదాహరతి లోక పాలణతి. హేగ్రభో! యమః అన్తకః పాశీ నరుణకి శ్రీదః కుబేరః శక్రః ఇన్ద్రః భనానః త్వంచ లోకపాలు, లోకపాల సామ్యేనైన త్వం లోకం పాలయ సీక్వర్థః, ఆత్రోక్కృజ్జేశ్శక్రాదిభిః ప్రభోర్లోక పాలత్వేన సమీకృత్య వర్ణనా త్తుల్యయోగితా, ఉత్కృష్ట గుణములు గలవారితో సామ్యమును వివక్షించి ప్రతి పాగించినచో ఉత్కృష్టసమీకరణోక్త రూపతుల్యయోగిత యగును. ఉ. ఇంద్రుఁడు, యముఁడు, వరుణుడు, కు చేరుఁడు వీరిలో శండు లోక పాలుఁడు ఓరాజా నీవును లోకపాలుఁడవు. ఇందు “ఇంద్రాదులు లోకపాలురు, నీవును లోకపాలుఁడవు" అని నుడుపుటలో నింద్రాసులతో రాజునకు సామ్యము విపక్షింపఁ బడినది. (చెప్పుట కిచ్చగింపఁబడినది.) కనుక ఉత్కృష్టసమీకరణోక్త రూపతుల్య యోగిక -అం 15. దీపకాలఙ్కారః వదన్తి నర్యావణ్యానాం ధర్మైక్యం దీపకం బుధాః, మదేన భాతి కలభః ప్రతాపిన మహీపతిః 43 అర్థ దీపకం లక్షయతి. పదస్తీతి. వర్ణ్యానర్థ్యానాం ప్రకృతాప్రకృ తానాం ధర్మైక్యం ఏకధర్మాన్వయం దీపకం బుధాః వదన్తి దీపకమితి సహృ `దయా! కథయ స్తీత్యర్థః. ఉదాహరతి. మదేనేతి. మదేన కలభః గజపోతః భౌతి శోభతే మహీపతిః రాజా ప్రతాపేన శౌర్యణభౌతి. అ తా పేన శౌర్యణభాతి. అగ్రవర్ణ్యోరాజా ఆవర్ణ వ్య{కలభ్వ ఉభయోరపి భాతీతి శోభారూ పైకధరాస్వయః తేన ఉభయో స్పాపృశ్యం గమ్యతే, ఆశ్రి ధర్మస్య దీపణవానేక త్రాన్వయాద్దీపకమిశ్య దీపకాలఙ్కారః, 41 వర్ణ్యమునకు, అవర్ణ్యమునకు ధర్మైక్యము నుడివినచో దీపకాలంకార మగును. వర్ణ్యమనఁగా వర్ణింపఁదలఁచినది. అవర్ణ్యమనఁగాఁ దద్భిన్న మైనది.. ఈ రెండిటీకి నేక ధర్యాన్వయము కలిగినేని దీపకాలంకారము. ఉ. ఏనుఁగు మదము చేతను, రాజు ప్రతాపముచేతను బ్రకాశించును. ఇందు వర్ణ్యము రాజు ఆవర్థ్యం బేనుఁగు. ప్రకాశించుట ధర్మము.. ఈధర్మము గజభూపతుల కేకము కనుక వర్ణ్యమునకు సవర్ణ్యమునకు నేక ధర్మాన్వయము కలిగినది. ప్రకాశించుట క్రియ గనుక గజభూభర్తల యేకధర్మాన్వయము . క్రియారూపమైనది. మేడలో నెలుతురు కలుగుటకై యెత్తైన భాగమునఁ బెట్టిన దీపము. వీధికిఁగూడ నేట్లు దీపమైనదో యట్లే రాజుతో సన్వయించుటకై చెప్పిన క్రియారూపధర్మము, గజముతోఁ గూడ నన్వయించినది. దీనికి మెడమీది దీపముతో సాదృశ్యము కలిగినది గనుక దీపకాలంకారమని పేరు పెట్టిరి. 6¢ అయినను, పెయుదాహరణములో 'ప్రకాశించును” అను క్రియ. మొదట గజముతో నన్వయించి పిమ్మట రాజుతో నన్వయించినది గజకర్ణనము ప్రధానమా యేమి ? అని శంక రావచ్చును. రాజును నటించి ప్రసంగము చేయునప్పుడు పైయుదాహరణము చదివినచో రాజవర్తనమే ప్రధాన మను-- కొనవలయును. గజమునుగూర్చి ప్రసంగించుకఱిఁ బైయదాహరణము పఠించి నచో గజవర్ణనమే ప్రధాన మనుకొనవలయును. స్వయే. "వినుఁగు మదము చేతను, రాజు ప్రతాపము చేతను జ) "కాశించును” అను పట్తులు రాజప్రసం గావసరమునఁ జెప్పఁబడిన పనుకొనుఁడు. కనుక నిందు రాజవర్ణనమే ప్రభాన మనసలయునుగదా అప్పుడు క్రియ రాజుతో మొదట నన్వయింపవలయునే.. పైయుదాహరణములో రాజుతో మొదట నన్వయించుట లేదే. రాజవర్ణనము ప్రధానమని యెట్లు చెప్ప:గలము? అని కొందఱు శంకింపవచ్చును. అల్లుఁడు. .42 చవ్దాలో కే, సవ్యాఖ్యానే 'వచ్చినాఁడని గౌరవము కొఱకు వండినపప్పు సతిథి బ్రాహ్మణుని విస్తరీలో మొదట వడ్డించి, తరువాత నల్లుని విస్తరిలో వడ్డించినమాత్రమున సూప మల్లుని కొఱకు పండినదికాదు, బ్రాహ్మణుని కొఱకే వండిరని చెప్పవచ్చునా? అట్లే ప్రకాశించు నను క్రియ గజముతో మొదట నన్వయించినను రాజ మృగాపనరమునఁ జెప్పఁబడినది కావున రాజవర్ణనమే ప్రధానమనుట తర్కమునకు విరుద్ధము కాదు. -అ@ 16. అనృత్తిదీపకాలఙ్కా…ఈ (తద్భేదాః) త్రివిధం దీపకావృత్తా భవేదావృత్తిదీపకమ్, వర్షత్యమ్బుదమాలేయం వర్షత్యేషా చ శర్వరీ. 41 ఆవృత్తిదీపకం లక్షయక్ విభజతే. త్రివిధమితి. దీపస్య అనేకోప కారకత్వాధీవస్థానీయస్య పదస్య వా అర్థస్య నా పదార్థయోరుభయోర్వా 'ఆవృత్తా' సత్యాం క్రమేణ పదావృత్తిదీపకమర్థావృత్తిదీపకం శబ్దార్ణోభయా వృత్తిదీనికం చేతి త్రివిధమావృత్తిదీపకం భవేదిత్యర్థః. తత్రాహ్యముదా హరతి, వర్ష తీతి. వర్షాసమయే విరహతప్తా కాచిత్కా ఇచ్చి దాహ. ఇయంపురో వర్తినీ అమ్బుదమాలా "మేఘుప వర్షతి జలం ముఖ తీత్యర్థం. ఏమో వర్త మానా శర్వరీ రాత్రిశ్చ వర్షతి, వర్షః సంవత్సర ఇవాచరతి, విరహకస్తారాం. రాత్రే నిద్రాభావాచ్చిరకా లేనాపి తదననగ మాద్రాత్రి స్సంవత్సరప్రాయా భవతీత్యర్థః, ఆత్ర వర్ష తీ త్యేకంపడం వాక్యద్వయే వర్తతే అర్థస్యభిన్నత్వాత్ పదావృత్తిదీపకమ్. దీపకమున కావృత్తికలిగినేని “ఆవృత్తి దీపకాలంకార” మగును. ఆపృత్తి యనఁగా మరల వచ్చుట. A అవృత్తిదీపకాలంకారము ముత్తెఱంగులు అనఁగా, 1 పదావృత్తి, -దీపకము, 2 ఆర్థావృత్తిదీపకము, 3 పదార్థభియావృత్తిదీపకము. అని. ఉ. నిరహిణియగు నాయిక చెలికత్తెను జూచి, వర్షాసమయముందు 'ఈ మేఘుపంక్తి వర్ష రూపనుగు చున్నది. మ ప్రతివస్తూపమాలఙ్కారః 43 విరహతప్తులకు రాత్రియందు నిద్ర లేమివలన, రాత్రి వర్షము (సంవ త్సరము) గాఁ దోఁచుట. ఈ వర్ష శబ్దమే మేఘుడు క్తియందును వర్తించు చున్నది. కనుక పదానృత్తిదీపకము. · ఆసఁగా, వర్ష మగుచున్నది యనునొకపదమే రెండు వాక్యములందును ఆవృత్తి యగు చున్నది. ఉన్మీల న్ది కదమ్బాని స్ఫుటన్తి కుటజోద్గమాః, మాద్యన్తి చాతకాసృష్తా మాద్యని చ శిఖావళాః. 45 ద్వితీయముదాహరతి. ఉన్మీల స్తీతి. కదమ్బాని కదచ్చుకుసుమాని ఉన్మీ లన్తి వికసన్తి తథా కుటజోద్దమారి గిరినల్లి కా స్ఫుటన్తి వికసన్తి శబ్దయోః భేదేవి వికాసరూ పార్థస్య ఏకత్వాత్తస్యావృత్త త్వన ఇదకుర్థావృత్తిదీపకమ్. ఇచట వికసించుటయు, స్ఫుటమగుటయును నీరెండు శబ్దములును భేద ముగాఁ గన్పట్టినను అర్థమొకటి అర్థమొకటి యగుటంజేసి అర్థావృత్తిదీపకము. ఉ. కదంబములు వికసించెను. కొండమల్లియలు స్ఫుటమయ్యేను. తృతీయముదాహరతి__మాద్యన్తితి. చాతకాః తృప్తాః అన్తరాళనివ మేఘోదక సా నేన సన్తుష్టాన్సన్త మాద్యన్తి మడం గచ్ఛన్తి తథా శిఖావళాః మయూరాశ్చ మాద్యన్తి ఆశ్ర మద్యప్రాప్తిరూపస్య ఆర్థస్య మాద్యస్తీతి పదస్య ఉభయస్యాప్యావృత్తత్వాదుభయావృత్తిదీపకమ్. ఉ. తృప్తిచెందిన చాతకములు, మదించుచున్నవి. నెమళ్లును మదించు చున్నవి. “మదించుచున్నవి” “మదించుచున్నవి” యని రెండుసారు లావృత్తి యున్నది కనుక ఉభయావృత్తిదీపకము. 20 - 17. ప్రతివస్తూపమాలఙ్కారః - వాక్య యో రేకసామాన్యే ప్రతివస్తూపమా మతా, తావేన భాజతే సూరః శూరశ్చా పేన రాజతే. 46 44 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే అథ ప్రతివస్తూపమాం లక్షయతి. వాక్య మోరితి. వాక్యయ్యో ఉప మానోపమేయవాక్యయ్యో ఏకసామాన్యే ఏక సామాన్య ధర్మ స్యాన్వయే సతి ప్రతివస్తూపమాూ మతా ఇస్టా, యతో సమానోపమేయపదఘటిత వాక్యయో యో రేకః సాధారణధర్మః పృథజ్నిర్దిశ్యతే శబ్దభేదేన ప్రతిపాద్యకే భత్ర ప్రతి వస్తూపమేక్యర్థ: ఉదాహరతి తాపేనేతి. సూరస్సూర్యః తాపేనాక పేన తే ప్రకాశతే శూరః వీరపురుషు చాపేన ధనుషా రాజతే ప్రకాశణే తేన ఉభయోస్సామ్యం గమ్యతే, సూరఉపమానం కూర ఉపమేయం తప్ప పాదక వాక్యయోరేకః ప్రకాశనరూపస్సాధారణధర్మః రాజతే భ్రాజతే ఇతి భిన్న సదాభ్యాం నిర్దిశ్యకఐతి ప్రతివస్తూపమాూ, ప్రతివస్తు ప్రతి వాక్యార్థం ఉపనూ సాధారణధర్మ3 యస్యాస్చా ఇతి వృత్ప త్తేర్య్వర్థసంజ్ఞా, రెండువాక్యముల కేకసామ్య ముండె నేనిని బతివస్తూపము యగును. అనఁగా, నుపమానోపమే భావముగల రెండు వాక్యముల కేకసమాన ధర్మ మున్నప్పు డా సమానధర్మమును భిన్నశబ్దముల వేతఁ జెప్పుదు మేనిఁ వస్తూడను యగునని యరము. నొనరును. . ఉ. సూక్యుఁడు తాపముచేత నలరును. శూరుఁడు చాపము చేత సూర్యుఁడు తాపము చేత నెట్లు ప్రకాశించునో శూరుఁడు చాపము నట్లు ప్ర కాశించు నని యర్థము గనుక, నీవాక్యములయందు నేకసమాన ధర్మ మేదనఁగాఁ బ్రకాశించుటయే. ఈ ప్రకాశించుటయనునది “అలరు” చేత నట్లు 4m 13 "ఒనరు" అని వేఱు వేణు పదముల చే నునపాదింపఁబడినది కావునఁ బ్రతివస్తూపమాలంకారము. 10. దృష్టాన్తాలఙ్కారః. pe చేర్బిన్బు ప్రతిబిమృత్వం దృష్టా న్తస్తదఙ్కృతిః; త్వమేన కీర్తిమా నాజ న్విధు రేవహి శాన్తిమార్. 47 అర్థ దృష్టాంతం లక్షయతి లక్షయతి జీవితి. జీవితి. ఆశ్రఇకృయోరికృనుషజ్యతే. వాక్యయోః బిమ్బ ప్రతిబిమ్బక్వం చేత్ వస్తుతో భిన్న శ్వేసి సాదృశ్యాదభి నిదర్శనాలఙ్కారః. 45 న్న యోర్ధర్మ యోస్సామాన్యధర్మ త్వేన వృథగా కృద్వయేన నిర్దేశీయది తత్త హీ దృష్టాన్తాల ఙ్కృతికత్యర్థః, యత్ర వాక్యద్వయే భిన్నా వేవ ధర్మా బిమ్బ ప్రతిబిమ్బభావేన వృఢజిర్దిష్ట తత్ర దృష్టినాన్తాల జ్కారఇతి నిష్కర్షః ఉదాహరతి, క్వమితి, హేరాజ త్వమేవ కీర్తిమాన్ విధుశ్చన్ద్ర ఏక కా నిమాజ్ అత్రోకు మేయభూతో రాజా ఉపమానభూతో విధుః తద్వాక్యయో ర్భిన్న యోచన్ కీర్తికాన్త్యోస్సాదృశ్యాదభిన్న యేస్సామాన్యధర్త్మ ల్వేన పదభేణే న నిర్దేశాదృష్టాన్తాలఙ్కారణ కా వాక్యములకు బింబప్రతిబింబక్వ నుండు నేని దృష్టాంతాల దృష్టాంతాలంకారమగును. అనఁగా మపమానోపమేయ వాక్యముల యొక్క వేఱువేఱగు ధర్మ ములను బింబ ప్రతిబింబభావము చేఁ జెప్పినచో దృష్టాంతాలం కార మగునని యర్థము. ఉ. ఓరాజా ! నీవే కీ ర్తిమంతుఁడవు. చంద్రుఁడే కాంతిమంతుఁడు. ఈ రెండు వాక్యములకు ముపమానోపమేయభావము కలదు. ఈరెండు వాక్యములయందలి కీర్తిమత్త్వ, కాంతిమత్త్వములు భిన్న భర్త ములు, ఈధర ములు బింబప్రతిబింబభానముచే నిర్దిష్టింపఁబడినవి. కాన దృష్టాంతాలంకార మయ్యెను. - 19 నిదర్శనాలఙ్కారః (తద్భేదాః). వాక్యార్థ యోస్సదృశ యారై క్యారోపో నిదర్శనా, యద్ధాతుస్సౌమ్యతా నేయం పూర్ణేన్దోరకళఙ్కతా. 48 అథ నివర్శనా స్వాచం త్రివిధా, వాక్యార్థవృత్తినిదర్శ నా పదార్థవృత్తి నిదర్శనా సదసదర్థబోధనరూపా చేతి. శత్రాద్యాం ' లక్షయతి. వాక్యా వాక్యార్థయో 5 రితి. సదృశయోర్వాక్యార్థయోరై క్యారోపః అభేదారోపణతి యత్' సా నిదర్శ నేత్యర్థ 8. ఉదాహరతి. యదితి. దారుర్వితరణశీలస్య సౌమ్యతా అపరు షశ్వమితి యత్ సేయం సౌమ్యతా పూర్ణేన్దిః రాకాచన్ద్రస్య అకళఙ్కతా చం ක 46 చట్టాలో, సవ్యాఖ్యానే కళఙ్కరాహిత్యం యథాపూ ర్జేనోరకళఙ్క త్వనసమ్భావితం తథా దాతురపి సౌమ్యతా అసమ్భవితా. యో దానశీలః తస్య వినయసన్పు తిరుర్ల భేతియా వత్ . ఇదంచ ధనుస్సయా జాతారం ప్రతిగ త్వా తస్మిన్నధిపతి సతి నిర్విణ్ణ స్య యాచకస్య వచనం, ఆర్ద్ర దాతృసౌమ్యత్వపూర్ణేన్దుకళఙ్క విధురత్వయోః వాక్యార్థయోర్య త్తచ్ఛబ్దాభ్యామైక్యారో పొదియం వాక్యార్థవృత్తినిదర్శనా. సమానములైన వాక్యార్థముల కై క్యారోపణము చేసినచో నిదర్శనా లంకార మగును. అనఁగా నుపమాన వాక్యార్థమునకు నుపమేయవాక్యార్థమునకు నభే డము చెప్పుట (అదే యిది యని చెప్పుట) నిదర్శనాలంకారమని యర్థము. ఉ. దాక కేది సౌమ్యతయో యదియే పూర్ణచంద్రున కకలంకత. మొదటి బాక్యమున కర్థమైన దాతయొక్క సౌమ్యతకును, రెండవ వాక్యమున కర్థమైన చంద్రాకలంకతకు న భేదము చెప్పఁబడినది. 'అదే యిది' యని చెప్పఁబడినది. దాతృసౌమ్యత యుపమేయము. చంద్ర నిష్కళంకత యుపమానము. సదృశము లైన యీ రెండిటికిని సైక్యారోపణము (అదే యిది యని చెప్పుట) చేయఁబడెను గనుక వాక్యార్థవృత్తి నిదర్శనాలంకారము. పదార్థవృత్తిమయ్యేకే వద స్త్యన్యాం నిదర్శనాం, త్వన్నేత్రయుగళం ధత్తే లీలాం నీలామ్బు జన్మ నోః 49 ద్వితీయం లక్షయతి. పదార్థవృత్తిమితి. ఏకే కేచిదాలంకారి'కాః పదార్థవృత్తిమపీ నిదర్శనామన్యాం వదంతి, యత్రావ్యస్మిక్ పదార్థ వ్యధర్మ వ్య ఆరోసోవర్ణ్యతే సా పదార్థవృత్తినిదర్శ నేశ్వర్థః. ఉదాహరతి. త్వచితి. హే కాస్తే త్వన్నేత్ర యుగళం నీలామ్బుజన్మనోః నీలాబ్ఖయోః లీలా విలాసంధత్తే ఆత్రాన్యధర్మస్య లీలారూపస్య అన్యస్త్మిక్ నయనయుగళే ఆసంభవతోపి స్థితివర్ణ నాదియం పదార్థవృత్తినిదర్శనా నిదర్శనాలఙ్కారః. 47 పదార్థవృత్తితోఁ పదాగప్ప తోఁ గూడియున్నచో వేఱక నిదర్శనయగును. సదృశములైన వాక్యార్థముల కైక్యాకోపము నిదర్శన యగునని చెప్పితిమి. గదా, పదార్థారోపముకూడ నిదర్శన యగును. మొదటిది, వాక్యార్ధవృత్తి నిదర్శన. రెండవది, పదార్థవృత్తి నిదర్శన. పదార్థవృత్తి యనఁగాఁ సంబంధము. ఉ. నీ నేత్రయుగము నల్లకలువలలీలను బొల్చుచున్నది. ఇట నేత్రయుగళమునందు, నల్లకలువలయందున్న లీలాపదార్థ మారో అనఁగా శోభ యారోపించఁబడినది. కనుక పదార్థవృత్తి పింపఁబడినది. నిదర్శనాలంకారము. అపరాంబోధనం ప్రాహుః క్రియమా2సత్సవర్థయోః, 50 సశ్యేద్రాజవిరోధితి క్షీణం చన్ద్రదయే తమః తృతీయు లక్షయతి — ఆపరామితి. యత్కి ఇచ్చిత్కి మావిశిష్టసం కస్యచిదర్థస్య క్రియయా అసత్సదర్థ యోరసవర్థన్య సదర్థస్య బోధనం జ్ఞాపన మితియత్, తదపరాం నిదర్శ నామేకే ఆహుః. అయమత్ర నిష్కర్షః, యః కశ్చిదరః క్చాలియాం కుర్వ సక్ కయా క్రియయ దృష్టాన భూతయా పరాన్నతి ఆసన్తు సప్తం వా అర్థం జ్ఞాపయంత్సన్ని బద్ధ ్చత్త ద్బోధనమప్యన్యాం నిదర్శనామన్యే మన్యంతే 'ఇతి. తథా చ అసదర బోధనరూపా సదరబోధనరూపా చేతి ద్వివిధా శశ్రాద్యాముదాహరతి. నశ్యేదితి. చన్ద్రదయే తమః రాజవిరోధి నశ్యేత్ నాశం ప్రాప్నుయాదితి బోధయదేవ క్షణం నష్టమభూదిత్యతరార్థః, భోధయదిత్యస్య ఇతినైన గమ్య మానత్వాద ప్రయోగః. యోగః ఆయమర్థ్య-రాజ్ఞా చంద్రేణ సహవిరోధి తమః, స్వయం క్షీణం సత్ స్వనాశక్రియయా దృష్టాస్తభూతయా యః కోపృహ మిప రాజవిరోధిచేత్ సళ్ళేదితి పరాన క్యనర్థపర్యవసాయినమర్థం జ్ఞాపయత్సదేవ నష్టమభూదితి. అత్ర రాజవిరో ధేన నాళవిశిష్టస్య తమసః స్వనాశ క్రియయా పరానతి రాజనిరో ధ్యేవం నశ్యేదితి అసదర బోధనత్వ వర్ణ నాదియ మసదర బోధనరూపొ నిదర్శనా 48 చక్రాలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఏదేని యొకకార్యమును జేయుచు, దానిని దృష్టాంతముగాఁ గనం బఱచి యాకార్యము చేతనే యితరులను గూర్చి కీడును కాని మేలునుగాని బోధించునో బోధనములు అసదరబోధనరూపయనియు, సవర్థబోధన రూపయనియు నిరు తెఱంగు లగును. ఉ. చంద్రుఁ డుదయింపఁగా చీఁకటియు, రాజవిరోధియు నశించును. ఇందు రాజగు చంద్రునకు విరోధియైన చీఁకటి చంద్రోదయము కాఁగానే తనంత నశించుననెడి దృష్టాంతముచేత రాజవిరోధియు నశించునని. లోకులకు బోధమగునట్లు వర్ణింపఁబడుటవలన నిది అసదర్థబోధనరూ హనిదర్శనా లంకార మగును. ఉదయన్నేవ సవితా పదేష్వర్పయతి శ్రియమ్, విభావయంత్సమృద్ధినాం ఫలం సుహృదసుగ్రహమ్. 5 ఆభ ద్వితీయామే కేన శ్లోకేనోదాహరతి. ఉదయన్నితి. సవితా సూర్యః ఉదయ ప్రాదుర్భవ అభ్యుదయం గంత న్నేవ సమృద్ధినాం సంవదాం సుహృదనుగ్రహం ఫలం విభావయం పరావతి బోధయజ్ పద్మేషు శ్రియం కార్తిం సమృద్ధిం చ ఆర్పయతి డదాతి. ఆయమర్థః - సవితా స్వస్యోదయనమయ ఏవ పద్మేషు లక్ష్మీం నిదధానస్సు తయా లక్ష్మ్యా ధాన క్రియయా సమృద్ధిగాం సుహృదను గ్రహ వీన ముఖ్యం ఫలం అన్యోపి స్వో దయశాల ఏవ స్వనఃహృద్భ్యః అహమివ సమృద్ధిం దబ్యాదికి పరాసతి శ్రీ యస్కరమర్థం బోధయన్ని బద్ధ ఇతి ఇయం సదర్థ బోధనరూపా నిదర్శనా. సూర్యుఁడు తనయుదయముననే లేక, సంపద నొందునపుడే, పద్మ ములకుఁ గాంతి నిచ్చుట స్వభావ మేయైనను, ఆకాంతినిఁ గలుగఁజేయంట యను కార్యము చేత సంపదలకు ఫలము స్నేహితులయందు దయ యుంచ వలయునని బోధించుటచే నిది సదర్థ బోధనరూ పనిదర్శనాలం కారమగును. సహో క్త్యలఙ్కారః. 49 ఉ. సూప్యఁ డుదయము కాంగానే. స్నేహితులకు అనుగ్రహము జేసెను. - 20. వ్యతి రేకాలఙ్కారః. వ్యతి రేకో విశేష శ్ఛేదుపమేయోపమాన యోః, శైలా ఇవోన్న తాస్స నః కింతు ప్రకృతికోమలాః. 52 అభ వ్యతిరేకం లక్షయతి. వ్యతిరేకణతి, ఉపమేయోషమానయ్యో విశేషః నైలక్షణ్యం వర్ణితం ఉదయం వ్యతిరేక ఇవ్యర్థ ః. ఆయంత్రి ప్రకారః, ఉపమేయాధిక్య పర్యవసాయీ ఉపమేయర్యూన శ్వపర్యవసాయీ ఆనుభయ పర్యవసాయీ చేతి కత్రాద్యముదాహరతి శైలాఇతి. సస్తః సత్పురుపాదాః శ్రితాః సర్వతా ఇవోన్న తాః కుతు ప్రకృత్యా కోమలారి శైలాస్తు ప్రకృతి కఠినా ఇతి భావః ఆత్రోపమాన శైలా పేశయా ప్రకృతికోమల త్వేన సతా మాధిక్యవర్ణ నాదయముపమేయాధిక్య పర్యవసాయీ వ్యతిరేకః, ఏవమన్య శ్రా వ్యూహనీయమ్. విషయి (ఉపమానము), విషయము (ఉపమేయము), ఈ రెండిటిలో చేనికైన నొకదాని కాధిక్యము చెప్పుడు మేని వ్యతిరేకాలంకారచుగును. ఉ. ఆర్యులు కొండవలె సమున్నతులు కానీ, వాడ స్వభావము చేఁ గోములులు. ఇట నుపమానము కొండలు. ఉపమేయ మార్యులు. కొండలకు లేని శోమలత్వ మార్యులకుఁ జెప్పఁబడినది. అనఁగా వార్యుల కాధిక్యము చెప్పఁ బడినది. అర్యు లు ప మేయము కావున నిం దుపమేయమున కాధిక్యము స్పష్టము. అందుచే వ్యతిరేకాలంకారము. ఇట్లే యుపమానమున కాధిక్యము చెప్పినను వ్యతిరేకాలం కారనుగును. -అ© 21. సహో క్త్యలజ్కారః. లి సహో _క్తి స్సహభావ శ్చేద్భాసతే జనగజ్జనః, దిగ స్తమగమత్తస్య కీర్తిః ప్రత్యర్థిభి స్సహ. 53 .50 చవ్దాలో కే, సవ్యాఖ్యానే సహో క్తం లక్షయతి సహోక్తిరితి. జనరఙ్ఞానకి లోకానన్దకర్మ సహ భావః సాహిత్యం భాసతే ఉత్సహొ క్తిర్నామాలజ్కారఇతి నిష్కర్షః. యత్ర సహృదయహృదయాహ్లాదకరు కస్యచిత్కేన చిత్సహభాష్య పర్ణ్య తత్ర సహోక్తీ! జనకజ్ఞాన ఇతి విశేషణావసేన సార్థమిత్యాది ప్రయోగేన సహో తత్ర సహభావస్య చమత్కార కారి త్వాభావాత్. ఉదాహరతి. దిగ స్తమితి. తస్య రాజ్ఞః కీర్తిు ప్రత్యర్థిభిః శత్రు భిస్సహ దిగన్తమగమత్ ప్రాప్తా. ఆశ్ర | యదా నిజప్రతాపానిజనితా తిరిగ స్తం వ్యాప్తి తదానీ మేవ శత్రవః పలాయ్య దిగన్తా నేవీ ప్రొషా ఇత్యేవంవిధ తాత్పర్య గర్భల్వేన చమత్కార కారిణస్సహభావస్య పర్ణ నాశ్సహోక్తి. సహభావము జనరంజకముగా (ఆహ్లాదజనకముగా) నుండు నేని సహా క్త్యలంకార మని యాలంకారికులు చెప్పుదురు. ఒకదానికిఁ బ్రాధాన్యము చేక నన్వయము కలుగుచుండఁగా, న్న ప్రధాన మైన యికొకదానికి సహశబ్దార్థముచేత సన్వయము కలుగవలయును. అట్లు కలిగినప్పుడు జనరంజకముగఁ గూడ నుండవలయును. చమత్కృతిజనకముగా నుండవలయు నని యర్థము. ఉ. అతని శత్రువులతో గూడ నతనికీ వర్తి దిగంతములయందు వ్యా బీజేపోయి ఇందుఁ గీర్తి వ్యాపించె ననుట ప్రధానవిషయము. వ్యాపిం చెను అను నది ప్రధానమైనకీ ర్తితో నన్వయించుచు, తో ఆను సహార్థబలము చేత శత్రు పులుకూడ వ్యాపించి రని తెలుసుగాన నప్రధానత్వమఁగల శత్రువులతోఁ గూడ నన్వయించుచున్నది. శత్రువులు దిగంతములవఱకుఁ రనియు, కీర్తి దిగంతములవఱకు వ్యాపించె ననియును దాత్పర్యము. ఇట్లు చెప్పుటలో జమత్కారము కలదని చదువరులకు వేఱుగ నుడువవలసినపని • లేదు. మఱియొక యుదాహరణము నిచ్చుచున్నాను. కుముదమఁలతోఁబాటు కామము నుల్లసింపఁజేయుచుఁ జీఁకటిగుంపు! లతోఁబాటు ధైర్యము నుత్సారించుచు, సరోజషండములతోఁబాటు చిత్తము "నామీలనము చేయుచుఁ జంద్రకిరణము లంతట సంచరించుచున్నవి. వినో క్త్యలణ్కోకః. 51 ఇందు సహార్థబలము చేత న ప్ర ధానమునకుఁ గూడ నన్వయమును, జమ త్కృతి జనకత్వమును గలవు గనుక సహోక్త్యలంకారము. రాముఁడు లక్ష్మణునితోఁగూడి గహనమైన యడవికిఁబోయెను. అను వాక్యములో సహార్థమున్నదిగాని సామాన్య వాక్యమే. చమత్కారమేమియు లేదు. జనరంజనమును లేదు. కనుక నీవాక్యములో నలంకారము లేదు. అg 22. వినోక్త్యలజ్కారః (తద్భేదాః) వినోశ్చేద్వినా కించిత్ప్రస్తుతం హీనముచ్యతే, విద్యా హృద్యాపి సావద్యా వినా వినయసమ్పదమ్. 54 అథ వినో క్తిః- సాచ ద్విధా, కించిద్వినా హేయస్వరూపా కించి ద్వినా రమ్యస్వరూపా చేతి. ఆద్యాం లక్షయతి. వినోక్తితి. కించిద్వినా ప్రస్తుకం వర్ణ్యం హీనం నికృష్టం ఉచ్యతే వేళ్ హీనత్వేన వర్త్యతే యదీ త్యర్థః. తర్హి ఐనోక్తి ర్నామాలఙ్కారః ఉదాహరతి విద్యేతి. హృద్యా మనోహరాపి యా విద్యా విషయసంపదం వినా వినయసమృద్ధికున్తరా వర్తత ఇతి శేషకి, సా అవద్యా దుష్టా, ఆత్ర విద్యాయ్యా వినయసంపత్తిం వినా హైన్యవర్ణ నాద్వినో క్తిః. అల్పమైన వస్తువు సేడఁబాయుటవలనఁ బ్రస్తుతము (వర్ణ్యము) నకు హైన్యము చెప్పుడు మేని వినోక్తి యగును. ఉ. వినయసంపద లేనివిద్య మంచిదైనప్పటికి నవిద్యయేకదా? విద్య కానిదే కదా. ఇట విద్య ప్రస్తుతము (వర్ణ్యము), అల్పమైనది వినయము. అల్పమైన అనఁగా సంతగాఁ బ్రధానము కానీ, వినయము లేకపోవుటవలన విద్యకు హైన్యము (దుష్టత్వము) చెప్పఁబడినది కావున వినోక్త్యలంకారము. తచ్చేత్కి ఇచ్చిర్వినా రమ్యం వి నోక్తిస్సాపి కథ్యతే, వినా ఖలైర్విభాత్యేషా రాజేన్ద్ర భవతస్సభా. ని 55 ద్వితీయాం లక్షయతి. తదితి. శత్ ప్రస్తుతం కీడ్వస్తు వినా రమ్యం చేత్ సున్దరం యది తర్హి సాపి ఐనో క్తిరితి కథ్యత ఇత్యర్థం. ఉదాహరతి. 52 వినేతి. చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే హేూ జేన్ద్ర భవత ఏపా సభా అస్థానముణ్ణపః ఖలైర్వినా దుర్జన సమ్పర్కం వినా విభౌతి. ఆగ్ర సభాయాః ఖలసమ్పర్కం వినా రమ్యత్వ వర్ణ నాద్వినో క్తికి. ఆల్పవస్తువును బాయుటవలనఁ బ్రస్తుశమునకు రమ్యత్వము చెప్పఁబడు నేని నదియు వినోక్తియే యగును. ఉ. పాపులను బాసీ యీ నీసభ, ఓరాజా ! ప్రకాశించుచున్నది. ఇటఁ బ్రస్తుకము సభ. అల్పత్వముగల పాపులు లేని కారణమున సభకు రామణీయకము చెప్పఁబడినది కావున వినోక్తి యాయెను. -ఆ 23. సమాసో శ్యలఙ్కారః. ణ సమాళో క్తిః పరిస్ఫూర్తిః ప్రస్తుతే ప్రస్తుతస్య చేత్, అయమైన్ద్ర ముఖం పశ్య రక్తశ్చుమృతి చద్ద మాః అయ 56 కాంచి అథ సమాసో క్తిం లక్షయతి. సమాసోక్తిరితి. ప్రస్తుతే ప్రస్తుతవృత్తానే వర్ణి తే సతి అప్రస్తుకస్యా ప్రకృతజ్ఞు పరిస్ఫూర్తి శ్చేత్ ప్రతీతిర్యది తరి సమాసోక్తిః, సమాసేన సంక్షే పేణ ప్రకృతాప్రకృతవృత్తాంతవర్ణ నాపియ మన్వర్థ సంజ్ఞా. ఉదాహరతి, కస్యచిత్కాముకస్యః త్కాముకీ ముద్దిశ్య ఇయముక్తి! హేద్రియే అయం పరిదృశ్యమానః చన్ద్రమా శ్చన్ద్రః రక్తః లోహితస్సన్నైనా ః ప్రాచ్యా, ముఖం అగ్ర భాగం చుమ్బతి స్పృశతి పశ్యవిలోకయేతి ప్రస్తుతే వృత్తానే వర్ణ్యమానే ముఖశబ్దస్య ప్రారమ్భ పవనసాధారణ్యాత్ చుమ్బతీత్యస్య సంస్పర్శ వదనసం యోగ సాధారణ్యా ద్రక్తశబ్దస్య లోహితకాముక సాధారణ్యాచ్చన్ద్ర మశ్శబ్ద గతపుల్లి జ్ఞాన శబ్ధగత స్త్రీలితేన చ రక్షః కాముకస్సకో ఐ కి ఇన్ద్ర సంబద్ధో పస్కృత పరాఙ్గనాయాశ ముఖం పచనం చుమ్బతి స్వపద నేన తవ్వదనం సంయోజయతీ త్యేవం ప్రశానః ఇన్ద్రసుబద్ధో పస్కృతపరవని తాసక్త కాముక వృత్తాస్తః ప్రతీ యత ఇతి సమాసోక్తి. ఐనీ' ప్రస్తుకము (వర్ణ్యము) చెప్పినప్పు డప్రస్తుకము మనకుఁ బ్రస్తుకము కానిది) స్ఫురించు నేని సమాసోక్తి యనంబడును. పరికరాలఙ్కారః. 53 ఉ. ప్రాచీ (ఐంద్రి.) ముఖమునుఁ జంద్రుఁడు రక్తుఁడై (అరుణ కాంతి గలవాఁడై) ముద్దు పెట్టుకొనుచున్నాఁడు చూడు. ఇటఁ బ్రస్తుతము చంద్రోదయ వర్ణనము. ఈ వర్ణనము వినఁగానే మన శప్రస్తుత మొకటి తోఁచుచున్నది. చంద్రుఁ డనుటవలన నొకనాయకుఁ డును, చంద్ర సంబంధిత్వముగల పనితను జంద్రుఁడు ముద్దు పెట్టుకొనే ననుట వలన నాయకుఁడు స్వభార్యను గాక పరవనితను ముద్దుకొనే ననుటయు, రక్తుఁడై యనుటవలన నాయకునికాముకత్వమును దోఁచుచున్నవి. మొత్తము మీఁదఁ బరవనితాసక్తుఁ డైన యొకపురుషునినృత్తాంతము స్ఫురించుచున్నది. చంద్రోదయము ప్రస్తుకము, పరవనితను నాయకుఁడు కాముకుఁడై చుంబిం చుట య ప్రస్తుతము. కనుక సమాసోక్త్యలంకారము. -24. పరిక కాలఙ్కారః - అలఙ్కారః పరికరస్సాభిప్రాయనికేషణైః, సుధాంశుకలితోత్తంస స్తాపం హరతు నశ్శివ పరికరం లక్షయతి. చన్ద్రకృకి 57 అలఙ్కారణతి. సాభిప్రాయని శేషకైణి : అర్థవిశేష విషయక తాత్పర్య గౌర్భైర్విశ్లేషణే క్లే తుభిః పరికర పరికరాధ్యోలబ్కా ఈ, యత్ర సాభి ప్రాయని శేషణాని ప్రయుజ్యన్తో తత్ర పరికరాలన్కేర ఇత్యర్థం. ఉదా హరతి. సుభాంశ్వితి, సుధాంశుకలితః చన్ద్ర కృతః ఉత్తంసః శేఖరో యస్య సశద్ధోక్తః శినః వకి తామ మనస్తాపం హరతు నివర్తయతు. అత్ర సుధాంశు కలితేత్యాది విశేషణం తాపహరణ సామర్థ్యాభి ప్రాయగర్భం ఆశ్య పరికరః. విశేషము సాభిప్రాయమయ్యె నేనిఁ బరికరాలంకార మగును. చాక ఉ. చంద్రు ని శిరస్సున ధరించిన శివుఁడు మీ తాపమును బోఁగొట్టును చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన యనువిశ్లేషణము సాభిప్రాయము. చంద్రుఁడు చల్లనివాఁడనియుఁ, జల్లని వానిని ధరించిన వానికిఁ దాపహరణ చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే 54 సామర్థ్య ముందుననియు నభిప్రాయము. ఈయభిప్రాయ మంతయుఁ జుద్రుని శిరస్సున ధరిం చిన యనుని శ్లేషణములో నిమిడి యున్నది. ---25. పరిక రాఙ్కురాలఙ్కారః ! సాభిప్రాయే విశేష్యతు భవేత్ఫరిక రాఙ్కురః, చతుర్ణాం పురుషార్థానాం దాతా దేవశ్చతుర్భుజః. పరికరాఙ్కురం లక్షయతి. 58 సాభిప్రాయణతి, విశేష్య తు సాభిప్రాయే సతి పరికరాఙ్కు రా భ్యోలజ్కారో భవేత్, యత్ర విశేష్యమభిప్రాయగర్భం స్యాత్తత్ర పరిక రాఙ్కు రస్స్యాదిత్యర్థః. ఉదాహరతి. చతుర్థాం పురుషార్థానాం ధర్మార కామమోక్షాణాం దాతా దేవః తద్ధానసమర్థా దేవతా చతుర్భుజ విష్ణు రేవ ఆత్ర చతుక్భుజత్వాద్విష్ణు రేవ యుగవచ్చతుర్విధపురుషార్థ ప్ర దాన సమర్థః నాన్యో దేవ ఇత్యభి ప్ర్రాయగర్భం చతుర్భుజ ఇతి విశేష్యమ్- య విశేష్యము సాభిప్రాయ మయ్యె నేని బరికరాంకురాలంకార మగును. ఉ. చతుర్విధపురుషార్థముల నిచ్చువాఁడు దేవుఁడు. చతుర్భుజుఁడు. చతుర్భుజునికి నాలుగుహస్తము లుండుననియు నాల్గు హస్తములతో నాల్గు పురుషార్థముల నిచ్చుటకు సమర్థుఁ డనియు నభిప్రాయము. ఈయం ప్రాయమంతయు "చతుర్భుజుఁడు" అను విశేష్యమునందే యిమిడియున్నది. కనుక, పరికరాంకురము, V. M అ 26. శ్లేషాలఙ్కారః (తద్భేదాః), నానార్థసం శ్రయక్ష్ళేపో వర్ణ్యావర్ణ్యోభయాశ్రితః, సర్వదో మాధవః పాయాత్సయో గగ్గో మదీధరత్. 59 ఆధ శ్లేషణ. సచ త్రివిధః ప్రకృతాసేకగోచరః, ఆప్రకృతానేక గోచరః, ప్రకృతాప్రకృతా సేకగోచర శ్చేత్యభి ప్రాయేణ శం పూర్వకం విభజతే. లక్షణో కి శ్లేషాలఙ్కా ఈ 55. నానార్ధేతి. నానార్థసంశ్రయః అనేకార్థ గోచరః వర్ణ్యావర్ణ్యో భయాశ్రయః కేవల ప్రకృతగోచరః కేవలా ప్రకృతిగోచరః తదుభయవిషయ శబ్దవిన్యాసరూపః ఇతి త్రివిధః శ్లేష ఇత్యర్థః. తత్ర కేవల ప్రకృతగోచర ముదాహరతి సర్వదో మాధవ ఇతి. సర్వదః సర్వార్థ ప్రదః సః మాధవః పాయాత్ రక్షతు యః ఆగం గోవర్ధనాఖ్యగిరిం గారి భవం ఆవీధరత్ భృశం బిభర్తి స్మ, శివపక్షేతు ఉమాధవః సర్వదా సాయాత్ యః శివః. గజ్జెం ఆదీధరత్ శిరసా వహతి స్మ నానార్థనం శ్రయము శ్లేషము. అరంగా ననేకార్థములుగల శబ్దముల నుపయోగించితి మేని శ్లేషాలంకార మగును. ఉ. రాజు కువలయానందకరుడు. ఇట రాజు కుదలయశబ్దములకు నానార్థములు కలవు. రాజనఁగాఁ జంద్రుఁడు, జేఁడు, కువలయ మనఁగా భూమి, కలువపువ్వు. ఒకటి కంటె నెక్కువ యర్థము లిందున్నవి గాన శ్లేషాలంకారము. ఈ శ్లేషము కేవల ప్రకృతశ్లేషము, కేవలా ప్రకృతశ్లేషము, ప్రకృతా ప్రకృతశ్లేషము నని మూఁడువిధములుగా నున్నది. అజ్ఞాన త్వముఖం తుల్యం హరిణాహితసక్తినా, ఉచ్చరద్భూరికీలాలశ్శుశుభే వాహినీపతిః, ఆహితా 60° ద్వితీయముదాహరతి. అణ్ణిణితి. హేప్రియే హరిణా సూర్యేణ నిహితాసక్తిరాసక్తిర్యస్య తన అజ్ఞాన పదేన, తథా హరిణేస మృగేణ ఆహితాస క్తిర్యస్య తన అజ్ఞాన చద్ధేణ చ త్వన్ముఖం త్వవ్వదనం. తుల్యం సము. అత్ర అజ్జపదస్యోపమానత్వేన ఆప్రకృతపద్మ చన్ద్రకోస రత్వాద ప్రకృత శ్లేషః, అత్రా జ్జే నేతృత ఏక నాళాడమ్బిఫలద్వయవిదర్థ ద్వయ ప్రతీ తేరర్ధశ్లేషః, హరిణాహితస క్తి నేతృశ్రీ జకు కాష్ఠ వచ్చ నేష తృతీయముదాహరతి. ఉచ్చరదితి. ఉచ్చరదుద్గచ్ఛత్ భూరి బహుళం. కీలాలం శోణితం యస్య సః'శ్రోణి తేమ్భని కీజాల'మిక్యమరః. వాహినీ పతిః సేనాపతిః శుశుభే దిదీ పే, కథా ఉజ్జృమ్భమాణం భూరికీలా లముదకం.
- 56
చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే యస్య సః వాహినీపతిః సముద్రః శుశుభే. అశ్ర సేనాపతేః ప్రకృతత్వం -సముద్రస్యాప్రకృతత్వమతః ప్రకృతాప్రకృతగోచరశ్లేషః. రెండర్థములును బ్రకృతములు (ప్రస్తుతములు) గా నుండు నేని బ్రకృత శ్లేష మనంబడును. అనఁగా డర్థములును ప్రధానములుగా కేవలా ప్రకృతశ్లేషమగును. N. B. ఇచ్చట ఆంధ్ర చంద్రాలోక మర్యాద ననుసరించి యుదాహరణము లుదహరింపఁబడినవి. మండు నేని కొన్ని ఉ. పుష్కర నేత్రుఁడు, భువనరక్షణ చతురాత్మ భుజపటిష్ఠుఁడు, అసమ బాణాంతకుఁడు, ఉడుకలా పావతునుఁడు. మమ్మనుపానము ప్రోపునను. అవని వాసుఁడు, మాధవుఁడు (1) పుష్కర (2) నేత్రుఁడు ఆ సర్పములు వస్త్రములుగాఁ గలవాఁడు (ఉత్తరీయములుగా వేసికొనునాఁడు); భువన లోకములను, రక్షణ రక్షించుట యందు, చతుర= చాతుర్యముగల, ఆత్మ = స్వకీయమైన, భుజ = భుజముల చేత, పటిష్ఠుఁడు = మిక్కిలి సామర్ధ్యము కలవాఁడు; అసమ బాణాంతకుఁడు = "అసమబాణుఁడైన మన మనిఁ గూల్చిన వాఁడు; ఉడుకలాప నక్షత్ర కళల కధిపతియైన చంద్రుడు, అవతునఁడు = శిరోభూషణముగాఁ గలవాఁడు; (3) అవనివాసుడు భూమియే వస్త్రముగాఁ గలవాఁడని చెప్పవచ్చునుగాని శివునికి ధరాంబరుఁడని ప్రసిధ్ధిలేదు. సాంబకుఁడని ప్రసిద్ధి యున్నది. కనుక నవని వాసుఁ డనఁగా భూమియందంతట నుండునాఁడని యర్థము చెప్పికొనవల -యులు. ఉమాధవుడు = పార్వతీ భర్తయైన శివుఁడు; అనుదినము= ప్రతిదినము; మముఁ బ్రోవుషక్ - మమ్ము రక్షించుఁగావుక. ఇది శివుని పరమైన యర్థము. ఈ యర్థముకూడఁ బ్రకృతమే అనఁగాఁ బ్ర ధానమే. హరిహరుల పరములైన రెండకములు ప్రకృతములు కావున నిది ప్రశృతశ్లేష మరంబడును. = ఒక యర్థము ప్రకృతమై యుండఁగా న నప్రకృతార్థము చూపట్టినయెడల నప్రకృష్ణశ్లేష మగురు. మఱియొకటి శ్లేషాలఙ్కార 57- ఉ. ఆకామిని యజ్ఞసుందరముఖ, ప్రవాళాధరోష్ణ, కాంచనాభాంగి . అచలేరుకటి. ఆకామిని పద్మమువలె సుందరమైన ముఖము కలది యని, పవడమం వంటి పెదవి కలది యని, బంగారముతో సమానమైన దేహము కలది యని,. కొండవలెఁ బెద్దదైన నితంబము కలది యని యర్థము. 1. 'పుష్కరమంబునిద్వీ 'సీ, భేషజ భేదేసారసతీర్థాహికరికరాగ్రేషు”అని. నానార్థరత్నమాల. సుఁడు = 2. 'నేత్రం వస్త్ర వైశాఖే' అని నానార్థరత్నమాల . అవనివాసుఁ డనుటకంటే, అగనివాసుండన్న యుక్తము. అగనివా· పర్వతము నివాసము గలవాఁడు. అగ - పాముమీద, నివాసుఁడు = శయనించువాఁడు. చిగురు అజ్ఞమునకుఁ జంద్రుఁడనియుఁ, బ్రవాళ మునకుఁ జిగురనియుఁ, గాంచన మునకు సంపెంగయనియణ, నవల యనఁగా భూమి యనియు నిర్థాంతరములు గలవు గాన, నాపె చంద్రునివలే సుందరమైన ముఖము కలదియని, టాకువంటి పెదవి కలది యని, సంపెంగ పూవు వలెఁ బందుళము కలిగి మృదు పైన దేహము కలది యని, భూచక్ర మంత పెద్ద పిఱఁదులు కలది యని మఱి యొక యర్థము చూపట్టుచున్నది. ఇది ప్రధానమైన యర్థము కాదు. అసఁగాఁ బ్రకృతము కాదన్నమాట. కనుక నప్రకృత శ్లేష మనంబడును. ప్రకృతము, అప్రకృతము రెండును కీర్తింపఁబడినచోఁ బ్రకృతా ప్రకృతి శ్లేష మగును. ఉ. ఉచ్చరద్భూరికీలాలుఁడైన వాహినీకుఁడు రాజిల్లెను. ఉచ్ఛరత్ = పైకీఁ గారుచున్న; భూరికీలాలుఁడు వాఁడు; ఐన; వాహినీకుఁడు సేనాపతి; రాజి లైను=చిన రేను. 1 చాల కము కల ఇది ప్రకృతార్థము. అనఁగా వర్ణింపఁదలఁచిన దీవిషయమే. సేనాపతి . వర్ణనమే ప్రకృతమన్నమాట,
- 58
చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఉచ్ఛరత్ = పైకిలేచుచున్న భూకీలాలుఁడు = చాల జలము కలవాఁడు; ఐన, వాహినీకుఁడు=నదుల భర్తయైన సముద్రుఁడు; రాజిల్లే = ఒనరేను ఇది యప్రకృతార్థము. ఇవ్విధమునఁ బ్రకృతా ప్రకృతార్థములు -రెండును స్ఫుటముగఁ గన్పట్టుచున్నవి. ఇయ్యని ప్రకృతా ప్రకృత శ్లేష బడును. - 27. అప్రస్తుత ప్రశంసాలఙ్కారః. అప్రస్తుత ప్రశంసా స్యాత్సా యత్ర ప్రస్తుతాశ్రయా, ఏకః కృతీ శకు నేషు యోజన్యం శక్రాన్నయాచతే, 61 అథా ప్రస్తుత ప్రశంసాం లక్షయతి. అప్రస్తుత ప్రశంసేతి. శత్రా ప్రస్తుత ప్రశంసా స్యాదితి యోజనా ప్రథమం జ్ఞేయా. థమం చేయా.. కుత్రేత్యగ్రాహ. నేతి, యత్ప్రసా అప్రస్తుత ప్రశంసా అప్రస్తుకవృత్తాంతవర్ణనం ప్రస్తుతావు ప్రస్తుతవృత్తాంశ ప్రతీతి పర్యవసాయినీ స్యాదితి సంబంధః. యత్ర ప్రస్తుత వృత్తాంతక ప్రత్యాయనాయా ప్రస్తుకపృత్తాన్తో వర్ణ్య తతా తలా ప్రస్తుత ప్రశం సాభ్యో ఒలక్కార ఇతి నిష్కర్షం. ఆశ్ర ప్రస్తుతసామాన్యాత స్తుత నిశేష ప్రతీతిః అప్రస్తుకవిశేషా కస్తుతసామాన్య ప్రతీతిః అప్రస్తుత కార ణాల్ ప్రస్తుత కార్యప్రతీతిః ఆ ప్రస్తుత కార్యాశ్పస్తుత కారణ ప్రతీతిః ఆ ఆప్ర స్తుతసరూ పాతసుతనరూప ప్రతీతిశ్చేత్య ప్రస్తుక ప్రశంసా పశ్చిప్రకార తత్ర సారూ వ్యనిబద్ధ నా ప్రస్తుత ప్రశంసాముదాహరతి. ఏక ఇతి. యశ్చా తకః శక్రాది దన్య మితరం ప్రభుం న యాచతే. * 'సర్వంసహాపతిత మమ్బు నచాతకానా' మితి వచనాదినో యదా వర్షతి తాపత్పర్యస్తం ప్రతీక్ష్య తదుత్సృష్టోదకమన్తరాళ విప చాతితో గృష్ణాతీతి ప్రసిద్ధిః స్వ ఏక ఏవ చాతకః శకు నేషు పక్షిషం మధ్యే కృతీ నిపుణకి నత్వన్యే పక్షీణ ఇత్యర్థః. ఆత్ర సార్వభౌమం వినాన్యం ముద్రం రాజానం న త్యభిమానశాలినో వృత్తాస్తస్య వర్ణనీయస్య ప్రత్యాయ నార్థం తత్సరూపా ప్రార్థయామీ ప్రస్తుతచాతకవృత్తాన్తో వర్ణిత ఇతీయము. ప్రస్తుక ప్రశంసాం ణా నరాణ్యూహ్యాని. ఉదాహర ప్రస్తుతాఙ్కురాలఙ్కార 59 ప్రస్తుతము దోఁచునట్లుగా నృపస్తుతమును జెప్పుడు మేని సప్రస్తుత ప్రశంస యగును. ఉ. పతులలో నొక్కటియె, సుకృతి. అది యింద్రునిఁ దప్ప నుఱి యొక్కరిని యాచింపదు. ఇట నింద్రుని యాచించుకపక్షి చాతకము. వర్ష ము ఱకుఁజాతక మెదురు చూచును గావునను, వర్షమును గురియించునది యింద్రుఁడు గావునను చాత కపక్షీ యింద్రుని యాచించు నని చెప్పఁబడినది. చాతక వర్ణనము చేత ద్రు లను యాచింపని యొక పురుషుఁడు గోచరించుచున్నాఁడు, క్షుద్రులను యాచింపని పురుషునిఁ బ్రశంసింపఁ దలఁచి దానికి బదులుగ నప్రస్తుతమైన చాతకమును బ్రశంసించినాఁడు. అనఁగా చాతక పక్షి యెదుట లేకపోయినను దానిని వర్ణించుట యుద్దేశము కాకపోయినను దానినిఁ బ్రశంసించినాఁడు. కనుక నప్రస్తుత ప్రశంస చేయఁబడినది. ఆ య ప్రస్తుత ప్రశంస, ప్రస్తుత మైన క్షుద్రులయాచింపనిసుకృతి ప్రశంసయందుఁ బార్య వసించినది. న ప్రస్తుత ప్రశంసాలంకారము. --a 29. ప్రస్తుతాఙ్కు రాలణ్కారః కావున ప్రస్తుతన ప్రస్తుతస్య ద్యోతనే ప్రస్తుతాఙ్కురః, కిం భృఙ్గ సత్యాం మాలత్యాం కేతక్యా కణ్ణకేదయా 62 అథ ప్రస్తుతాఙ్కురం లక్షయతి. ప్రస్తుతేనేతి. ప్రస్తుతేన. ప్రస్తుతవర్ణ సేన ప్రస్తుతస్య ప్రస్తుతవృత్తా సస్య ద్యోతనే సతీ ప్రస్తుతాఙ్కురాలజ్కో ఈ, యత్ర ప్రస్తుతవృత్తాన్త ప్రత్యాయనాయు ప్రస్తుతాన్తరవృత్తాంతసేవ వర్ణ్యణే తత్ర ప్రస్తుతాఙ్కు కాలఙ్కారః. ఉదాహరతి. కిమితి. హేభృఙ్గ మాల త్యాం సుమనోలతా యాం సత్యాం విద్యమానాయాం కణ్ణకైస్సూచికలై ్పస్సూ వయ నై రిద్ధ 60 చవ్దాలోకే, సవ్యాఖ్యానే యా వ్యాప్తయా కేతశ్యా కేతకీముకుళేన కిం? కిం ప్రయోజనం? అతిమృదు లాం సౌన్దర్యశాలినీం సుమనోలతాం విహాయ తీక్షకణ్ణ వృతే కేతకీముకు క్రీడా యత్నో వ్యర్థ నీవేతి భావః ఆత్రోద్యానే స్వకా నేన సాశం రను మాణాయస్సౌన్దర్యాభిమానిన్యాస్స్వకా స్తన్య పరవనితాసక్తశ్వం నివర్తయితు మిచ్ఛన్త్యాః కస్యాశ్చిత్కాముక్యా వచనమీదం. తతశ్చ. హేకాస్త అతి సౌన్దర్యవత్యాం మయి స్థితాయాం శ్వశురదేపరాద్రి క్రూరజన పరివృతాయాం పరవనితాయాం కిమిత్యనురక్తోసీతి ప్రస్తుతవృత్తాస్తే వర్ణనీయే సతి తత్ప్రత్యా యనార్థం తత్సరూపః ప్రస్తుతఏవ భృఙ్గవృత్తాన్తో వర్ణిత ఇతి భవతి ప్రస్తుతా ప్రస్తుత మైన దానినిఁ బ్రశంసించుటచేఁ దత్ప్రశంస ప్రస్తుతమైన మఱియొక దాని ప్రశంసయందుఁ బర్యవసించె నేనిః బ్రస్తుతాంకురమగును. ఉ. ప్రియునితోఁగూడి యంద్యానవనమున విహరించెడు నొక కామిని తుమ్మెదను జూచి యిట్లనుచున్నది. ఓతుమైదా ! మాలతియుండఁగా ముండ్లతో నిండియున్న కేతకి (మొగలి) నేల నీవు కాంక్షించెదవు ? మాలతిని విడిచి కేతకిమీఁదవాలెడు తుమ్మెదను జూచి చెప్పినమాటలు: గాన నిధి ప్రస్తుకప్ర శంసయే యగును. ఈమాటలవలన "ఓపి యఁఁడా! సౌందర్యపతినైన నేనుండఁగా, ధ నారోగ్యాది నాశన కారణమైన వేశ్యాసంగమము కాని, యుద్వేగ కారణ మైన పరవనితాసంగముకాని యేల కో రెడవు ? " అని యాకామిని తన భర్తను గూర్చి ప్రశంసించుటకూడఁ దోఁచుచున్నది. ఇందు భృంగమును జూచి సంబోధించి చెప్పెను గాన భృంగ ప్రశంసయుఁ బ్రస్తుకమే. భర్త తన యుద్దేశమును గ్రహింపవలెనని భర్తృసన్నిధానమున నీమాటలు చెప్పెను గాన భర్తృపరవసితాసంగను ప్రశంసయుఁ బ్రస్తుతమే. ఒక ప్రస్తుత ప్రశంసవలన యొక ప్రస్తుత ప్రశంస తోఁచుచున్నది. కావునః బ్రస్తుతాంకురాలంకార "మైనది. పర్యాయోక్తాలఙ్కార -9 29. పర్యాయోక్తాలఙ్కారః (తద్భేదాః) తు వచో పర్యాయోక్తం గమ్యస్య భఙ్య వరాశ్రయమ్, స్తస్మై కృతౌ యేన ముధా రాహువధూకుచౌ, అథ పర్యాయోక్తు. నమ 61 63 తద్ద్వివిధం గమ్యస్య రూపాన్తరవర్ణ నరూపం వ్యాజే నేష్ట సాధనరూపం చేతి, ఠశ్రాద్యం లక్ష్యతి. పర్యాయోక్తమితి. గమ్యస్య భజ్యన్తరాశ్రయం రూపాస్తవ ప్రతిపాదకం వచనం వర్ణ్యమిత్యేకత్ పర్యాయోక్తమిల్యర్థః. యో యద్రూ పేణ గమ్యం తస్యైవ రూపాన్తరేణ వర్ణనమితి యత్తత్పర్యా యోక్షం. ఉదాహరతి సమ ఇతి. తస్మై వాసుదేవాయ నదు! యో రాహుం స్వచక్రేణ శిరోమా త్రావశేషం కృత్వాశం తదఙ్గ నాలిఙ్గన జనిత సుఖాన్ని వర్త్య శద్వరూ సనయోర్వైయర్థ్యం సమృదితవాక్ తనై రాహువధూ సనవైయర్థ్యకారిణే భగపతే నమ ఇత్యర్థం. అ శ్రీ వాసుదేవస్య అసాధారణ ధర్మేణ లక్ష్మీపతిత్వాదినా గమ్మస్య రాహువధూకుడవై యర్థ్య కారి ల్వేన ప్రతిపాదను పర్యాయో క్తమ్, ప్రకారాంతరముచేత గమ్యార్థసిద్ధి యయ్యె నేని బర్యాయోక్త్యలం కారమగును. ప్రకారాంతరముచేత ననఁగా మఱియొకవిధము చేత గమ్యార్థ మనఁగా వ్యంగ్యార్థము. ఉ. ఎవనిచేత రాహుభార్య యొక్క కుచములు వ్యర్థము కావింపం - బడినవో (సైష్ఫల్యము నొందింపఁబడినవో) వానికి నమస్కారము. పెనిమిటి లేనియప్పుడు భార్య కుచములు నిరర్థకము లగును గావున రాహుభార్య కుచములను నిష్ఫలములు చేసినవాఁ డనఁగా రాహువును జుపిన విష్ణువని వ్యంగ్యార్థము. రాహువును జంపిన విష్ణువని సూటిగాఁ జెప్పక, రాహు భార్య కుచములను వ్యర్థము చేసిన వాఁడని మఱియొక విధము చేత వ్యంగ్యార్థము స్ఫుటముగాఁ బ్రతిపాదింపఁబడినది. కావునఁ బర్యాయోక్తా లంకారము. చంద్రా త 62 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే పర్యాయోక్తం తదప్యాహుర్యద్వ్యా జేనేష్ట సాధనమ్, యామి చూతలతాం ద్రష్టుం యువాభ్యామాస్యతామిహ. ద్వితీయం లక్షయతి, పర్యాయోక్తమిలి. వ్యాజే నాన్య కార్యచ్ఛలేన ఇష్ట స్యార్థన్య సాధన మితియత్ తదపి పర్యాయోక్తం కమయ ఆహురిత్యర్థః, యత్ర స్వాభీష్ట కార్యం కార్యాస్తరవ్యాజేన సాధ్యతే తదపి పర్యాయోక్తమితి నిష్కర్ష8. ఉదాహకతి. యామితి కన్యాశ్చిత్సభ్యాః స్వసన్నిధౌ లజ్జాపరయో ర్దంపత్యోః స్వస్య చూపులతాదర్శనార్థం గమనవ్యా జేన యథేచ్ఛవిహార సమ్పావనమిచ్ఛన్త్యా ఇదం వదనం. అహం చూతలతాం సహకారశాఖాం భ్రష్టు యామి గచ్ఛామి యువాభ్యాం భవద్భ్యామత్రైవ కుసుమితనీరస్ధ కుబ్జగృహే ఏవ ఆస్యతాం స్త్రీయతామితి. వ్యాజము నేతఁ (మిష చేతఁ) దనయొక్క గాని యితరుల యొక్క గాని యిష్ట సాధన మగు నేని నదియును బర్యాయోక్త్యలంకారమే యగును. ఉ మీరెద్ద ఱిచ్చట నుండుఁడు. నేను మామిడిగున్నను జూచుటకుఁ భోపుడును. ఇవి నాయిక యొక్క చెలికత్తె నాయికకును, నాయకునికినిఁ జెప్పిన మాటలు. తాను దగ్గఱనుండినచో నాయికా నాయకు లిద్దఱు క్రీడించుటకు వలనుగాదని యేదోయొక నెపము కల్పించుకొని చెలికత్తె పోంగా, వారికిష్ట సాధనమైనది. (సుఖించుటకు వీలైనది) వ్యాజమున నిష్టసాధన మైనది గనుకఁ బర్యాయో క్తము. ఆ -౩ 30. వ్యాజస్తుత్యలఙ్కారః. - ఉక్తిర్వ్యాజస్తుతిర్ని వాస్తుతిభ్యాం స్తుతినినయో, కస్స్వర్ధుని వివేక స్తే నయనే పాపినో దివమ్, వ్యాజస్తుతిం లక్షయతి. 65 ఉక్తిరితి. నివాస్తుతిభ్యాం స్తుతిసిన్దయోకు క్తి వ్యాజస్తుత్యలజ్కార, -యత్ర నిన్దవ్యాజేన స్తుతి రేవ క్రియతే యత్ర చ స్తుతివ్యా జేన నిందైవ సా వ్యాజస్తుత్యలఙ్కారః. క్రియతే సా న్యాజస్తుతివిత్యర్థః, కశ్రాద్యాముదాహరతి. కణతి. "హే “స్వర్ధుని గళ్లే తే తవ కో వివేక విదేశీ వాస్తీత్యర్థః యద్యసాత్సాసినః పాపనిలయాజ్" దేవం స్వర్గం నయనే ప్రాపయనే పాపినోZపి స్వజలస్నానా త్స్వర్గం ప్రాపయామితి యస్తనాభినివేశః అయమవివేక ఇత్యర్థః. దుష్టజన వర్ధనస్యానర్హ త్వావీత్యా సాశతో భావ ఆత్రో కనిన్దయా హేగళ్లే త్వం పాపినోఒపి స్వర్గిణ్య కరోషి ఆతస్త్వత్ప్రభావో నిరవధిక ఇతి స్తుతి రేవ గమ్మతే అతో న్యాజస్తుతిః, వ్యాజేన స్తుతిః వ్యాజస్తుతిరిత్యన్వర్థసుజ్ఞా. నిందచేత స్తుతిగాని, స్తుతిచేత నిందగాని తోఁచునట్లు చెప్పినయెడల -వ్యాజస్తుత్యలంకారమగురు. ఉ. పాపాత్ములను గూడ నీవు స్వర్గమందజేయుచున్నావు. గంగా నీకు వివేక మేది ? ఇటఁ బాపాతులకుఁ గూడ స్వర్గ ప్రాప్తి కలుగఁజేయుచున్నావు. ఇక యనుచితమును నిండ ఇదె నిండవలె నగముచున్నది. ఆలోచింపఁగా నింద గాదు. పుణ్యాత్ములకు స్వర్గమిచ్చుట గొప్పకాదు. పాపాత్ములకుఁగూడ స్వర్ణము నిచ్చుచున్నదని గంగా ప్రభావాతీశయము కొనియాడఁబడినది. కనుక నింద యశు మిషతో స్తోత్రముచేయఁబడినది. అందుచే నిని వ్యాజస్తుత్యలంకారము. సాధుదూతి వునస్సాధు కర్తవ్యం కిమితః పరమ్, యన్మదరం విలూనాసీ ద దనైకపి నభై రపి. 66 సాధ్వితీ. ప్రియవిరహమసహమానా కాచిన్నాయికా నాయకం సమా నేతుం దూతీ సంప్రేష్య తదుపభుక్తాం నఖచిహ్నాదిభిర్జాత్వా స్తుతి వ్యాజేన తాము పాలభతే, హేదూతి సాధు సమ్యక్ పునరపి సాధు త్వయా సాధ్వాచరితం అకత్థామా సీత్యర్ధః, నను ముయా ఏకత్ప్రశంసార్హం కిం కృతం యేన క్లాస్యూసీ త్యత ఆహ. కర్తవ్యమితి. అతః పరసవృత్నిం కర్తవ్యం మదర్థం మన్నిమిత్తం గత్వేతి శేషః దనైరపి నఖైరసి విూనాసీ 64 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఛ్ఛిన్నాసి మతి యకృతదన్తనఖక్షతైః విచారి శాసీతి యత్ అతోస్తాల్ పరమధికం కర్తవ్యం కిను స్త్రీ అతస్సాధు సాధ్వితి స్తూయస ఇత్యర్థః, స్వపీడా మష్యవిగ ణయ్య పర కార్య ప్రవృత్తః కస్యవానాశాస్య ఇత్యా పాతతోర్థం. త్వం మదర్థం న గతాసి కింతు మత్కా నేన సహరస్తుమేవ గతాసి ధిక్షార్హం. దూతీమర్యాదోల్లక్టి నీమితి నిజా గమ్యత ఇతి వ్యాజస్తుతిః, ఆత్రవ్యాజ రూపాస్తుతిః వ్యాజస్తుతిః. యగును. స్తుతిచేత నిందయే పర్యవసానముగాఁ దేలినను వ్యాజస్తుత్యలంకారమే ఉ. దూతికా ! నాకొఱకు నఖముల చేతను దంతముల చేతను క్షత మైన యంశములు గలదాన వైతివి. ముంచిదానపు! దూతికా ! మంచి దానవు, $9. నాయిక, నాయకుని యొద్దకు దూతికను బండఁగా దూతిక నాయ కునితో: గ్రీడించి, సఖక్షతములు, దంతక్షతములు బొంది వచ్చినది. అట్టి దూతికను జ నాయిక యనిన మాట లివి "అబ్బా! దూతికా ! నాకొఱ శంకకష్టపడితివే! అంగములన్ని నలిగిపోవు నంతగాఁ గష్టపడితివి. ” అని స్తుతిగా నగపడుచున్నదే కాని నిజముగా నిని నిందయే. “దూలికా ! నీవు రమించుటకే పోయితివిగాని నాకొఱకుఁ బోయిన దానవు కావు. ఛీ! ధర్మవిరుద్ధముగాఁ బ్రవర్తించితివి." అని నింద తోఁచుచున్నది. నిందబోఁచినది కావున వ్యాజస్తుత్యలంకారము. -3]. వ్యాజనిర్ధాలఙ్కరః. - నిర్దాయా నిన్దయాస్య క్తిర్వ్యాజనిదేతి గీయతే, విధే సనిర్ద్యో యస్తే ప్రాగాక మేవాహరచ్ఛిర . . స్తుతివలన, 67 నిద్దాయాఇలి. నిన్దయాన్యనిద్దాయ్య వ్యక్తిః ప్రతీతిః వ్యాజ సిద్ధాఖ్యలక్కొర ఇతి గీయతే కథ్యతే ఇత్యర్థః. ఉదాహరతి. విధేఇతి. ఆక్షేపాలఙ్కారః 65 సంసారనిర్విజ్ఞ స్తత్ప్రవర్తకం విధిము పాలభతే, హేవిధే బ్రహ్మజ్" స హరః నిన్ద్యః నిన్హార్హ ః. కుతః యః ప్రాక్ పూర్వ కాలే తే తవ ఏక మేవ శిరః అహ రత్ చిచ్ఛేద నత్వితరమ సక చతుష్టయమపీత్యర్థః . సమ సమ స్తక చ్ఛేదే తు పున స్సంసారనిరాతురభావాత్స య్వేషి సంసారభారక్లేశవిముక్తా స్పన్త స్సుఖ మాప్నుయు రిత్యర్థః. 'తవ నిర్మూలన మకృతవాక్ స శివసేన నిన్ద్య ఇతి శ్లోళ తాత్పర్యం. ఆత్ర హరనిన్దయా విషమసంసారం శ్రస్టుర్విథేర్ని నా ఇతి వ్యాజనిద్దా భవతి. حسب భివ్యజ్యత నిండవలన నింద స్ఫురించెనేని వ్యాజనిందాలంకార మగును. ఉ. ఒక్కతల త్రుంచివేసిన శివు ననవలయుఁగాని బ్రహ్మ నేమన వలయును.. దుఃఖమయ ప్రపంచమును బ్రహ్మ సృజించుచున్నాఁడనియు, శివుఁ డొక్క తల తీసివేయుటకు మాలఱుగా నైదుతలలు గొట్టి వేసినచో బ్రహ్మయే లేకుండఁబోవుననియు నప్పు డీ దుఃఖమయ ప్రపంచము సృజింపఁబడ దనియు నభిప్రాయము. "బ్రహ్మ యొక్క కలలన్ని తీసివేసినవాడు కాడు, శివుఁడు తీసి వేయవలసియుం డెను.” 79 అని శివనిందనలను దుఃఖమయ ప్ర పంచమును సృజించుచున్నాఁ డని బ్రహ్మనింద తోఁచుచున్నది. నిందచేత నింద స్ఫురించి నది కావున వ్యాజనింద యనంబడును. అ 32. ఆక్షేపాలన్కౌరః (తద్భేదాః ) ఆక్షేపస్స్వయముక్తస్య ప్రతిషేధో విచారణాత్, చన్ద్రం సన్దర్శయాతానమథ వా స్త్రీ ప్రియాముఖమ్. 68 అథాక్షేచః స చ త్రివిధః స్వయముక్తస్యైన విచారణాత్ప్రతి షేధ రూపం నిషేధాభాసరూపకి తిరోహితని షేధవ్య క్తినిథిరూపశ్చేతి. తత్రాద్యం లక్షయతి. ఆక్షేపణశ్రీ. స్వయముక్తస్య స్వే వోకస్య ఆర్థస్య విచారణాత్ప్రతి షేధః విచార్య ప్రతిషేధ ఇవ్యర్థః, ల్యబ్లోపే పల్చన. ఆ తేపోలక్కార ఇత్యర్థం, కశ్చిక్క ఇచ్చి దర్థం పూర్వం సంప్రార్థ్య పునస్స్వయమేవ ఆన్యస్య 66 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే సత్త్వేః శద్వైయర్ధ్యం విచార్య కం నిషేధతీతి యదయమా క్షేప ఇతి నిష్కర్షః. ఉదాహరతి. చస్త్రమితి. హేసఖే శ్వమాత్మానం మాం చన్ద్రం సన్దర్శయ యథాహం చన్ద్రం పఠ్యేయం కథా కుర్విత్యర్థః. నీవహి దృశాం ద్వికర్తకత్వాదాత్యా సమితి ద్వితీయా. వస్తుతస్తు 'చన' సన్దర్శయే'తి పాకో యుక్తః. లేదా హేచన ఆత్మానం సన్దర్శయేళ్యర్థః. ఆథ స్వయ మేద విచార్య స్వోక్తం ప్రతిషేధతి. అభవేతి. అథవా చన్ద్ర సన్దర్శనపలో మాభూదిత్యర్థం. కుత? ప్రియా ముఖం కాన్తావదనమ స్తి 'విద్యతే. అత శస్త్రకార్యకారిణకి తద్వదనస్య సత్త్వేన చనప్లైయర్థ్యాదర్శనం న కార్య మిత్యర్థః ఆత్ర ప్రార్థితస్య చన్ద్రదర్శనపు శాస్త్రముఖసత్త్వేన వైయర్థ్యం విచార్య ఆథపతి తత్ప్రతిషేధస్య సూచికత్వాదా శేష. మొదట నొకవిషయము చెప్పి, విచారించి, మరల దానికిం బ్రతి షేధము చెప్పుడు మేని నాక్షే సాలంకార మగును. ఉ. చంద్రుండా నీ దర్శన మిమ్మ, అటుగానియెడలఁ బ్రియురాలిముఖ మున్నది లెము. మొదటఁ జంద్ర దర్శనము కోరి, కొంచెము విచారించి, చంద్ర దర్శనము లేకపోయినను నా ప్రియురాలి ముఖ మున్నదిలెమ్మ. చంద్రుని బదులు సాస్త్రీయురాలిముఖమే చాలును" అని చంద్రునియం దనాదరము కనఁబఱచెను. మొదట నాదరించి, సిమ్మట ననాదరించుట నిర్దోక్త వాణ్ని షేధ మగునుగదా. కనుక నాణ్నే పాలంకారము. నిషేధాభాసమాతేపం బుధాః కేచన మన్వతే, నాహం దూతీ తనో స్థాప స్తస్యాః కాలానలోపమః 69 ద్వితీయం లక్షయతి. నిషేధాభాసమితి. కేచన బుధాః నిషేధాభాసం. ఆభోసరూపం నిషేధమాక్షేపం మన్వతే ఆర్గీకుర్వ స్తీశ్యర్థః తేసామయ మాళయశి, న ని షేధమా త్రమాక్షేపః, చమత్కా రాభావాత్. కింతు యోని షేధో బాధిత ల్వేన ఆభాసరూపస్పక్ ఆర్థాన పర్యవస్యత్ కంచిర్వి శేష మాక్షపతి స ఆశ్లేష ఇతి. ఉదాహరతి. నేతి. కయాచిద్విరహత ప్రయా ప్రేషితా కాచిచ్చాతుర్యశాలినీ దూతీ కఇ్చన్నాయకముద్ది శ్యాహ, హే ఆక్షేపాలఙ్కారః 67 నాయక అహం దూతీ నాస్తే, నష్యమాణవాగ్విషయే. దూతీ నభవామి అతో మయా యద్వక్ష్యతే తత్సర్వం సత్యమేవ అత ఇయం దూతీత్వాత్తత్కాలో చీతమృసావాదినీతి శఙ్క నకార్యేతి భావః అర్థ వక్తవ్యాంశమహ. తనోరితి తస్యాస్త్వత్రియాయా? తనోశ్శరీరస్య తాపః విరహసంతాపః కాలానలోపము ప్రళయకాల వహ్ని తుల్య. అత్ర దూత్యుక్తావేన వాహం దూతీతి నిషేధః-బాధితత్వాదా? సహనస్సక్ అహమనుసయ కాలో చిత్ర కైతనవాదినీ న భవామి కింతు రధ్యవాదిన్యేవాసీ తృ పర్యవస్యన్ని దానీ మేవాగత్య త్వయా సా జీపనీయా అన్యథా మృతిమియాజితి విశేష మాక్షీ పతీత్యా క్షేప నిషేధాభాసముకూడఁ గొందఱు విద్వాంసు లాక్షేపాలంకార మని చెప్పుదురు. నిషేధాభాస మనఁగా నిషేధమువలె నగబడునది. ఉ. నేను దూతినిగాను. ఆమె తనుతాపము కాలాగ్ని తుల్యముగా నున్నది. నాయకునితో నొకదూతి చెప్పెడు మాట లివి. “ఓనాయకుఁడా ! నీ ప్రియురాలు కామజ్వరముచేతఁ గ్రాఁగుచున్నది. నన్ను దూతీగా భావింప . సాధారణముగా దూతిక లసత్యవాక్యమును జెస్సి నాయకులను వంచించి నాయికలకడకుఁ దీసీకొనిపోవుదురు. అట్టి దూతికయే నేనని కలంతు వేమో అట్లు కలంపకుము" అని భాషము. దూతియై యుండియు దూతినిఁ గానని చెప్పినది. నిజముగాచూలియే. కనుక దూలినిఁ గానని యే నిషేధము చెప్పినదో యది నిజమైన నిషేధము కాదు. నిషేధమువలె నగపడుననియే కాని నిషేధముకాదు. కనుక నిషేధా భాసము అను ఆక్షేపాలంకారము. అలంకారసర్వస్వకారాదు తీరు జెప్పుగురు — "నిషేధము మాత్రమే యాత్రేహలు కాలము కాదు. వినిషేధ మనుపకున్న మగుచు (వాస్తవముకాని 'డగుచు) నర్థాంతరమందుఁ బర్యవసించి, యొక విశేషమును స్ఫురింపఁ జేయునో యానిషేధ మామేవము. నేను దూతిని గాదని దూతి చేసిన నిషేధ ముపపన్నము కాడు. ఏలయనఁగా నాపే దూతి కాకపోలేదు. 69 చక్రాలోకే, సవ్యాఖ్యా నే దూతినిఁ గానను నిషేధ మనుకున్న మగుచు "నేను యథార్థ వారిని, అబద్ధము చెప్పుదానను గాను" అను అర్థాంతరమందుఁ బర్యవసించి “ఓ నాయకుఁడా! నీ విప్పు డవశ్యముగ వచ్చి నాయిక సుజ్జీవింపఁ జేయవలయును” ఆను విశేష మును స్ఫురింపఁ జేయుచున్నది. నిషేధ మనుసున్న మగుచు నర్థాంతరమందుఁ బర్యవసించి విశేషమును స్ఫురింపఁ జేయుచున్నది. కావున నా క్షే పాలం కార ఆక్షేప్కోన్యో విధౌ వ్యక్తే నిషేధే చ తిరోహితే, గచ్ఛ గచ్ఛని చేత్కా న త త్రైవ స్యాజ్జనీత్తమ. 70 తృతీయం లక్షయతి. ఆక్షేపణతి, విధా విధానే వ్యక్తే స్ఫుటే సతి నిషే ధే ప్రతి షే ఛేచతిరోపీ- లే అస్ఫుటేసతి అన్య ఆక్షేపః. యత్రాభిమతనిషేధా కుద్ఘాటనపూర్వక మనభినుతం విధిం ప్రకటీకృత్య భవ్యన్తరేణాభిమత ప్రతి షేనో గర్భీకృతస్స్యాత్ తత్రాక్షేప ఉచ్యత ఇత్యర్థః ఉదాహరతి గచ్ఛేతి కాచిత్స్వకా నగమనమునిచ్ఛ నీత్వయానగ స్తన్యమితి కణ్ణతో సుక్వైవస్వోక్తి చాతుర్యేణ తద్ధమనని షేధం సూచయతీ. హేశాస్త! త్వం గచ్ఛ. అహం గచ్ఛామి చేత్తవ మరణం భవేదలో గృహం గచ్ఛేయమిత్యాళఙ్కయా మూహ. గచ్ఛసి జీజతి. త్వం గచ్ఛసిచేత్త తైవ త్వదుద్దేశ్యదేశఏవ మమ జనిః జన్మ స్యాత్ భవత్. ప్రార్థనాయాం లిజ్. తస్మిక్ దేశే పునర్జన్మ ప్రార్థ యామాత్యర్థః మృత్వావ్యన్యస్మిక్ జన్మని తవైవ ప్రియా స్యాం నాన్యస్యేతి భాషః. ఆతో మరణాన్న బిభేమోత్య నేన స్వమరణసూచకవచ నేన మజ్జీవిత మిచ్ఛసిచేత్త్వం మా గచ్ఛేతి నిషేధో గర్భికృతః. అత్ర గమన నిషేధం ప్రచ్ఛాద్య విధేరేవ స్ఫుటికరణా దాక్షేప అభిమతమైన నిషేధమును బయలు పుచ్చక, ప్రకారాంతరము చే నాని షేధమును గర్భికరించునట్లు తనకభిమతమైన విధిని ప్రకటించినను అశేష పాలు కారమే యగును. ఉ. ఓప్రియుఁడా ! నీవు దేశాంతరమునకుఁ బోయిన నాకేమి? అనఁగా, పొమ్ము. నేను వెంటనే మరణము నొంది నీ వున్న దేశనంచే పుట్టి నీకు ప్రేయసి నగుదును. విరోధాభాసాలఙ్కార 69 నాయుని వవాసముని భోగ్వని నాయిక, తన్నెడఁబానీ పోండని -కంఠోక్తముగాఁ జెప్పక, పోవలదనెడి నిషేధవాక్యమును గర్భీకరించి చెప్పి నది. క. .. tat 33. విరోధాభాసాలఙ్కాక అ ఆభాసత్వే విరోధస్య విరోధాస ఉచ్యతే, వినాపి తన్వి! హా రేణ వక్షోజౌ తవ హారిణా. 71 అధ విరోధాభాసం లక్ష్యతి. ఆభాసత్వ ఇతి. విరోధ స్యాభాసత్వే బాధే సతి సః విరోభాభాస ఉచ్యతే, యత్రాపాతకః స్ఫురతో విరోధన్య -పర్యవసానే పరిహారః క్రియతే తత్ర విఠోభాభాస ఇతి నిష్కర్ష. ఉదా హరతి. వి నేతి. హేశస్వి సున్దరీ తప పక్షోజా కుచొ పరేణ ముక్తాహ రేణ 'వినాష్ హారిణే" హారవస్తే హృద్యా చ ధరకః. అగ్ర హారరహితావసీ హారస హితావిత్యాసాతతః ప్రతీతకు విరోధస్య హారరహితాపసి మనోహరావితి శ్లేషభం గ్యా= ర్థాంతరస్వీకా రేణు పరిహృత్వాద్విరోధాభాసం. విరోధమున కాభాసశ్వమున్న యెడల చిరో ధాభాసాలంకారచుగును. విరోధమున కాభాసవ్వ మనఁగా విరోధము దానున్న ఉగపడు నే కానీ నిజముగా విరోధము లేకుండ నుండుట. ఉ. "ఓతస్వీ ! నీకుచములం, హారరహితములయ్ము, హారియై యున్నవి. " హారము లున్నప్పుడు గదా హారి యని చెప్పవలసినది. హారములు లేకున్నను హారియై యున్నవని చెప్పుట నిరోధము. హరి యనఁగా హృద్యమని మఱియొక యర్దము కలదు. కావున, ముందు కనఁబడిన విరోధ మిప్పుడు పోయినది. అనగా విరోధమునఁ గన్పట్టెనేకాని నిజముగా ఛములేదు. విరోధమున కాఖాసత్వము కలదు. కావున విరోభాభాసా -లంకారము. -ఆఅ 34 విభావనాలఙ్కారః. (తద్భేదాః) విభావనా వినాఓ స్యాత్కారణం కార్యజన్మ చేత్, అక్యులా ఔకసాసి శం రక్తం త్వచ్చరణద్వయమ్ . 72 70 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే అధ విభావనా. సా చ షడ్విదా. కారణం వినా కార్యోత్పత్తిరూపా,. హేతువైక ల్యేఒపి కార్యోత్పత్తిరూపా, ప్రతిబంధకసత్త్వేసి కార్యోత్పత్తి రూపా, అకారణాత్ కార్యోత్పత్తిరూపా, విరుద్ధాత్కార్యోత్పత్తిరూపా, కార్యాత్కారణోత్పత్తిరూపా చేతి, శక్రాద్యాం లక్షయతి. విభావనేతి. కారణం వినా కార్యజన్మ కార్యోత్పత్తిర్వర్ణ్యతే చేద్విభావనా స్యాత్ ఉదా హరతి. అపీతి. హేకాస్తే త్వచ్చరణద్వయం అలాక్షారసాసిక్తం లాక్షౌరస లేపనరహితమసి రక్తం లోహికం జాతం. ఆ గ్ర లాక్షారసాలే పిన కారణం కాన్తాపాదయుగ కే ర క్తిరూపకార్యోత్స త్తివర్ణ నాద్విభావనా. తాహిత్యం నైసర్గికమితి విరోధపరిహారః. కారణము లేకుండగనే కార్యము గలిగినట్లు చెప్పుడు మేని విభావ నాలంకార మగును. ఇది ఆఱువిధములు: ఉ. చనితా ! లాక్షారసముచే సంకటఁ దడపఁబడక పోయినను, నీ చరణములు రక్తిమ కలిగియున్నవి. ఎఱ్ఱరంగు వేసిన నెట్టిగా నుండవలయును. ఎఱ్ఱరంగు వేయఁట కార ణము, ఎఱ్ఱగా నుండుట కార్యము. ఎఱ్ఱరంగు వేయకుండగనే యెఱ్ఱనైనవి యని చెప్పితి మేనిఁ గారణము లేకుండగనే కార్యము జరిగినదని చెప్పినట్లగును కనుక విభావనాలంకారము. ఆయిన నెఱరంగు వేయకుండఁగనే యేతీరున నెఱకుడెను? అని ప్రశ్న రావచ్చును. స్వభావము చేతనే యా స్త్రీ పదము లరుణములైనవని సమాధానము. లాక్షారస మనఁగా లక్కరసముని యర్థము. అలంకారార్థము లక్క రంగు పాదములకు స్త్రీలు పూసికొనెడు నాచారము కలదని దీనివలనఁ దేలుచున్నది. హేతూనామసమగ్ర ల్వే కార్యోత్పత్తిశ్చ సా మతా, అసై రతీక్షకఠినై ర్జగజ్జయతి మన్మథః. 73 ద్వితీయాం లక్షయతి. హేతునామికి హేతునాం కారణానా మసమగ్ర ల్వేసి ఆపూర్ణ ల్వేపి వికల త్వేపీతి యావల్ కార్యోత్పత్తిశ్చకార్యో త్పత్తిరపి సా విభావనా మతా కవిసమ్మతా. ఉదాహరతి. ఆస్త్రైరితి. మన్మ విభావనాలఙ్కార 717 థః ఆలీష్టకతి నైరతీ క్ష్వైరకనైశ్చ ఆస్త్రైరరవిన్దాదిభిః పశ్చిళిః బాకైడై 8 జగల్లోకం జయతి వశీకరోతీత్యర్థః, లోకే తీక్షకఠినాన్యేవ జయే సమ్పూర్ణ సాధనాని. ఆత్ర శ్వనఙ్గస్యాస్త్రాణి అనిశీతమృదుత్వాద్వికలాని తథాపి జగ జ్జయరూపకార్యవర్ణ నాద్వీభావనా. చాలినంత కారణము లేకుండినప్పుడు కార్యము కలిగిన దని చెప్పినన... విభావనాలంకారమే యగును. ఉ. తీక్షములు కఠినములు కాని యస్త్రముల చేత మన్మథుఁడు సర్వ లోకములను 'గెలుచుచున్నాఁడు. నిఖిలలోకములను గెలుచుటకుఁ దీక్షములు కఠినములుకాని యస్త్రములు చాలవు. అస్త్రములు కారణము గెలుపు కార్యము. కారణము చాలియుండక దుర్బలముగా నున్నను గార్యము నెఱ వేరి నట్లుచెప్పెను గనుక విభావనాలంకారము. కార్యోత్పత్తి స్తృతీయా స్యాత్సత్యని ప్రతిబట్టికే, నరేన్ద్రనేవ తే రాజ దశత్యసిభుజఙ్గమః 54 అధ శృతీయాం లక్షయతి. కార్యోత్పత్తిగిలి. ప్రతిజద్ధకే సత్యసి కార్యోత్పత్తి స్స్యాచ్చేత్సా తృతీయ విభావ నేత్యర్థం. ఉదాహపతి సరే న్ద్రనితి. హేరొజ రామచన్ద్రకే తమ అసికి ఖడ్గనివ భుజఙ్గమః సర్పః నరేంద్రా రాజ్ఞ కి విషవైద్యాంశ. (నరేశ్లో విషవైద్యేపీతి రత్నసులా దశతి తద్దంశనం కరోతి. ఆ అత్ర శ్లేషేణ మణియశ్రావధశాలి నా దుపీ విష. వైద్యానాం సర్పదష్టకా వర్జ్యతే లోకే మణిచుజ్ఞాదిభిస్చర్పదం . శనం ప్రతిబధ్యతే. ఇహతు లేషు ప్రతిబద్ధ శేషు సత్స్వదీ సర్వదంశనరూప. కార్యోత్ప త్తివర్ణ నాద్విభావనా. యాం) ప్రతిబంధక ముండినప్పటికిఁ గార్యము కలిగిన దనిచెప్పనను విభావ సొలంకారమే యగును. ఉ. ఓరాజ శ్రేష్ఠుఁడా ! నీఖడ్లో రగము నరేంద్రులనే కఱచుచున్నది.. 72 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే నరేంద్రు లనఁగా బౌములవారి డ్రని యర్థము కలదు. ఖల్గోరగము కఱచుటకు (పాము కాటునకు) మంత్రి మధ్యాదు లెఱుఁగునట్టి పాములవాండ్రు ప్రతిబంధకముగదా బ్రతిబంధక మున్నను ఖడ్గరగము నరేంద్రులనే 'కఱచుచున్నదని చెప్పుటవలన విభావనాలంకారము. అయిన, నరేంద్రుల నెట్లు కఱచుచున్నది? వారు మంత్రేషధుల నెఱుఁగుదురే యని శంక రావచ్చును. నరేంద్రు లనఁగా రాజు అనికూడ నర్థముకలదు. కావున రాజులను గఱచుచున్నదని సమాధానము. ఈయుదా హరణమున శబ్ద ప్రతిబంధకమే కాని యర్థ ప్రతిబంధకము లేదు. ఆకారణాత్కార్యజన్మ చతుర్థీ స్యాద్విభావనా, శర్ఖాద్వీశానినాద్కోయముచేతి మహదద్భుతమ్,, 75 అర్ధ చతుర్థీం లక్షయతి ఆకారణాధితి. ఆకారణాత్కారణభిన్నా చపి కార్యజన్మ కార్యోత్పత్తి శ్చేత్సా చతుర్థి విభావ నేత్యర్థ: ఉదాహరతి. శబ్ధాదితి. అత్రకామినీకణ్ణః శబ్ధ ల్వేన తదీయ గానం వీణాని నాద శ్వే సాధ్యవసీయతే. హేసఖి శష్టాత్క మ్బోః అయం వీణానినాదః వీశాధ్వనిః ఉదేతి శ్రూయత ఇశ్యర్థః. మహదద్భుతముత్యాశ్చర్యం. శంఖాద్వీణాని నాదస్య ఆశ్రు తచరత్వాడితి భావ, అత్ర వీజుని నాదే వీణైన కారణం శబ్దస్త్వ కారణం. తాదృశాదని వీణాని నాదరూప కార్యోత్పత్తివర్ణ నాద్విభావనా. కారణము కానిదానిచేఁ కార్యము కలిగెనని చెప్పితి మేని విభావనా రమగును. ఉ. వీణారవము శంఖమునుండి పుట్టుచున్నది. ఎంత వింత, ఇందు వీణారనము పుట్టుటకు శంఖము కారణముగాఁ జెప్పఁబడినది. వీణారవము నకు శంఖమునకు నెట్టిసంబంధమును లేదు. శంఖమునుండి శంభారవము పుట్టవలయునుగాని వీణారవ మెట్లు పుట్టును ? కారణమ ||కానిదానినిఁ గారణముగాఁ జెప్పెను గావున విభావసాలం కారము. అయినను, పయిని నెట్లు సమర్థించుట ? శంఖ మనఁగాఁ గను నీయమైన స్త్రీకంఠ మనియు, వీణారవ మనఁగా నా స్త్రీ యొక్క కంఠస్వర విభావనాలఙ్కార 73. మనియు గ్రహింపవలయును. స్త్రీకంఠమునుండి శ్రావ్య మైన గీతము పుట్టెనని.. యర్థము. విరుద్ధాత్కార్యనిష్పత్తిర్దృష్టా కాచిద్విభావనా, శీతాంశుకరణా స్తన్వీం హ స్త సన్తాపయ న్తి తామ్. 76 ఆధ పంచమాం లక్షయతి. విరుద్ధాదితి. విరుద్ధాద్విరుద్ధ కారణాత్ కార్యనిష్పత్తిః కార్యోత్పతిరపి కాచిద్విభావనా దృష్టా ప్రసిద్ధేశ్వర్థః.. ఉదాహరతి శీతాంశ్వితి. శీతాంశుకిరణాశ్చన కరాః తాం శతన్వీం సున్దరీం సన్తాపయ న్తి పరితప్తాం కుర్వన్తి, హస్తేతి విషాదే. ఆశ్ర తావనివర్తక త్వేన తాపవిరుద్ధాన్శీతాంశుకిరణైకి తాసోత్పత్తికథ నాద్విభావనా, విశుద్ధమైన దానిచే కార్యము కలిగినట్లు చెప్పుడు మేని నదియును. విభావనాలంకార మగును. ఉ. ఆతన్విని శీతాంశుకిరణములు తపింపఁ జేయు చున్నవి. శీతాంశుకిరణములు (చంద్ర కిరణములు) చల్లగా నుండుటచే వానికిఁ దాపము కలుగఁజేయు గుణ ముండదు. చల్లనికిరణములు తావమునకు విరుద్ధ ములైనవి. విరుద్ధమైనదానిచేఁ కార్యము కలిగె నని చెప్పెను గావున విభా వనాలంకారము. అయిన, విరుద్ధముగా నిట్లు చెప్పవచ్చునా? వైజాక్యముయొక్క తాత్పర్య మేమి? అని యడుగవచ్చును. మలయానిలము. కీరళారికాగానములు,. చంద్ర కిరణములు విరహిణులకుఁ దాపము కలంగఁ జేయు నని చెప్పుట కవిసమయ. సిద్ధముగాన నట్లు చెప్పెనని యెఱుఁగునది. కార్యాత్కా రణజన్తాపి దృష్టా కాచిద్విభావనా, యశపయోరాశిరభూ త్కరకల్పతరో “స్తవ. 77 అథ షష్ఠీం లక్షయతి. కార్యాదితి. కార్యాత్కారణజన్యాపి కారణో త్పత్తిరపి కాచిద్విభావనా దృష్టాంలోనే కారణాత్కార్యజనేతి మర్యాదా తాముల్లఙ్ఞ్య తాముల్ల కార్యాదేవ కారణోత్పత్తిర్వరి తా చేద్విభావనాకాచి. က 74 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే దృష్టేత్యర్థః. ఉదాహరతి. హేరాజ తవ కరవి కల్పతరు తస్తాత్ యశవిన ప్రయోగాశిః ఆమ్బుధిరభూత్ - సముద్రాక్కల్పతరూత్ప త్తేశ్శాస్త్ర ప్రసిద్ధత్వాత్సముద్రః కారణం కల్పవృక్షః కార్యం- ఆత్రతు కార్యభూత కలక్పకో రేవ కారణభూతసముద్రోత్పత్తివర్ణ నా ద్విభావనా. లోకములోఁ గారణమువలనఁ గార్యోత్పత్తి యగుట సమంజసము. అట్లుగాక, కార్యంబువలనఁ గారణోత్పత్తిని వర్ణించినను విభావనయేయగును. ఉ. ఓరాజా! నీ యశ స్సనెడి క్షీరసముద్రము నీహస్తమ నెడికల్ప కరువువలన గల్గెను. సముద్రమునుండి కల్పతరువు పుట్టిన దనుట శాస్త్ర ప్రసిద్ధము. ప్ర ప్రసిద్ధము. అటు లుండ, ఇచ్చట కార్యభూతకల్పతరువువలనఁ ; గౌరణభూత సముద్రము వర్ణింపఁబడినది. -అఆ 35. విశేషో క్త్యలఙ్కారః. కార్యాఒజనిర్వి శేషోక్తిస్సతి పుష్కల కారణే, హృది స్నేహజ్ యో నాభూత నదీపే జ్వాలత్యపి. 78 అథ విశేషోక్తిం లక్షయతి. కార్యాజనిరితి. సమ్పూర్ణ కారణే సత్యపి కార్యాజనికి కార్యానిష్పత్తిః విశేషా క్తిః. ఉదాహరతి హృదీతి. స్మరణవ దీప తస్మిక్ జ్వలతృపి హృది కాన్తాహృదయే స్నేహస్య ప్రేముః తైలస్య చ క్షయో నాభూత్. లోకే దీపజ్వలనే సతి స్నేహషయో భవతి-అశ్రతు స్మరదీపజ్వలనే సత్యపి తైలం న క్షీణమితి తైలనాశకారణే దీపజ్వలనే సత్యపి తదనిష్ప త్తివర్ణ నాద్వి శేషో క్తిః- ప్రసిద్ద కారణసమూహ ముండినను గార్య ముత్పత్తి కాలేదని చెప్పుదు మేని విశేషోక్త్యలంకార మగును. ఉ. మన ఢదీపము వెలుఁగుచున్నప్పటికిని స్నేహక్షయము కాలేదు. స్నేహమునఁగాఁ జముకు. దీపము వెలుఁగుచున్నప్పుడు చమురు తగ్గిపోవల యును. దీపము వెలుఁగుట కారణము, స్నేహక్షయము (చముడు తగ్గి పోవుట) కార్యము. దీపము వెలుఁగుచుండినను స్నేహతయము కాలేనని చెప్పినయెడలఁ అసంభ వాసంగత్యలఙ్కారా. 75 కారణ ముండినను గార్యము జరుగ లేదని చెప్పుటయే. కనుక విశేషోక్త్యలంకా అయిన, స్నేహతీయము కానిమాట నిజమేనా? దీపము వెలుఁగు నప్పుడు స్నేహతీయ మయి తీరవలయునుగదా యని శంకించవచ్చును. స్నేహమనఁగా మైత్రి = ప్రేమ యనునర్థమును గలదు గావునఁ ప్రేమ తగ్గ లేదని యర్థము చెప్పుకొనవలయును. - 36. ఆసంభవాలఙ్కాక ఆసంభవ్కోర్థనిష్ప తీరసంభావ్యత్వ వర్ణనమ్, కో వేద గోపశిశుక శైలముత్పాట యేదితి. 79 అసంభవం లక్షయతి అసంభవఇతి. అర్థనిష్పత్తేః కార్యసిద్ధేరనం భావ్యత్వవర్ణనం సంభావనాశక్యత్వ వర్ణ సమసంభవాలఙ్కా ఈ యస్యకన్య చిత్కార్యన్య నిష్పత్తి: విషయే ఇదం సంభానయితు మేప వశకృత ఇతి య, వర్ణ్యలే తత్రాసంభవళి. ఉదాహరతి. కణతి. గోదశి శుకః గోపడాలకః కృష్ణః శైలముత్పాటయేత్ ఉమ్మాలయిష్యతితి కో వేద కోవా జానాతిన న కోస సంభానయితుం శన్నయాంత్యర్ధం. ఆశ్ర శిశుకృతస్య గోత్రోద్ధారస్యకో వే చేత్యసుభామృశ్వవర్ణ నాదసంభవాలక్కా ఈ. ఆర్థసిద్ధికి ఆసంభావ్యత్వమును జెప్పుడు మేని నసంభ వాలం కారమగును. ఉ. గోపబాలుఁ డిట్టు కొండ నెత్తఁగలఁడని యెవ్వఁ డెరుగును? కృష్ణుఁడు గోవర్ధనగిరి సేత్తఁగలఁడని యెవ్వఁ డెరుఁగునని యర్థము. గోపశిశువు కొండనెత్తుట యర్థసిద్ధి. శిశువు కొండ సెత్తుట సాధారణముగ ససంభవము. కనుక నెవ్వఁ తెఱుఁగునని చెప్పఁబడినది. అర్థసిద్ధికి (నిష్పత్తికి) ఆసంభావ్యత్వ ‘(సంభవింపఁ దగకపోవుట) వర్ణనము చేయఁబడినది గనుక నసంభ వాలం కారము. --a 37. అసఙ్గత్యలఙ్కారః. (తద్భేదాః) విరుద్ధం భిన్న దేశత్వం కార్య హేత్వోరసఙ్గతిః, విషం జలధరైః పీతం మూర్ఛితాః పధికాఙ్గనాః 80 76 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఆజ్ఞాసంగతిః, సావ త్రిధా, కార్యపే క్వార్జిన్న దేశత్వరూపా, ఏకత్ర కర్తవ్యస్య అద్యత్ప్రకృతిరూపా, అన్యచ్చికీ సద్విరుద్ధకృతిరూపా చేతి. శశ్రాద్యాం లక్షయతీ. విరుద్ధమితి. యయోః కార్య హేత్వోః భిన్న దేశశ్వం భిన్న దేశావస్థానం విరుద్ధమనుపపన్నం తయోః తద్వర్ణ్యతేచేత్ సః అసఙ్గత్యలక్కాఈ. ఉదాహరతి. విషమితి. జరధరైలే ఫైః విషంజలం కాలకూటళ్ళ పీఠం - పథికార్డునా? వియోగిసధ్వః మూర్ఛితాం. జలపూర్ణ మేనూ నాపు దీపకత్వా త్తదర్శ సామ్య రా కాదా బభూవురిత్యర్థం. విషమితి శ్లేషమూలా భేబాధ్యవసాయైన మేఘానాం కాలకూట పానే సతి పరిక క్షీణాం మూక్ష్ఛేతి ప్రతీయతే. కాకేహి యస్య విషపానం తస్యైవ మూర్ళేతి విషమూర్ఛయోస్సమాన దేశశ్వముచిశం - భిన్న దేశశ్వంతు విరుద్ధం - ఇహతు మేఘానాం విషపానం స్త్రీణాం మూర్ఛేతి తయోర్విరుద్ధ భిన్న దేశ త్వవర్ణ శాదసఙ్గతిః. కార్యకారణములకు విరుద్ధము, భిన్న దేశత్వము చెప్పినయెడల నసం గత్యలంకార ముగును. ఉ. జలధరములు విషము త్రాగినవి. అందువలనఁ బధికాంగనలు. మూర్ఛిల్లికి, జలధరములు విషము త్రోవుట కారణము, పధికాంగనలు మూర్ఛి ల్లుట కార్యము. అనఁగా విషపానము కారణము. మూర్ఛ కార్యము. విష పానము జరిగిన దొకచోట మూర్ఛ సంభవించిన దొకచోట. అనఁగార గార్యకారణములకు భిన్న దేశత్వము చెప్పఁబడినది. కనుక నసంగత్యలంకారము. అయినను ఈవాక్యమును సమన్వయించు టెట్లు? విష మనఁగా నీరని యర్థము కలదు. మేఘములు నీరు త్రావినవి అనగా వర్షాగమము వచ్చినది. పాంథ స్త్రీలు మోహమును బొందిరి, యని యర్థము, అన్యత్ర కరణీయస్య తతో ఒన్యత్ర కృతిశ్చ సా, అపారిజాతాం వసుధాం చికీర్షన్ ద్యాం తథా కరోః 81 అసంగత్యలఙ్కా_ఈః 77 ద్వితీయాం లక్షయతి. అన్యత్రేతి. అన్యత్ర కరణీయస్య కర్తుమర్హస్య తత ససాదు చితదేశాత్ అన్యత్రానుచితస్థలే కృతిః కరణం చాన్యాఒ సంగతిః, ఉదాహరతి......అ పారిజాతామితి పారిజాకవృక్షం భూమిం నయంతం కృష్ణ ముద్దిశ్యశ శ్రీ స్యేదం సోపాలమ్భవచనం. హే కృష్ణభవాక్ వసుధాం భూమిం అపారిజాతాం ఆపగతశ త్రుసమూహాం పారిజాతరహితాంచ చికీర్ష విధాతు మిచ్ఛకో ద్యాం స్వర్గం తథా ఆసారిజాతాం పారిజాకరహితాం అకరోః కృతవాక్ ఆత్ర శ్లేషమూలా భేదాధ్యవసాయేన భువనపారిజాతాం - కర్తుమిచ్ఛ స్వర్గ మేవ తాదృశం కృతనానికి అన్యత్ర భువి కర్తవ్యస్యా పారిజాతత్వస్యతతోఒన్యత్ర స్వర్గే క్రియావర్ణ నాదసంగతిః- ఏది యెచ్చటఁ గావింపఁదగినదో, దానిని అచ్చటఁ గావింపక వేఱక చోటఁ గావించునట్లు చెప్పుటయు నసంగత మగును. ఉ. ఇంద్రుఁడు కృష్ణునిఁజూచి చెప్పెడి సోపాలంభ పచనము:- కృష్ణా! భూమిని అపారిజాూశము (అప-ఆరి-జాతము) గాఁ జేయఁగోరి, స్వర్గము నే అపారిజాతముగాఁ జేసితివి. భూమిని శత్రువులు లేకుండఁ జేయఁగోరి స్వర్గము నట్లు చేసితివి. అనఁగా పోయినశత్రువులు అనునర్థమిచ్చు ఆపారిజాతముగా భూమిని చేయఁగోరి, స్వర్ణమును అట్లు చేసితివనుట స్వర్గముందు పోయిన పారిజాత వృక్షమును గాఁ జేసితివి. అన్యత్కర్తుం ప్రవృత్తస్య తద్విరుద్ధకృతిశ్చ సా, గోత్రోద్ధార ప్రవృత్తో ఒపి గోత్రో బ్ఛేదం పుర్కాకరోపి తృతీయాం లక్షయతి. ఆర్యదితి. అన్యత్కార్యం కర్తుం ప్రవృత్తస్య తద్విరుద్ధకృతిః ప్రకృత కార్యవిరుద్ధ కార్యకరణం చ సా ఆసంగతిః. ఉదాహ చ సా రతి. గోత్రేతి గోత్రోద్ధార ప్రవృత్తో ఒక గోత్రాయా ఉర్వ్యాః ఉద్ధారాయ ఉద్ధరణాయ ప్రవృత్తో జెసి త్వం గోత్రోద్భేదం గోత్రాణాం సర్వతా నాము బ్భేదం ఖురపుట్టనైర్దళనం భువో దళనం చ పురా వరాహావతారే ఆకరోళ కృతవాస సీత్యర్థం ఇదనుపి తదానీ మేన కృష్ణముద్దిశ్య శక్రస్య సోపాలమృ వచనం. అత్రాస్ "శ్లేషమూలా భేదాధ్యవసాయేనైన భూమ్యుద్ధరణ ప్రవృతో కి చం .6 2 79 చవ్దాలోకే, సవ్యాఖ్యానే తద్దళన మేవ కృతణానితీ అన్నద్భూమ్యుద్ధరణం కర్తుం ప్రవృత్తస్య కృష్ణస్య తద్విరుద్ధకృతిః భూమ్యుద్ధరణరూకు కార్యవిరుద్ధతద్ధళనరూపకార్యకరణం వర్ణిత మితి లక్షణసంగతి ఇదియు ఇంద్రుఁడు శ్రీకృష్ణుని పరిహసించిన సోపాలంభ వచనమే. ఒకానొక కార్యమును జేయఁ బూనినవానికి, నేఱక విరుద్ధ కారణంబును వర్ణించుటము అనుగతమే యగును. ఉ. కృష్ణా ! భూమి నుద్ధరించుటకుఁ బూనిన నీవు తద్విరుద్ధంబుగ భూమిని పెల్లగించితివి. ఇచ్చట వరాహావతారకాలంబున భూమి నుద్ధరింపఁ బూనినపుడు, అతని పదఘట్టనంబులచే (గిట్టలయొక్క త్రొక్కుడుల చేత) భూమి పెల్లగిల్లిన దానిని, యిప్పుడు, తద్విరుద్ధముగ వర్ణి పఁబడియె. ఈ 38. విషమాలఙ్కారః. (తద్భేదాః). విషము వర్ణ్యతే యత్ర ఘటనా2ననురూపయోః, క్వేయం శిరీషమృద్వ క్వ తాదృఙ్మదనజ్వరః 83 అథ విషయమ్. తత్తి విధం. అననురూపనటనారూపం విరూపకార్యో త్ప త్తిరూపం ఇష్టార్థోద్యమాదనిష్టావా ప్తిరూపం చేతి. యత్రాజ ననురూపయోః విసదృశయోర్ఘటనా సంబద్ధో వర్ణ్యలే తద్విషముమిత్యర్థః. ఉదాహరతి. శ్వేతి. శిరీష మృద్వణీ శిరీష, కుసుమమృదులగా త్రీ ఇయం క్వపుత్ర తాదృక్తథా విధః మదనజ్వరశ్చ క్వ. ఆతిమృదుల త్వేన అతిదుస్సహ త్వేన చానను రూపత్వాదనయోర్ఘ టనాత్తాదృక్పన్తాపం కథం సోడుం శక్నుయాదితి భావః. ఆతాజననురూపయో ర్ఘటనాదాద్యం విషయమ్. 900 1 అననురూపము లైనవానికి ఘటన (సంబంధము) వర్ణింపఁబడె నేని విషమాలం కారమగును. అననురూపము లనఁగా నసదృశత్వము కలవి. ఉ. దిరిసెనపువ్వువలె మృదువైన శరీరముగల యీ కోమలి యేడ? మదసకృత మైన తాపమేడ? ఆతిమృదుత్వముగల యంగనకును, అతిదుస్సహత్వముగల మదనజ్వర మునకును ఘటన వర్ణించినాడు. గనుక విషమాలంకారము. అతిమృ. విషమాలాజ్కారః 79 ముక్వముగల యంగనయు, అతిదుస్సహక్వముగల మదనజ్వరము ననను రమలు. విరూపకార్యస్యోత్ప త్తిరపరం విషమం మతమ్, కీర్తిు ప్రసూతే ధనళాం శ్యామా తన కృపాణికా. 84 ద్వితీయా) లక్షయతి. విరూపేతి. విరూప కార్యస్య కారణవిరుద్ధ కార్యస్య ఉత్ప త్తిర్జనసమష్యపరమన్యద్విషము మకమిష్టం. ఉదాహరతి కీర్తి సుతి, హేరాజī తవ శ్యామా నీలవర్ణా కృపాణికా ఖడ్గః ధవళాం శుభ్రం 'కీర్తిం ప్రసూతే భవత్ప్రడ్గను హిమ్నా శుభ్రా కీర్తిరాతేత్యర్థ, కారణంయద్గుణకం కార్యం తద్గుణక మే వేతి లోకస్థితి}. ఆర్ద్ర శ్యామఖడ్గ రూపకారణేన తద్వి రుద్ధశుభ్ర కీ ర్తిజననవర్ణ కార్ద్వితీయం విషయమ్. విరూప కార్య ఎరూప కార్యోత్పత్తి చెప్పినను విషమాలంకారమే యగురు. మనఁగాఁ గారణమునకు విరుద్ధమైన కాక్యము. కారణనిలక్షణమైన స్వరూప ముగల కార్య మునిభావము. నీను ఉ. నీ సరికత్తి తెల్లనికీర్తి నీముచున్నది. నల్ల చికత్తి నల్లనికీ ర్తి నన్నచో విరూపకార్యోక్పత్తిలేదు. నల్లనిది తెల్ల దా ని నీ నుట విరూపకార్యో త్పత్తి, కారణగుణము నలుపు, కార్యగుణము తెలుపు, నలుపువలనఁ దద్విరుద్ధ మైన తెలుపు పుట్టినది. కావున విరూకు కార్యోత్పత్తి. అందుచే విషమాలం "కారము. అనిష్టస్యాస్య వా పిళ్చ తదిష్టార్థసముద్య నూత్, భష్యాళయా యా హి మజ్జాషాం దష్ట్వా ఖు స్తన భక్షితః 85 తృతీయం లక్షయతి. అనిష్ట న్యేతి. ఇష్టార్థ సముద్యమాత్ అభిలషితార్థ ద్యోగాదనిష్ట స్యార్థస్య ఆవాప్తిశ్చ ప్రాప్తిరపి తత్ విషనుమిశ్యర్థ8. యశ్రేష్టలాభాశయా ప్రవృత్తా సత్యాం న కేవలమిష్టాన వా స్త్రీః ప్రత్యుతాజన ప్తిరప్ భవతి తపష్యపరం విషచుమితి నిష్కర్ష. ఉదాహరతి. భక్ష్యాన యేతి. ఆఖుర్యూషకః భక్ష్యాశ్రయా భక్షణార్హ ద్రవ్యలాభకృష్ణయా అహిమం 80 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే జూషాం సర్ప పేటి కాం దష్ట్వా దర్భిక్త్వా తేన సర్పేణ భక్షితః, భవిష్య భ్రమేణ సర్ప పేటికాం దష్ట్వా తద్వివరేణ ముఖం ప్రసార్య తత్రస్థ సర్వేణ స్వయ మేవ దష్టస్సన్ మృతో 2 భూదిత్యర్థః అశ్ర భక్ష్యార్థం ప్రవృత్తా న కేవలం భక్ష్యా నవాప్తిః- ప్రత్యుత స్వమరణరూపానార్థావా ప్తిరపి జాతేతి తృతీయం విషయమ్. ఇష్టసిద్ధినిఁ గోరి ప్రయత్నించినప్పు డిష్టసిద్ధి కాకపోవుటయు, ననిష్ట యగుటయుఁ గూడ విషమాలంకార మగును. ఉ. ఎలుక భక్ష్యములబుట్ట అనుకొని పాము పెట్టెను గొఱికి పాముచే భక్షింపఁబడెను. ఎలుక భ్యుములకొఱకుఁ బ్రయత్నించినది. భత్యములు దొరకలేదు. అనఁగా నిష్టసిద్ధి కలుగలేదు. భక్ష్యములు దొరకకపోఁగా, స్వప్రాణములను- గూడఁ గోల్పోయెను. ఇష్టసిద్ధి కలుగక పోవుటయేగాక యనిష్ట సిద్ధికూడఁ గలిగినది. అందువలన విషమాలంకారము. 79. సమాలఙ్కారః (తద్భేదా?. సమం స్వాద్వర్ణనం యత్ర ద్వయోకప్యనురూపయోః, స్వానురూపం కృతం సద్మ హా రేణ కుచమణ్డలమ్. 86- అథ సమమ్. తచ్చ శ్రీ విధం - అనురూపవర్ణ నరూపం. కారణసారూప్య, వర్ణనరూపం, ఆక్లే కేన కార్యసిద్ధి వర్ణనరూపం చేతి. తత్రాజ్యం లక్షయతి. సమ మితి. యత్రానురూపయో ర్వర్ణనం క్రియతే తత్ర సమాలజ్కారః, యత్ర. అనురూపయోర్ధ్వయ్యో ఘటనం వర్ణ్యతే తత్ర సమమితి నిష్కర్ష&. ఉదా హరత. స్వానురూపమితి. హారేణ ముక్తాహారేణ కుచమణ్డలం స్వానురూపం: స్వసదృశం సద్మ స్థానం కృతం అస్యాఙ్గస్య తదాశ్రయణయోగ్యత్వాదితి. భావ- ఆర్ద్ర ముక్తాహారస్య కుచమణ్డలమనురూపం స్థానమిత్యనురూప. యోర్ఘటనం వర్ణితమతస్సమమ్. అనురూపములైన రెండింటికి ఘటన (సంబంధము) వర్ణింతుమేని సమా లంకార మగును. సమాలఙ్కారః ప్రథమవిషమాలం కారమునకు వ్యతిరేకమయినది యీ 81 సమాలంకా నము. అననురూపములైన వానిఘటన విషయము. అనురూపము లైనవానిఘటన సమము ఉ. హారముచేత స్వానురూపమైన మందిరముగాఁ గుచమండలము చేయఁబడెను. నా హారము వసించుటకుఁ గుచమండలము తగిన మందిర మని యర్థము. హారముయొక్క శోభకుఁ గుదమండలముయొక్క శోభకు సరిపోయినది. హారమునకుఁ దగినచోటు కుచమండలము. హారము కుంచముండలము నను రూపములు (ఒకదాని కొకటి తగినవి). దీనికి ఘటన వర్ణింపఁబడెను. గావున సమాలంకారము. సారూప్యమపి కార్యస్య కారణేన సమం విదుః, నీచ ప్రవణతా లక్ష్మి ! జలజాయాస్త వోచితా. 87 ద్వితీయం లక్షయతి. సారూప్యమితి. కార్యము కారణేన సారూప్యం అనురూప్య వర్ణనమపి సమం విదుః. ఉదాహరతి. నీ చేతి. ప్రాయశః నీచాను వర్తనశీలాం లక్ష్మీముద్దిశ్య ఇదం పోతాసవచనం. హేలక్ష్మీ! జలజాయా స్సముద్రోత్పన్నాయా స్తవ నీవప్రవణతా నికృష్ణానుసరణశీలత్వం నిన్న దేశాభి ముఖ్యంచ ఉచితా ఉచితా ఆహ్ జలే నీచ ప్రావణ్యన్య స్వాభావిక త్వాత్తదుత్పన్నా యాస్తవాపి నీచ ప్రవణతా కథం న స్యాత్ ఆతః కారణగుణ క్రమాగతనీచ ప్రావణ్య వినయే త్వం నోపాలభ్యేతి భావః. ఆశ్ర జలస్య నీచ ప్రారణ్యం నిన్న దేశాభిముఖ్యం లక్ష్యాస్తు నికృష్టానువర్తిత్వం తయో శ్లేషమూలా భేదా ధ్యవసాయేన లక్ష్య! జనక సారూప్యవర్ణ నాత్ ద్వితీయం సమమ్. కారణముతోఁ గార్యమునకు సారూప్యము చెప్పుదుమేని సమా లంకార మగును. ఇది ద్వితీయ విషమాలంకారమునకు వ్యతిరేకమైనది, అనఁగాఁ2 గారణమునకుఁ గార్యమునకు సరిపోయినది యని చెప్పుట సమాలంకార మని భావము. 82 చక్రాలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఉ. లక్ష్మీ! జలములోఁ బుట్టిన నీకు నీచాసక్తత యుక్త మేకదా. నీచమైన జలములోఁ గొప్పవంశములోఁ గాదని భావము) బట్టితిఐ కావున నీవు నీచాసకపై యుండుట యుచితమే. నీచులయొద్దనే సాధారణ ముగా లక్ష్మీ యుండు సని భావము. కారణము నీచవంశజననము, కార్యము నీచాస కత. రెండిటికి సరిపోయినది. అనఁగాఁ కార్యకారణములకు సారూ వ్యము చెప్పఁబడినది. కావున సమాలంకారము, విన్కానిష్టం చ తస్సిద్ధిర్యదర్థం కర్తుపద్యమః, యుక్తో వారణలాభోజయం స్యాల! తే వారణార్థినః. 88 తృతీయం లశయతి. వితి. యదార్థం యత్కార్యసిద్ధ ్యర్థం కర్తురుచ మః ప్రయత్నః అనిష్టం వినా తస్య సిద్ధిర్యది లేదని సనుమీత్యర్థః యత్కార్య సిద్ధ్యర్థం కర్తా ప్రవర్తలే కత్కార్యమనిష్టం నినా సిధ్యతి చేత్తదపి సమమితి నిష్కర్ష. ఉదాహరతి, యుక్తఇతి. మహ్యం వారణం దేహీతిచిరాత్ప భృతి రాజానువ ర్తనశీలం ద్వారి ద్వారైః కృతనివారణం స్యాలకం దృష్ట్యా. రాజ్ఞస్సోవహాఃసవచనమిచం, హేస్యాల వారణార్థనః గణార్థనః నివారణార్థ తే తవ అయం వారణలాభః యుక్తః చి రేణభవత్సా తస్య వారణస్య అనాయాసేనైవ లాభాదస్మిన్విషయే లజ్జాం జహీహీత్యర్థః ఆత్ర నారణస్య శ్లేషమూలా భేదాధ్యవసాయే నేప్సితవారణరూపత్వాదనిష్టం వినా కల్లాభాచ్చ. నశ్చ సమమ్. కర్త యేకార్యంబును జేయ నుద్యోగించునో యాకార్యం బనిష్టము. లేక సిద్దించినట్లు వర్ణించిన నదియు సమాలంకారమే యగును. ఉ. గజమును (వారణమును) గోరినయో బావా! రాజద్వారపాల కులచేత నీకు గజము (వారణము) లభించెను, కార్యక ర్త గజమునే (వారణమునే) శోరినాఁడు గాని, వారణమును (ఆనఁగా నివారణమును) గోరలేదు. అచ్చట కర్త తనయిష్టానా ప్తిని బొంద లేదు. శబ్దశక్తిమాత్రముచేఁ (శ్లేషవేఁ) బొందినట్లు తోచుచున్నది. ఇది i చిత్రాలఙ్కారః 83 పరిహాసోక్తి గనుక ఇష్టావా ప్తియైనట్లు చెప్పఁబడినది. అనంగా, బావకు అని ష్టము (క్లేశము) కలుగక వర్ణించినందున నిది అక్లేశ కార్యసిద్ధిరూపసమాలంకా రము. - 40 చిత్రాల జ్కారః ఇ చిత్రం తత్ర ప్రయత్న శ్చేద్విపరీతఫ లేప్సయా, నమన్తి సంత స్త్రీలో క్యాదపి లబ్ధుం సమున్న తిమ్. 89 చిత్రం లక్షయతి. చిత్రమితి. వివరీతఫ కెవ్సయా విపరీతఫలం ప్రాప్తు మిచ్ఛయా ప్రయత్న శ్చేక వృత్తిర్యని పత్ర చిత్ర మిక్యర్థః యద్వా, 'విచిత్రం తత్ప్రయత్న, శ్చే' దితి పాఠః. తత్ప్రయత్నః తద్విపరీకఫలం ప్రాప్తమితి యత్ర వర్ణ్యతే తత్ర విచిత్రమితి నిష్కర్ష ఉదాహరతి సమ స్తీతి. సంతస్సత్పురుషాః ట్రైలోక్యాత్ లోకత్రయాదపి సమున్నతి మౌన్నత్యం లబ్ధం ప్రాప్తుం నమస్తె ప్రణమని నమ్రో భవన్తి చ ఆశ్ర సమానం ప్రయత్నవిశేషః తస్య తు ఫలమనో దేశసంయోగః త్రైలోక్యాధి కౌన్నత్యంతు తద్విపరీక్షఫలం తతాత్తు మిచ్ఛయా నమనమితి వర్ణికత్వా ద్భవతి చిత్రం. బౌద్ధక్యం విహాయ శ్రీరామచన్ద్ర ప్రణామే త్యున్న తపద వివే సత్పుగుపొస్తు ప్రణచు నీతి తాత్పర్యమ్ ఒకఫలము న పేక్షించి తద్విరుద్ధమైన ప్రయత్నము చేయఁబడెనేని విచిత్రాలంకారము. మఱియు, ప్రయత్నమునకు విరుద్ధమైన ఫలమపేక్షించి యాప్రయత్నము చేయఁబడు నేని విచిత్రాలంకారము. ఉ. మూఁడులోకములకంటే సమున్నతినిఁ బొండఁగోరి సజ్జనులు శ్రీ రామునికి నమస్కరించుచుందురు. కోరినది యున్నతి ప్రయత్నము ప్రణామము. ప్రయత్నమునకు ద్ధమైనది ఫలము. కనుక విచిత్రాలంకార మైనది. 84 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే 41. అధికాలఙ్కారః. అధికం పృథులా ధారాదా ధేయాధిక్య వర్ణనమ్, బ్రహ్మాణాని యత్ర తత్ర మా న్తి న తే గుణాః 90 జలే య ఆథాధికమ్. లేచ్చ ద్వివిధం ఆధారాదాధేయాధిక్యవర్ణ నరూపం ఆధేయాదాధారాధిక్యవర్ణ నరూపం చేతి. తత్రాద్యం లక్షయతి. అధికమితి పృధులాధారాదతివి స్తృక త్వేన ప్రసిద్ధాభారాదా ధేయస్య తదా శ్రీ తస్యాధి క్యవర్ణనమితి యత్తదధిక మిత్యర్థ కె. ఉదాహరతి. బ్రహ్మాణానీతి. హేరామ! యత్ర జలే బ్రహ్మాండాని బుద్బుదప్రాయణి తిష్ఠన్తి తత్ర మహాజలే తవ గుణా అన స్తకల్యాణగుణాః న మాన్తిన నిలీయస్తే తప్పరిచ్ఛిన్నా న భవ భవ స్తీశ్యర్థః. తాదృశజలస్యాపర్యాప్తత్వాక్కతిపయే ఏవ గుణా స్తత్ర స మాన్తి కిం పుసన్స ర్వే గుణా ఇత్యర్థ. ఆత్ర పృథుల త్వేన ప్రసిద్ధజలరూపౌధారా దాధేయానాం గుణానామాధిక్య వర్ణ నాత సమాధిక భేదః. గొప్ప యాధారమునకంటె నాథేయమున కాధిక్యమును జెప్పినచో నధికాలంకార మగును. ఉ. ఏ జలములందు బ్రహ్మాండము లిమిడియున్నవో యచ్చట నీ గుణము లిముడవు. జల మాధారము. గుణము లాధేయము. బ్రహ్మాండము లిమిడిన జల మని చెప్పుటచే జలము చాల విశాల మైనదని భావము. ఇంత విశాలమయిన జలమున నీగుణము లిముడ పరుటచే నాధారమునకంటే నా ధేయమున కాధి క్యము చెప్పఁబడినది. కనుక నధికాలంకారము. పృథ్వీధేయాద్యదాధారాధిక్యం తదసి తన్మతమ్, కియచ్వాగ్బ హ యత్రైతే నిశ్రామ్యన్తి గుణా స్తవ. 91 ద్వితీయం లక్షయతి. వృథ్వాధేయాదితి. అతిపృధు ల్వేన ప్రసిద్ధా దాఖీయాదాధారస్య కదాశ్ర యస్యాధిక్య వర్ణనమితి యత్తదపి సత్ అధికం మతన్. ఉదాహరతి. కీయదితి. హేసీతాధీశ! వాహ కియత్ ? కిం పరి 85 మాణం స్యాత్ ? తత్పరిమాణమేతావదితి నిర్ణీతుమశక్యమేవేత్యర్థం. త్వ? యత్ర శబ్ద బ్రహ్మణి ఏతే అపరిచ్ఛిన్న త్వేన పూర్వోక్తాస్తవాన స్తకల్యాణగుణా విశ్రాన్యుని అసంబాధం విష్ణస్తీత్యర్థః. భవదీయభ క్త సర్యవాన్గోచరా భవన్తి. యద్వా, పేదపురాణేతిహాసాదిశబ్దగోచరా భవన్తి, ఆశ్ర విశ్రామ్య స్తీత్య `నేన తాదృగ్గుణా పేక్షయా లేదాధారస్య వాగృహ్మణ్య ఆధిక్యవర్ణ నాదధిక భేదః. విస్తారము నా ధేయముకంటె నాధారము మిక్కిలి విస్తారముగ వర్ణించుటయును అధికాలంకారమే యగును. యంత ఉ. ఓరామా ! శబ్దబ్రహ్మము ఎంతవిస్తారమో అంతకంటే కల్యాణగుణములు భక్తుల వాక్కులయందు విశ్రాంతి నొందియున్నవి. అనఁగా గోచరము లగుచున్నవి. 042. ---@42, అల్పాలఙ్కారః. అదా అల్పం తు స్యూబా ధేయాద్యదాధారస్య సూక్ష్మతా, మణిమాలోర్మి తేద్య క రే జనపటాయతే. ఆల్పం లక్షయతి. అల్పమితి. సూక్ష్మాదల్బ త్వేన ప్రసిద్ధిదా ధేయా దాధారస్య సూక్ష్మ తా వర్ణ్యత ఇతి యతడల్పం. ఉదాహరతి. మణీతి. విర హిణీం ప్రతి సఖీవచనమీదం, హేసఖి! తే ముణీమాలోరికా మణిమయా తి ద్గుళీయకం అణ్యస్త్రీ న్విరహశాలే శరే భవత్పాణా జపవటాయ తే జపమాలే వాచరతి, పూర్వం రశ్నములోర్మీ కా అఙ్గళి పరిచ్ఛిన్నత్వా తూసి ఇదా మీ తు కరేణ పరిచ్ఛిన్నా తత్రాపి జనమాలేవ లంబక ఇత్యాధారస్య సూక్ష్మ త్వం విజ్ఞేయమ్. సూక్ష్మమైన యధేయముకంటె నధిక మైన సూక్ష్మత యాధారమునకుఁ జెప్పుడు మేని నిల్పాలంకార మగును. ఉ. ఓస్వీ ! ఉంగరము నీచేతియందు జపమాల వలె నున్నది. A 86 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే చేయి యాధారము. ఉంగర మాధేయము. ప్రేతికి మాత్రము పట్టు దగినది యుంగరము. అనఁగా మిక్కిలి చిన్నది. ఇంత చిన్న యంగరము . చేతికిఁ బట్టవలె నన్న చోఁ జేయి కడు సన్నముగా నుండవలయును. చేతికిఁ బట్టిన దనుకొనుఁడు ఆచిన్న యుంగరము చేతికిఁబట్టి జపమాలవలె వ్రేలాడ వలె నన్నచోఁ జేయి కడుంగడు సన్నముగా నుండవలయును. సూక్ష్మమైన యుంగరముకంటెఁ జేయి మిక్కిలి సూక్ష్మముగా నున్నదని భావము. అనఁగా సూక్ష్మమైన యాధేయము (ఉంగరము) కంటె నాధారము (చేయి) మిక్కిలి సూక్ష మైనదని చెప్పఁబడినది కావున సల్ఫాలంకారము. ---9 43. అన్యోన్యాలఙ్కారః. అన్యోన్యం నామ యత్ర స్యాదుపకారః పరస్పరమ్ త్రియామా శరీనా ఛాతి శశీ భాతి త్రియామయా. ఆనో, 93 జ్యోస్యం లక్షయతి. ఆన్యోన్యమితి. యత్ర పరస్పరముపకారో వర శత్రాన్యోన్యం నామాలజ్కౌరః. ఉదాహరతి, త్రియామేతి. శశినా చుర్రే ప్రియామా రాత్రిః భాతి. త్రియామయా శశీ భాతి ఆశ్ర శశినా రాత్రిరుపకృతా తయా శశీ. ఏవం పరస్పరము పకారవర్ణ నాదన్యో న్యాలం కారః. పరస్పరము నుపకారము కలుగుచున్నట్లు చెప్పినచో నన్యోన్యాలు. కారమగును. దాని చేత నిది దీనిచేత నది యుపకారమును బొందుచున్నట్లు. వర్ణించినయెడల నన్యోన్యాలం కార మగునని య యర్థము. ఉ. రాత్రి వేళఁ జంద్రుఁడు శోభనొందుచున్నాఁడు, చంద్రునిచేత రాత్రి శోభను బొందుచున్నది. అఅ 41 ఈ విశేషాలఙ్కారః (తడేదా?) ఇ విశేషః ఖ్యాతమాధారం వినాప్యా ధేయనర్ణనమ్, గల్కేసి సూర్యే దీపస్థాస్తమశ్చిన్దన్తి తక్క రాః. 94 ని శేషాలఙ్కా ఈ j E7 అథ విశేషం లక్షయతి. విశేషణతి. ఖ్యాతం ప్రసిద్ధమా ధారం వినా ప్రసిద్ధమాచారం ప్యాధేయవర్ణనం తదాభేయస్య యత్ర కుత్రచిత్ స్థితివర్ణనమితియల్ సవిశేష ఉచ్యత ఇత్యర్థః. ఉదాహరతి. గత ఇతి. సూర్యేగతే అ స్తంగ లే సక్యసి దీపస్థాః దీపా శ్రీ తాస్సన్తిః కక్కరా స్సూర్యకిరణా స్తమ స్తిమిరం ఛిన్దన్తి నాశయంతి. అత్ర ప్రసిద్ధస్య సూర్యరూపాధారస్యాభావేఒపి అత్కి రణానాం దీవసమాశ్రితత్వోక్త్యా విశేష ప్ర భేదః. ప్రసిద్ధమైన యాధారమును జెప్పకుండఁగనే యాధేయమును జెప్పితి. మేని విశేషాలంకార మగును. ఉ. సూర్యుఁ డస్తమించినను, దీపస్థము లగుచు సూర్యకిరణములు చీఁకటినిఁ బోఁగొట్టుచున్నవి. ఆధారము ఇట నా ధేయము సూర్యకిరణములు. సూర్యుఁడు. సూర్యుఁడు లేకున్నను సూర్యకిరణము లున్నవి యని చెప్పుట యాధారము లేకుండఁగ నే యాధేయ మున్నది యని చెప్పుటయే యగును గావున విశేషాలం కారము. ప్రసిద్ధము. సూర్యుఁ డ స్తమించునప్పుడు తన తేజము నన్నియందుంచి పోవు ననుట "సౌరం లేజికి సాయమగ్నిం సంక్రమణే,” "అగ్నిం చా ఆదిత్యకి సాయం ప్రవిశతి.” మొదలగు శ్రుతులు సూర్యుఁ డస్తమించునప్పుడు తన తేజస్సు నగ్ని యందుంచు నని తెలియఁజేయు చున్నవి. రఘువంశము చదివిన విద్యార్థు లీసందర్భమున “సరాజ్యం గురుణాదత్తం ప్రతిపద్యాధికం బభౌ, దినానే నిహితం తేజః సవిత్రేవ హృతాశనః' అను శ్లోకమును స్మరింపఁ దగును. విశేషస్సాన్ యద్యేకం వస్త్వనేత్ర వర్ణ్యతే, అ స్తర్బహిః పురః పశ్చాత్సర్వద్విపి సైవ మే. 9538 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే విశేషా స్తరం లక్షయతి. విశేష ఇతి. ఏక మేవ వస్తు అనేక పర్ణ్యతే యది సోపి తద్వర్ణనమసి విశేష ప్ర భేద ఏవేత్యర్థం. ఉదాహరతి. అస్తరితి. కస్యచిద్విరహిణో వచనమిదం. మే మన ఆస్తరథ్యన్తరే బహిర్బాహ్య దేశే పురః పురోభాగే పశ్చాత్పృష్ఠదేశ్ తథా సర్వదిక్ష్వకి సమస్తాశా స్వపి సైవ క్రియైన దృశ్యత ఇతి శేషః, నాన్యదిత్యర్థ : అత్రైకస్యా వివ కాన్తాయాః అనేకదేశేషు స్థితి వర్ణ నాద్వి శేష భేదః. ఒకవస్తువే యనేకస్థలములం దున్నట్లు వర్ణించితిమేని నదియును విశేషాలంకార మే యగును. నా ఉ. మనస్సునందును (లోపల), బాహ్యప్రదేశమందును, సముఖ ప్రదేశమందును, వెనుకను, అది యిది యన నేల, నా కన్ని దిక్కు లయందును ప్రేయనీయే (ప్రియురాలే వనరుచున్నది. ఒక్క ప్రియురాలే యన్ని దిక్కులనుండినట్లు వర్ణింపఁబడెను గావును విశేషాలంకారము. కిఇచ్చిదారమ్భతో ఒశక్యన స్వన్తరకృతిశ్చ సః, త్వాం పశ్యతా మయా లబ్ధం కల్పవృక్ష నిరీక్షణమ్. 96 విశేషా స్తరం లక్షయతి. కిఇచ్చిదితి, కిచ్చి చారమ్భతః యత్కి ఇచ్చిత్కి)
- యారమ్బాల్ ఆశక్యవస్తన్తరకృతిరసాధ్య కార్యాన్తరకరణం చ స్వవిశేషః
యత్ర యత్కిణ్చిత్కార్యసిద్ధ్యర్థం ప్రవృత్తస్య దైవాదసాధ్యవస్త్వ నరకరణం వర్ణ్యతె తత్రాపి విశేష ఏ వేతి నిష్కర్షః. ఉదాహరతి. త్వామితి. హేరాజ! త్వాం పశ్యతా మయా కల్పవృక్షనిరీక్షణమపి లబ్ధం ప్రాప్తం, శ్వద్దర్శనార్థం మయి ప్రవృత్తే సతి అతివితరణశాలితయా త్వదర్శ నేనైవ ఆర్థాదుర్ల భకల్పవృక్షదర్శనమపి నిష్పన్న మిత్యర్థః. అత్ర రాజదర్శనోద్దే నేన ప్రవృత్తస్య దై వాద సాధ్య కల్పతరుదర్శన ప్రాప్తివర్ణ నాద్వి శేష భేదః అకస్సోయం త్రివిధ ఇతి విజ్ఞేయమ్. ంచి దారంభమువలన నశక్యమైన మఱియొక వస్తువు సమకూరినట్లు వరింపఁబడెనేని పదియును విశేషాలంకార మగును. 82 వ్యాఘాతాలఙ్కారః. 89 ఉ. ఓరాజా ! నిన్నుఁ జూచుచున్న నాకుఁ గల్పవృక్ష నిరీక్షణము- లభించినది. ఇది రాజును జూచి యాచకుఁ డన్నమాట. రాజును జూచుట కించి దారంభము. కల్పవృక్షనిరీక్షణము, అశక్యమైన మఱియొక్క ఐస్తువు సమ ' కూరుట. కల్పవృక్ష నిరీక్షణ మశక్యము. ఆశక్యమైన యీపని, రాజును జూచుట యనుకించిదారంభమువలన సమకూరినది. కనుక విశేషాలంకారము. రాజు కల్పవృక్షసదృశుఁ డనియు రాజును జూచినచోఁ గల్పవృక్షమును జూచినట్లే యనియు భావము. ర -*0 45. వ్యాఘాతాలఙ్కాఈ (తద్భేచాః) స్యాద్వ్యాఘాతో ఒన్యథాకారి తథాకారి క్రియేత చేత్, యై ర్జగత్ప్ర యతే హన్తి తై రేవ కుసుమాయుధః 97 ఆధ వ్యామాక. స ద్వివిధః కథా కారిణ్యతథాకారిత క్రియా, సౌకర్యనిబద్ధ కార్యవిరోధి శ్రీ యాచేతి తత్రావ్యం లక్షయతి. స్యాదితి. తథా క్రియ కారి తథాభూతకార్యసాధనం అన్యథా కారీతికథా భూత కార్యసాధనం క్రియేత చేద్వ్యా మాత స్స్యాత్, యద్వా యద్యత్సాధనతయా కేచిదుపాత్తం తాడేవా న్యేస తత్ప్రతిభటేన తద్విరుద్ధసాధనం క్రియేక చేత్సోని వ్యాఘాక ఇతి నిష్కర్షః ఆద్యముదాహరతి. మైరితి. యైః కుసుమైః కరణైః జగల్లో కః స్రీయతే కృష్యతే తైరేవ జగదానన్దశరై రేవ కుసుమైః కుసుమాయుధః జగత్ హన్తి బాధతే. అశ్ర జగతీతిసాధనాన్యేవ కుసుమాని మన్మ థేన తద్విరుద్ధజగ త్పీ దాసాధ నాని కృతానీతి ప్రథమవ్యామాత భేదః. దృశా దగ్ధం మనసిజం జీవయన్తి దృశైవ యాశి, విరూపాక్ష,స్య జయినీ స్తాః స్తువే వామలోచనాః. 98. అద్యస్యోదాహరణా నరమపి దర్శయతి. దృశేతి. విరూపాక్షస్య శివస్య దృశా నేత్రేణ దగ్ధం మనసిజం మదనం యా వాసులోచనాః దృశా జీవయన్తి తా విరూపాక్షస్య జయినీ, వామలోచనాః మనోహరనయనాః.
- 90
చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే స్త్రీయః స్తువే. పురా విరూపాక్షః దృశైన సాధనేన మదనం దగ్ధవాక్, ఇజా నీం విరూపాక్షవిజయినీభిః దృశైవ మదనో జీవితః అతో విరూపాక్ష ప్రతి భటత్వా తౌః స్తామీతి తాత్పర్యం; శివేన మదనహననసాధన త్వేన కృతా -దృక్ తద్విరోధినీభిః స్త్రీభి స్తద్విరుద్ధ మదనజీవరసాధనీకృతేతి వ్యామాకః, ఒక విధమైన కార్యమునకు సాధనమైన వస్తువు తద్విరుద్ధ కార్యము నకు సాధనము చేయఁబడెనేని వ్యాఖాతాలు కార మగును. ఉ. వేనిచేత జగత్తు సంతోషము నొందుచున్నదో వానిచేతనే మన థుఁడు హింసించుచున్నాడు. స్త్రీల కటాక్షవిభ్ర మాదుల చేత జగ త్తానందము నొందుచున్నది. ల కటాక్షని భ్ర మాదుల చేత మన్మథుఁడు జనులకు హింస కలుగఁ "జేయుచున్నాఁడు. ఆనంద స్త్రీల కటాక నిభ్రమారులు జగదానందమునకు సాధనము. మునకు విరుద్ధమైనవి హింస. ఆహింసకే మన్మథుఁడు స్త్రీ కటాక్షని భ్ర మాదుల సాధనముగాఁ జేసికొనినాఁడు. ఆనందమునకు సాధనముగానుండిన 'కామినీ కటాక్షవి భ్ర చూదులు, హింసకు సాధనముగాఁ జెప్పఁబడినవి కావున వ్యాఘాతా లంకారము. సౌక ర్యేణ నిబద్ధాపి క్రియా కార్యవిరోధినీ, దయాచేద్బాల ఇతి మయ్య పరిత్యాజ్య ఏవతే. 99 సౌకర్యనిబద్ధ కార్యవిరోధి క్రియారూపం లక్షయతి. సౌకర్యేణేతి. కార్యస్య నియుక్తకార్యస్య విరోధినీ క్రియా కర్మ నిబద్ధాచేత్సోసి వ్యా ఘాతః, అయమర్థః, యేన సాధనేన యత్కార్య క్రియా కేన చిద్దృకీ కృతా తేనైన సాధనేన తత్కార్యనిరోధ క్రియా కదన్యేన సుకరం సమర్థితా చేతోసేపి వ్యాఘాత ఏవేతి, కార్యనిరోధి క్రియాయాం సౌకర్యంతు కారణస్య సుతరాం తదానుగుణ్యం, ఉదాహరతి. దయేతి. కేన చిజ్జెత్రయా త్రోమ్మ ఫోన రాజా కారణామాలాలజ్కారః- సంస్థాప్య 91. వ బాలత్వాద్యునరాజం రాజ్య గంతుం ప్రయత్నే కృతే - సతిజాలత్వాదహం న పరిత్యాజ్యః కుతు న్నసేవ నేతన్య ఇతి త్వయోగా -సహిష్ణోర్యువరాజస్య వచనమిదు. హేరాజజ్ బాలఇతి తే తవ మయి దయా చేతరై అహం తే అపరిత్యాజ్యం. కింతు సహైన నేతద్యః ఏతావశ్పర్యన్త మనియు క్తస్య పరిత్యాగనివ నాయుక్తః, అతో మత్ స్థాపనం త్వన చేసి కథం -రోచతణతి వాక్యతాత్పర్యమ్. అత్ర బాలత్వ హేతునా యువరాజన్య రాజ్యస్థాపనే రాజానిర్జీ తే సతి తేనైవ హేతునా యువరాజీన తద్విపరీత “సహానయన మేన సమర్థితమితి వ్యాఘాతభేదః. వా ణ దిగ్విజయార్థమై ప్రయాణోన్ముఖుఁడైన రాజు యువరాజును బాలుఁడని రాచనగరున విడిచి పెట్టి పోవుటకు యత్నించఁగా నాయువరాజు చెప్పెడి వాక్యము. ఉ. బాలుఁడని నీకుఁ గరుణ గలిగెనేని, నేను వివిధముచేతను విడిచి పెట్టఁడగనివాఁడను. అనఁగా ఔలుఁడని విడిచి పెట్టఁ దగదు. ఇంతకాలనుం నన్ను విడిచి పెట్టని వాఁడవగు నీవు, ఇప్పుడు విడిచి పెట్టిపోవుటకు నీ కెట్లు మనస్సు పుట్టెను, అని యువరాజు ఆడిగెను. ఇచ్చట రాజు బాలత్వ హేతువు చేత యువరాజును నిడిచిపెట్టిపోవుటను యత్నింపఁగా యువరాజును బాలత్వ కార ణము చేతనే తద్వివికీతసహనమును సుకరముగ సమర్థించుటవలన నిదియు వ్యాఘాతాలంకారమే యగును. - 46. కారణమాలాలజ్కో కః. గుమ్భః కారణమాలా స్యాద్యథా ప్రాశా సకారణైః. నయేన శ్రీ శ్రియా త్యాగ స్యా గేన విపులం యశః 100 ఆర్థ కారణమాలాం లక్షయతి. గుమ్భయతి. ప్రాకాన్తా పూర్వోత్తర కారణాని తెరుమ్భః దేశా అతిక్రమ్య యథాప్రాకాన్తం యాని గ్రధనం కారణమా లేత్యుష్యలే. ఉత్తరోత్తరకారణభూతైః పూర్వపూర్వ 92 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే వస్తుభిః పూర్వపూర్వకారణభూతై రుత్తరోత్తరవస్తుభిర్వ్యాకృతో యస్సం. దర్భస్సా కారణమా లేత్యుచ్యక ఇతి నిష్కర్ష కథాన. ఉత్తరోత్తరకారణ భూతపూర్వపూర్వసందర్భః పూర్వపూర్వకారణభూతో త్తరోత్తరసందర్భ శ్చేతి ద్విధా పర్యవసితా, తత్రాద్యాముదాహరతి. నయేనేతి. నయేన నిత్యా శ్రీః లక్ష్మీః భవతీతి శేషః శ్రియా త్యాగః వితరణం, విద్యత ఇవిశేషం. త్యాగేన విపులం విస్తృతం యశః, విద్యత ఇతిశేషః ఆత్ర నయస్య స్వోత్తర శ్రీ హేతుత్వాచ్ఛి యస్సోత్తరవితరణ హేతు త్వాద్వికరణసృ స్వో తర యశో హేకుత్వా దుత్తరోత్తరకారణభూతపూర్వపూర్వ గుమ్భరూపకి కారణ మాలా భేదర్. ఉత్తరో త్తరకారణభూతమసుపూర్వపూర్వవస్తువులచేతఁ గాని, పూర్వ పూర్వకారణభూతములైన యుత్తరోత్తరవస్తువులచేతఁ గాని రచన సల్పినచోఁ కారణమాల యగును. కలుగును. ఉ. నీతిచేత సంపద, సంపద చేతఁ ద్యాగము, త్యాగముచేత యశము ఇందుఁ బూర్వమైన నీతి, యుత్తరమైన సంపదకును; బూర్వమైన సంపద, యుత్తరమైన త్యాగమునకును; బూర్వమైన త్యాగ ముత్తరమైన యశ స్సునకును గారణభూతములైనవి. అనఁగాఁ బూర్వ పూర్వ వస్తువు లుత్తరోత్తర, ములకుఁ గారణభూతము లైనవి. భవన్తి నరకాః పాపాత్పాపం దారిద్ర్య సమ్భవం, దారిద్ర్యమప్రదానేన తస్త్రాద్ధానపరో భవ. ద్వితీయా ముదాహరతి. భవస్తీతి. నరకాః గౌరవాదయః పాపొద్దుము కర్మణః భవన్తి, జనానామితి శేషః పాపం దారిద్ర్య సమ్భవం దారిద్యో త్పన్నం భవతి దారిద్య్ర్యం ఆప్రజానేన దాతృత్వాభావేన భవతి. తస్మాత్ 'కారణాల్' హేసఖే దానపరః దాతృత్వాసక్తోభవ యథాశక్తి సత్పాత్ర సము దాయే దానం కుర్వీత్యర్థః. ఆ శ్రీ నరకాష్ ప్రతిపాపం హేతుః, పాపం ప్రతి, ఏ కావళ్యలఙ్కార దారిద్ర్యం హేతుః, దారిద్ర్యం ప్రతి దానాభావో హేతుః. రో త్తరకారణగుమ్బనరూపః కారణమాలా భేదః. g8 93 కలు పాపముచేతఁ, బాపము దారిద్ర్యముచేత, దారి ద్యము దానమీయ కుండుటచేత సంభవించును గాన, బొన పరుఁడవు కము. ఇట ను తరవస్తువైన పాపము పూర్వమైన (ముందున్న) నరకము నకు, నుత్తరమైన దారిద్ర్యము పూర్వమైన పాపమునకు, సుత్తరమైనయప్ర దానము పూర్వమైన దారిద్ర్యమునకుఁ గారణభూతములు గాఁ జెప్పఁబడినవి; అనఁగా నుత్తరోత్తర వస్తువులు పూర్వ పూర్వములకుఁ గారణభూతములు వరింపఁబడినవి. దా తెలంగా కనుకఁ గారణమాత్రాలంకారము. దాని కిది కారణము దీని కది కారణ మని కారణములు వరుసగాఁ బుష్పమాలలో నిపుష్పములవలె నుండు నని తాత్పర్యము. ఉత్తరోత్తరపూర్వపూర్వము లనఁగా నేమో యని యింకను కొందఱకుఁ జిలియక సందేహముగా నుండవచ్చును. అ, ఆ, ఇ, ఈ, ఈ జకలలో "ఆ" పూర్వము, “ఆ” యుత్తరము, "ఇ" పూర్వము, "ఈ" యుత్తరణ. అకుఁ గారణ ఉత్తరోత్తరములు పూర్వపూర్వములకుఁ గారణము లైనప్పుడు ఆ, మగును. ఈ, ఇ కి కారణ మగును. పూర్వపూర్వము లుత్త రోత్తరములకుఁ గారణము లై నప్పుడు అ, ఆ కుఁ గారణనుగును. ఇ, ఈ గారణ మగును. j - 47. ఏకావళ్యలఙ్కారః. గృహీకము_క్తరీత్యార్థశ్రేణి రేకావళీ మతా, నేత్రే కర్ణాకవిశ్రాన్తో కర్ణా దో సద్భుదోలికా. 102 ఏకావళీం లక్షయతి. గృహీతి. ఉత్తరోత్తరస్య పూర్వపూర్వ విశ్లేషణత్వం పూర్వపూర్వస్య నా ఉత్తరోత్తరవి శేషణత్వం గృహితముక్త 50_7 94 လူက చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే రీతిః తయా అర్థశ్రేణికి పదార్థప? ఏకావళీ మతా, తతః ఉత్తరోత్తరస్య ర్వపూర్వని శ్లేషణత్వం యత్ర వర్ణ్యతే శత్రైకా, పూర్వపూర్వస్య ఉత్తరో త్తరవిశ్లేషణశ్వం యత్ర వర్ణ్యతే తత్రాన్యేతి ద్విధా భవతి త ద్యౌమేన సార్ధ కేనోదాహరతి. నేత్రే ఇతి. తస్య మహీభుజః శ్రీ రామ చన్ద స్య నేత్రే కర్ణాన్తయోః వి. శ్రాస్త తత్పర్యస్తం ఆయతే దో సచ్భుదోలినౌ భుజపర్య స్తలమ్బమా నా విశ్యర్థః. దో సమ్భా జానుపర్య సపలమ్బనమనోహరౌ, జానునీ రత్నముకురాకారే తస్య మహీభుజః. ఇత్యర్థ?. కర్ణా 103 దో సమ్భావితి. దో సమా జాను పర్య నవలను నేన తత్పర్యస్తమా యకత్వేస మనోహరౌ జూనునీ రత్నముకురాకారే మణిదర్పణ సదృశే, విద్య తే ఇతి శేషు. ఆత్ర పూర్వే నేత్రే ప్రత్యుత్తరయోః కర్ణయోర్విశ్లేషణత్వం, కర్ణా ప్రతి దో సభ్భుయోర్విశ్లేషణత్వం, దో సన్భ ప్రతి జానునో క్విశ్లేషణ త్వం, జానునీ ప్రతి రత్నముకుర యోర్వి శ్లేషణత్వమిత్యేవముత్తరోత్తరస్య పూర్వపూర్వం ప్రతి విశేషణత్వాదాద్యైకావళీ, నీవమన్యాప్యూహ్యా. గృహీతముక్తరీతిచేఁ గూర్పఁబడిన యర్థముక్తి యేకావళి యగును. గృహీతముక్తరీతి యనఁగా, గ్రహించినవానిని విడిచి పెట్టు పద్ధతి. పెట్టుపద్ధతి. ఈయరకుక్కి లో బూర్వపూర్వములకు ఉత్తరోత్తరములు గాని యుత్త గోత్తరములకుఁ బూర్వపూర్వములు గాని విశేషణభావము కలిగియుండును. ఉ. రామచంద్రునకుఁ గన్ను లాకర్ణ విశాలములు; కర్ణములు బాహు పులవఱకు నుండునవి; బాహువులు మోఁకాళ్ల వఱకు వ్రేలాడునవి; మోకాళ్లు సుందరమైన దర్పణముల వంటివి. ఇందుఁ గన్నులు మొదట గ్రహింపఁబడినవి. విడిచి పెట్టఁబడినవి. వెనుకఁ గర్ణములు గ్రహింపఁబడినవి. మరల విడిచి పెట్టఁబడినవి. ఈ తీరున నే తక్కినవాని సూహించికొనవలయును. మాలదీప కాలఙ్కారః 95 కన్ను లాకర్ణాంతవిశాలము లన్నప్పుడు కన్నులు పూర్వము. ఆ కర్ణాంతవిశాలము లు త్తరము. పూర్వమున కుత్తరము విశేషణము. ఇట గృహీతము కరీతి యున్నవి కావున నేకావళ్యలంకారము. ఏకా వళి యనఁగా మాలావిశేషము. తత్సదృశ మైనది గనుక నీయలం కారమును కేకావళ్యలంకార మని పేడిరి. C టి. మాలాదీప కాలఙ్కా ర. దా దీపకై కావళీ యోగా న్యాలాదీపకముచ్యతే, స్మ రేణ హృదయే తస్యా స్తేన త్వయి కృతా స్థితిః. 104 అథ మాలాదీపకం లక్షయతి. దీపకేతి. దీపకైకావళ్యోర్యోగాన్మాలా దీపకముచ్యతే పణ్ణి తెరళ్లీ క్రియతే ఇత్యర్థం. యత్ర దీపకై కొవళో కారయ్యో లక్షణే సంభవకః కత్ర మాలాదీపకం నామాలం కారణతి నిష్కర్షర్- ఉదాహరతి. స్మ రేణేతి. కాచితియయా ప్రేక్షకా కళేయం ప్రత్యాహ, తస్యాః భవత్త్రియాయాః హృదయే సరేణ స్థితిః కృతా త్వ్వరహా తస్యాః మహతీ మన్మథపీడా జా తేత్యర్థః. తన ప్రియాహృదయేన త్వయి స్థితిః కృతా మన్మథపరచశా సతీ శ్వయ్యేవ మనో నివేళికవతీత్యర్థం. ఆశ్ర పూర్వోత్తర వాక్యయ్యో స్థితి రేక ఏవ ధర్మఇతి దీపకం, గృహికము శరీతిసద్భావాదేకా వళీశ్చ తయోర్యోగా నాలా దీపకమ్. A దీపకము, ఏ కావళ్యలంకారము ఈ రెండును గలిసియుండినచో మాలా దీపకాలంకార మగును. 2 ఉ, మన్మథుఁ డా పెహృదయమందును అది సిహృదయమునందును • `వసించెను. ఇచ్చట 'వసించెను" అను క్రియ మన్మథునికి, హృదయమునకు "రెండిటికి నన్వయించుచున్నది. కావున దీపకము. హృదయశబ్దము గ్రహింపఁబడి విడిచి పెట్టఁబడినది కావున నేకావళి. ఈరెండును గలిసియున్నవి కావున మాలాదీపకాలంకారము. 96 చక్రాలో "కీ, సవ్యాఖ్యానే - 49. సారాలఙ్కారః ఉ త్తరోత్తరముత్కర్ష స్సార ఇత్యభిధీయతే. మధురం మధు పీయూషం తస్మాత్తస్మా త వేర్వచః. 105 సారం లక్షయతి. ఉత్తరోత్తరమితి. పూర్వపూర్వా పేషయా ఉత్త రోత్తరం ప్రత్యుత్కరో వర్ణ్యతే చే కర్హి సార ఇత్యభిధీయతే సార ఇత్యలం. కారు కవిభిరష్టీ శ్రీయత ఇత్యర్థః. యత్ర పూర్వపూర్వా పేక్షయా ఉత్త శిత్తరసం ఉత్కర్షః ప్రతిపాద్యతే తత్ర సారాలంకార ఇతి నిష్కర్ష ఉదాహరతి. మధురమితి. మధు క్షోభ్రం మధురం మధురరససంయుక్తం తస్తాన ధునః పీయూషమమృతం మధురం తస్మాత్సీయూ మాత్క వేర్వచోడు. మధురం, అత్ర పూర్వపూర్వా పేషయా ఉత్తరోత్తరస్య ఉత్కర్ష వర్ణనా త్సారాలంకారః, ఉత్తరోత్తరము నుత్కర్షము వర్ణింతు మేని సారాలంకార మగును. అ కంటే ఇ ఇ కంటే ఉ ఈ కంటె ఋ శ్రేష్ఠము. ఈ తీరుగ దానికంటెనది దానికంటే నది శ్రేష్ఠ మని చెప్పుట యుత్తరోత్తరము నుత్కర్ష మును వరి ంచుట యసను. ణ ఉ. తేనె మధురము, దానికంటె, నమృతము మధురము, దానికంటె Xవివాక్కులు మధురములు. అ 50. యథాసంఖ్యాలఙ్కారః. యథాసుఖ్యం క్రమేణైన క్రమికాం సమన్వయః, శత్రుం మిత్రం విపత్తిం చ జయ రజ్జయ భజ్జయ. 106 స యథాసంఖ్యం లక్షయతి, యథాసంఖ్యమితి. యత్ర క్రమికాణాం స మానసంఖ్యాకానాం క్రమేణ ప్రథనుస్య ప్రథమేన ద్వితీయస్య ద్వితీయ నేత్యాదిక్ర మేణ సమన్వయో వర్ణ్యతే తత్ర యథాసంఖ్యాలంకారః. ఉదా హరతి. శత్రుమితి. 'హేరాజక్ త్వం శత్రుం జయ. మిశ్రం రజ్జాయ పర్యాయాలఙ్కారః 97 ఆనన్దయ, విపత్తిం భంజయ నివారయ, అశ్ర క్రమికాణాం యథా క్ర మేణ వర్ణ నా దృథాసంఖ్యమ్. క్రమముచేఁ శ్రమికాసమన్వయము గలుగఁ జెప్పినయెడల యథా సంఖ్యాలంకార మగును. క్రమికాసమన్వయమనఁగాఁ గ్రామముననుసరించి చెప్పఁబడిన పదార్థ ములకు సమన్వయము; క, ప య చెప్పి వీనితోఁ గ్రమముగా చ, ర, క అన్వయించునట్లు చెప్పుట క్రమికాసమన్వయము కలుగఁ జెప్పుట యనఁ అనఁగా "క" తో "చ" అన్వయింప వలయును. "ప" తో అన్వయింపవలయును. అన్వయింపవలయును. " తో "క్ష" అన్వయింపవలయును. క, ప, యలు, భ, ర, కలు క్రమముగాఁ జెప్పఁబడినవి. సమస్వయము మముతప్పకుండఁ గలిగినది. 14857 5055° ఉ. శత్రువులను, మిత్రులను, విపత్తులను, గెలుపుము, రంజిల్లఁ జేయుము, నశింపఁ జేయుము. శత్రువులను, మిత్రులను, విపత్తులను అనుమాటలును; గెలుపుము, రంజిల్లఁ జేయుము, నశింపఁజేయుము అనుమాటలును గ్రామముగాఁ జెప్పఁ బడినవి. వానికి సమన్వయము క్రమము ననుసరించి కలుగుచున్నది. శతు వులను అనుదానితో "గెలుపుము” సమన్వయించుచున్నది. మిత్తులను అను దానితో "రుజీల్లఁ జేయుము” సమన్వయించు చున్నది. విపత్తులను అనుదానితో "నశింపఁ జేయుము” సమన్వయించుచున్నది. శతు శ. తువులను గెలువుము, మిత్రులను రంజింపుము, విపత్తులను భంజింపుము అని తాత్పర్యము. దీని నే వామనాదులు శ్రమాలంకార మందురు. అ@ 5]. పర్యాయాలజ్కో ఈ (తద్భేదాః.) పర్యాయో యది పర్యాయేణైకస్యానేకసంశ్రయః, పద్మం ముక్త్వా గతా చన్ద్రం కామినీవదనోపమా. 307 అథ పర్యాయః. సద్వివిధః. ఏకస్య అనేకాశ్రయరూపః, అనేకన్యవై శాశ్రయరూపశ్చేతి. తత్రాద్యం లక్షయతి. పర్యాయ ఇతి. ఏకస్యైపవస్తు 98 చవ్దాలోనే, సవ్యాఖ్యానే నః పర్యాయేణా నేకసంశ్రయః అనేకా శ్రయవర్ణనం యది తర్హి పర్యాయా లంకారః. ఉదాహరళి. పద్మమితి, కామినీవడనోపమా సున్దరీముఖసాదృశ్యం పద్మం ముక్త్వా చన్ద్రం గతా ప్రాప్తి, అత్రైకస్యానీవ కామినీవదనోప క్రమేణ కద్మచన్ద్రరూపానేకా శ్రయ వర్ణ నాత్పర్యాయః.. యద్యప్యుపమాయాః పదాశ్రయణం కంఠతో నోక్తం, తథాపి పద్మం ముక్త్వా గతే త్యుక్త్యా సాక్పరాశ్రయణం లభ్యతే వియోగన్య ప్రాస్తిపూర్వకత్వాల్ - అశోఒహ్ని పద్మే స్థిత్వా రాత్రే చన్ద్రం గ లేత్యర్థః . ఒకవస్తువునకే యొక దూశ్రయము తరువాత మఱియొక యాశ తరువాత వఱియొకయాశ్రయము సని పర్యాయంబున ననే యము దాని కాశ్రయములు చెప్పినచోఁ బర్యాయాలంకార మగును. ఉ. కామినియొక్క నందినది. రా వదన కాంతి పదమును విడిచి చంద్రునిఁ త్రియందుఁ బద్మములు ముకుళించుటయుఁ జంద్రుఁడు ప్రకా శించుటయు సర్వజన హితంబ. పనిశయొక్క వదనకాంతి పదమును విడిచి పెట్టుటచేఁ బద్మములు ముకుళించెననియుఁ, జంద్రునియందుఁ బ్రవేశించు- టచేఁ జంద్రుఁడు ప్రకాశింయఁ గల్పింపఁబడినది. పద్మమును వనితా వదనకాంతి విడచినదని చెప్పినందుచే నదివఱ కా వనితా పదన కాంతి పద మందున్నదని స్పష్ట పడుచున్నది. వదన కాంతికి మొదటఁ బద్మము, తరువాతం జంద్రుడు నాశ్రయములుగాఁ జెప్పఁబడినవి. అనంగా "శ్రయములు చెప్పఁబడినవి. కనుకఁ బర్యాయాలంకారము. ఏకస్మిన్యద్యనేకం వా పర్యాయ స్సోపి సమతః, అధునా పులినం తత్ర యత్ర ప్రోతః పురాజని. వదన కాంతిక నే' 108. ద్వితీయం లక్షయతి. ఏకస్మిన్నితి ఏక న్నాధారే క్రమేణ వా క్రమే శైవ ఆనేకమాఛేయం భవతి యది సోపి పర్యాయస్సమ్మతః. యత్ర వికసి న్నాధారే క్రమేణానేకాధేయాని వర్ణ్యంతే తత్ర పర్యాయ భేద ఇతి నిష్కర్ష ః. ఉదాహరతి. అధునేతి. యత్ర నద్యాం స్త్రోతః ప్రవాహః పురాజుని. పరివృత్త్యలఙ్కారః 99 తత్ర సద్యాం అధునా పులిసం దృష్టం, అశ్ర ఏకస్యామేవ విద్యాం శ్రీమేణ ప్రోతః పులినరూపానేకా ధేయపర్ణ నాత్పర్యాయ భేదః. ఒకవస్తువునే పర్యాయమున ననేక వస్తువు లాశ్రయించినవని చెప్పిన నదీయఁ ఁ బర్యాయాలంకార దుగును. అనఁగా నొకయాధారమునందే యనేక వస్తువులు పర్యాయమున (ఒకటి పోయినతరు వాతనొకటి నుండినట్లు చెప్పినచోఁ బర్యాయాలంకార మగును. ఉ. వెనుకఁ బ్రవాహ మున్న చోట నిప్పు తీసుకతిన్నె యున్నది. పర్యాయమున (కాల భేదము చేత విసుకతిన్నెయును బ్రవాహము నొక్క చోటనే (యాధారముననే యున్నట్లు చెప్పఁబడెను గనుకఁ బర్యా యాలుకారము. - 52 పరివృత్త్యలఙ్కారః (తద్భేవాః). పరివృత్తిర్వినిమయో న్యూనాభ్యధిక యోర్మిథః, జగ్రా హైకం శరం ముక్త్వా కటాంత్సరపు శ్రియామ్.109 పరివృత్తిం లక్షయతి. పరివృత్తిరితి, న్యూనాభ్యధిక యోః అల్పాధిక యోగి మీథోన్యోన్యం వినిమయః పరివృత్తి3 యత్ర స్పల్ప న్యయేన అధిక స్వీకరణం ఆధికవ్యయేన స్వల్పస్వీకరణం సమేన సమస్వీకరణం చా వర్ణ్యతే తత్ర పరివృత్తి ర్నామాలంకార ఇతి నిష్కర్త: విద్యా ముదాహరతి. జగా, హేతి. సరాజా. ఏక మేవ శరం బాణం ముక్త్వా రిపుశ్రీయాం కటాష్ దిగ్రాము, ఏకబాణ మోచనఃపూర్వకమ సేక శత్రు లక్ష్మీకటాు జా" స్వీకృతవానిత్యర్థః రాజాయం పరాక్రమశాలిత్వాదే కేనైవ బాణేన రణే శత్రూక్" హత్వా తద్రాజ్యలక్ష్మీణ ప్రాసేతి శ్లోక తాత్ప ర్యం, అత్రైక బాణరూపస్వల్ప వస్తువ్యయేనా సేకలక్ష్మీకటాక్షరూపపస్తు స్వీకార వర్ణ నాక దుపగివృత్తిః. ఏవం ద్వితీయే కృతీయే జేయే. G న్యూనాధికనుఁల వినిమయము హావృత్త్యలు కారము. మనఁగా వస్తువులను మార్చుకొనుట. వినిమయ 100 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే కొద్ది దిచ్చి (న్యూనము) గొప్పది (అధికము పుచ్చుకొనుట గాని, గొప్ప దీచ్చి (అధికము) కొద్దిది (న్యూనము) పుచ్చుకొనుట గాని పరివృత్త్య లంకార మగునని యర్థము. ఉ. ఆరా జొక్క బాణము విడిచి, శత్రు రాజుల లక్ష్మీకటాక్షములను గోనె ఒక్క బాణ మిచ్చి, గజతురగాదిసంపత్తినిఁ దీసికొనె నని యర్థము. ఇచ్చినది కొద్దిది. తీసికొనినది గొప్పది. కనుకఁ బరివృత్త్యలంకారము. ఈ రా జొక్క బాణమువేయంగానే శత్రురాజులు పలాయితులై రనియు రాజ్యము నీతఁడు తీసికొనె ననియుఁ బై వాక్యములకుఁ చాత్పర్యము. వారి చంద్రాలోకములో గొప్పదిచ్చి కొద్ది పుచ్చుకోనుట కుదాహరణము చెప్పలేదు. కావునఁ బ్రతాపరుద్రీయమునుండి గ్రహింపఁబడినది. ఉ. యుద్ధములోఁ బ్రతాపరుద్రునిచే జయింపఁబడిన శత్రురాజుల బోయలు, చెంచులు మొదలగు నరణ్యనివాసుల కాభరణము లిచ్చి వల్కలా దులను బుచ్చుకొందురు. ఇచ్చినవి భూషణాదులు (గొప్పది.) పుచ్చుకొన్నవి. నారగుడ్డలు `మొదలగునవి (కొద్దివి), ప్రతాపరుద్రునిచే జయింపఁబడిన శత్రు రాజు లర ణ్యములకుఁ బారిపోయి యచ్చట పీతాంబరాదిమృదు వస్త్రముల ములు పనికిరావు గావున నారగుడ్డలు మొదలుగునవి యవసరమగుటచే వాని సరణ్యవాసుల యొద్దఁ బుచ్చికొని వారికిఁ బ్రతిఫలమిచ్చుట కీరాజుల యొద్ద రత్నా ద్యాభర ణములు తప్ప మఱియేమియు లేవు గనుక నవియే యిచ్చిరని పైపఙ్కులకుఁ 'దాశ్పర్యము. కొద్దిదిచ్చి గొప్పది, గొప్పదిచ్చి కొద్దిది పుచ్చుకొనుటమాత్ర మే కాక సమమైన దిచ్చి సమమైనదానినిఁ బుచ్చుకొనుటగూడఁ బువృత్త్యలంకార మని కావ్యప్రకా ప్రకాశః కాశకారాదులు వచించియున్నాడు. ఉ, ఆయేణాక్షి కటాక్ష మిచ్చి నాహృదయమును దీసికొనెను. వీణాక్షికటాక్షమున కెంతవిలువగలదో యశనిహృదయమున కంతవిలువ పరిసంఖ్యాలఙ్కారః. 101 శలదు. సమమైనకటాక్షమునొసంగి సమానమైన హృదయమును దీసికొనేననీ చెప్పుట చేఁ బరివృ త్త్యలంకారము. ఆపై కడగంటి చూపు నా పైఁ బ్రసరించుట తోడనే నా పెళు వశుఁడ నైతి నాని వైవాక్యముల భావము. భావము. - 53. పరిసుఖ్యాలఙ్కరః - పరిసంఖ్యా నిషిధ్యైక మేకస్మిన్వ సుయ స్త్రణమ్, స్నేహక్షయః ప్రదీపేషు న స్వాంతేషు నత భ్రువామ్. 110 అర్థ పరిసంఖ్యాధి లక్షయతి పరిసంఖ్యేతి. వికం వస్తు నిషిధ్య ఏకత ప్రతిషిధ్య ఏకస్మిన్న్యస్మిక్ యస్త్రణం నియమనం యత్సా పరిసంఖ్యే వ్యర్థః, యత్రైక మేవ వస్తు ఏకత్ర నిషిధ్య అస్యశ్రీ నియమ్యతే తత్ర పరి సంఖ్యాలంకార ఇతి నిష్కర్షః. ఉదాహరతి. స్నే హేతి. ప్రదీపేషు దీప పాత్రేషన్నేహక్షయ స్త్రీలనాశః అభూత్ - నతభ్రువామఙ్గనానాం స్వాం భేషు హృదయేసు స్నేహక్షయః ప్రేమనాశః నాభూత్ అభివృద్ధి రేవాభూదిత్యర్థః. ఆత్ర శ్లేషమూలా భేదాధ్యవసాయేపై కస్యైవ స్నేహన్య దీపేషు నిషేధాత్త స్యైవ స్త్రీ చిత్తేషు నియమనాచ్చ భవతి పరిసంఖ్యా. ఒకవస్తువున కొకచోట యం త్రణము (నియమనము) చేసి మరియొక చోట నిషేధము చెప్పినచోఁ బుసంఖ్యాలం కార మగును. ఒకచోట నొకదానిని విధించి ఉండునని చెప్పి) మఱియొకచోట ( నిషేధించుట (లేదనిచెప్పుట) పరిసంఖ్యాలంకార మని యర్థము. యంత్రణ మనంగా నియమించుట. ఉ. స్నేహక్షయము దీపములయందే కాని స్త్రీల అచి తములందు లేదు. స్నేహక్షయమునకు దీపములయందు విధి (నియమనము). స్త్రీ చిత్త ములయందు నిషేధము. దీపములు, స్త్రీ చిత్తములు భిన్నములైనచోటులు. స్నేహక్షయ మొకచోట నుండునని చెప్పి వేఱ కచోట లేదని చెప్పినాఁడు గనుకఁ బరిసంఖ్యాలంకారము. 102 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే స్నేహక్షయమనఁగాఁ జమురు తగ్గిపోవుట, మైత్తి (ప్రేమ) తగ్గి పోవుట, యనీ రెండర్థములు కలవు కావున, దీపములతో నన్వయించునప్పుడు చమురనియు, స్త్రీలచిత్తములతో నన్వయించునప్పుడు గ్రహింపఁదగినది. -అ@ 54. వికల్పాలఙ్కారః. -~ విరోధే తుల్యబలయో ర్వికల్పాలంకృతిర్మతా, సద్యశ్శిరాంసి చాపాన్వా సమయంతు మహీభుజః. ప్రేమయనియు 111 అథ వికల్పం లక్షయతి. విరోధఇతి. తుల్యబలయోస్సమ ప్రమాణ కయోర్విరోధే సతి యుగపత్కర్తుమశక్యత్వే సతి వికల్పాలంకృతిర్మతా. యత్ర తుల్య ప్రమాణకయోః పదార్థయోర్యుగపతాప్తో సత్యాం తయార్వీ రోధేన యుగపత్కర్తు మశక్యత్వా తయోరన్యకర ఏవార్థః కర్తవ్యత యా నిశ్చీయతే శత్ర వికల్పాలంకార ఇతి నిష్కర్షః ఉదాహరతి. సద్య ఇతి. మహీభుజో రాజాన స్సద్యః స్తతణే శిరాంసి మస్తకాక్ చాపాక్ ధనూఁషి వా సమయంకు సంధిరభిమత శ్చేన్న దశిరస్కా భూత్వా తూర్ణం తిష్ఠంతు - యుద్ధమభిమతం చేబౌద్ధల్యేన చాపా నారోప్య యుద్ధసన్నద్ధా.. భవంత్వితి వికల్పితోయం వాక్యార్థః. అత్ర సంధిపశాన్యాన పరిత్యాగ పూర్వకం శిరోనమసస్య విగ్రహవశా త్సాహంకారం ధనుష్కోటి మార్వా గోపణస్య చ ప్రాప్తా సత్యాం కయోర్విరోధేన యుగపత్కర్తుమశక్యత్వా. దన్యతరఏవ కర్తవృతయా నిర్ణీయత ఇతి భవతి వికల్పం. తుల్యబలము లైనవానికి విరోధముకలుగఁ జెప్పినచో వికల్పాలు కార నుగును. తుల్యబలము లనఁగా సమాన ప్రాధాన్యముకలవి. "రెండుపనులు సమాన ప్రాధాన్యముకలవి యున్నవనుకొనుఁడు; యెనఁ గావలె లేదా యీపనియైనఁ గావలె నని చెప్పుట తుల్యబలము గల వానికి విరోధము కలుగఁ జెప్పుట యనఁబడును. అని యైనచో సేపనికాదు. ఈపని యైనచో నాపనికాదు కనుక రెండుపనులకు విరోధము. రెండును. సమానమైన ప్రాముఖ్యము కలవియే. సముచ్చయాలఙ్కారః 108 ఉ. ఆరాజు విజయయాత్రకై వచ్చినపుడు తక్కిన రాజులు కలలైన ధనుస్సులైన వంతురు గాక. తలలు వంచుటయనఁగా సంధి కొడఁబడుట. ధనుస్సులు పంచుట యనఁగా విల్లెక్కు పెట్టి యుద్ధమునకు సిద్ధపడుట. తలలు వంచుట ధనుస్సులు వంచుట తుల్యబలము కలవి. (సమాన న్యముకలవి) తలలు వంచినచోఁ ధనుస్సులు వంచుటకు వీలులేదు. ధనుస్సులు వంచినచోఁ దలలు వంచుటకు వీలులేదు. కనుకఁ దుల్యబలము లైన శిరోనమన ధనుర్నమనములకు విరోధము కన్పట్టుచున్నది. కనుక నిక ల్పాలంకారము. కలదు. వికల్ప మనుమాటలోనే అది కాకుండినచో, నిజ" యన యనునర్థము- చమత్కారముగా నున్న చోటుల నలంకారమని చెప్పవలయునుగాని తుల్యబలవిరోధములుకల యన్ని స్థలములందును నలంకారమున్న దనఁజనదు. "అన్న మైనఁ దినవలెఁ బసైన నుండవలెను" అనినప్పుడు తుల్యబల విరోధ మున్నను జమ త్కారము లేదు. కావున నలంకారము కలదనిచెప్పకాదు. ---౩ 35. సముచ్చయాలఙ్కారః (తద్భేదా) బహూనాం యుగవద్భావభాజాం గుమస్సముచ్చయః, నశ్యన్తి పశ్చా త్పశ్యన్తి భ్రమన్తి చుతవా ఒహితాః. 112 అధ సముచ్చయః స ద్వివిధ్య. అవిరుద్ధానేక సందర్భరూపకః - ఆహం. పూర్వికావతామే కాన్వయరూపశ్చేతి తత్రాద్యం లక్షయతి బహూనా మితి. యుగపద్భావభాజాం యాగపద్యారాణా మవిరుద్ధానామితి యావత్. తాదృశాం బహూనామ నేకపదార్థానాం గుర్భుసందర్భ స్సముచ్చయ స్స్యాత్. యత్ర విరోధాభావేన యుగపత్సమాహర్తుం శశ్యానం బహూ నాం పదార్థానా మేకదా ప్రాప్తిక్వర్జ్యతే తత్ర సముచ్చయాలంకార ఇతి నిష్కర్షః, ఉదాహరతి, సశ్యస్తితి. హేరాజజ్ తప ద్విషః సళ్ళన్తి క్షయి ష్ణవో భవన్తి, తథా పశ్యన్తి పలాయనసమయే భూయః పరావర్త్య పశ్యస్తీ. 104 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే త్యర్థః. కథాక్రమన్తి కాద్దిశీ శాస్సంతస్సర్వత్ర భ్రమణం కుర్వ స్తీత్యర్థః. భ్రశ్య నీతి పాఠే భ్రట్టా భవస్తీత్యర్థం. అత్ర శత్రుసు నాశపశ్చాదవలోకన భ్రమణ క్రియాణాం విరోధాభావేన యుగపద్గుమ్భ వర్ణ నాద్భవతి సముచ్చయః. ఏకకాలనుందు జరుగఁ దగు కార్యములను గూర్చి చెప్పినచో సముచ్చ యాలంకార మగును. ఉ. ఓరాజా! నీశత్రువులు పాఱిపోవుదురు. వెనుకకుఁదిరిగి చూతురు, జాజీపడుదురు, పాఱిపోవుటకును, దిరిగి చూచుటకును, జాఱపడుటకును గొంచెముగఁ గాల భేద మున్నప్పటికి నేకకాలముందు జరిగినట్లే భావింపఁదగును. ఒక కారణముచేతఁ గాఁగల కార్యమున కనేక కారణములు పూని "శతోఁ దోడ్పడినట్లు చెప్పినను సముచ్చయాలంకార మగును. అహం ప్రథమికాభాజా మేక కార్యాన్వయ్కోపి సః, కులం రూపం వయో విద్యా ధనం చ మదయ స్త్యముమ్. ద్వితీయం లక్షయతి. అహం ప్రథమికేతి. అహం ప్రథమికాఖాజా -మహంపూర్వికాభౌజాం ఆహమేవ కార్యం కర్తుం శళ్నో మీ త్యేవం ప్రకా రేణ ఆహంకారయుక్తానామిత్యర్థ?. కారణాసమితి శేషః వికకార్యా స్వయోస్ ఏకస్మిన్కార్యే సాధన త్వేన అన్వయోపి సః సముచ్చయా లంకారు, యత్రైకస్మిక్ కారణే కార్యసిద్ధి హేతుత్వేన ప్ర ప్రక్రాన్తో సతి ఆ స్యేపి హేతవో యదృహమహమికయా ఖలేకపోతన్యాయేన కార్యం సాధయన్తీ తి వర్ణ్యతే తత్ర సముచ్చయస్స్యాదితి నిష్కర్షః. ఉదాహరతి. కులమితి. కులం సద్వంశశి, రూపం సౌందర్యం, వయ స్తారుణ్యం, విద్యా వేదశాస్త్రాది సంపత్తికి, ధనం ప్రభూతరత్న కనకాదికం చ, అముం పురుషం మదయన్తి దృప్తం కుర్వన్తి అశ్ర మదరూపకార్యే ఆభిజాత్యాది ఏకమేవ సంపూర్ణం కారణం తాదృశానామన్యేసామపి కారణానామహమహమికయా మదరూప కార్యసాధనత్వవర్ణ నాద్భవతి సముచ్చయ భేదః. జేసినవి. కారకదీప కాలఙ్కారః 105. ఒక కార్యము నొక్కఁడు చేయఁగలిగియుండఁగా ననేకులు వచ్చి, నేను నేనని క్రమ్మి పనిచేసినట్లు చెప్పినను సముచ్చయాలంకారమని యర్థము. ఉ. కులము, రూపము, యౌవనము, ధనము, విద్య యితనిని మదింప Ace. No. 378 call. 494.8135 UMA ఇతనిని మదింపఁ జేయుటకు గులీనత్వ గొప్పకులమునందుఁ బుట్టుట) మొక్కటి చాలియుండఁగా రూపయౌవనాదులు గూడఁ గారణము లైనవని చెప్పెను గావున సముచ్చయాలంకారము. - 56. కారకదీపకాలఙ్కారః .. క్రమి కైకగతానాం తు గుమ్భః కారకదీపకమ్, గచ్ఛత్యాగచ్ఛతి పునః పార్థః పశ్యతి పృచ్ఛతి. 114 అధి కారకదీపకం లక్షయతి. క్రమికేతి. క్రమికాః క్రమప్రాప్తాః ఏకగతాః ఏక కారకాన్వితాశ్చ యాః క్రియా స్తానం గుమ్భః శ్రవనం కారకదీపకమ్. యత్రైకకారక మనేకాః క్రియాః క్రమేణానుయన్తి శత్ర కారకదీవళమ్. యత్ర యాగపద్యేన బహూ నా మేక క్రౌన్వయ క్షత్ర సము చ్చయ ఇతి భేదో ద్రష్టవ్యతి, తత్సూతనాయైబై తల్లక్షణే తుశబ్దః ఉదాహరణ గచ్ఛతీతి పానః క్రియాం త్యక్త్వా గన్లు మసహమానః కశ్చిత్పథికః గచ్ఛతి యథాకథఇచ్చే డ్వ జతి పునరాగచ్ఛతి తద్విరహమసహమానక భూయవివా గచ్ఛతి ఠతః పశ్యతి ప్రియాముఖమని మేషదృష్ట్యా పశ్యతి తతః పృచ్ఛతి మద్దమనం తే మనసే రోచతే కిమితి ప్రశ్నం కరోతి అశ్ర గమనాది క్రియాణాం క్రమేణైకకర్తృకారకాన్వయా త్కారక దీపకాలంకారం. ఏక స్యా౬ నే కాన్వయ సాధ ర్మేణ దీపకచ్ఛాయానుకారిత్వాత్తదస్వయస్య కారక ప్రతియోగిత్వాచ్ఛ కారకదీపకవ్యపదేశః. క్రమప్రాప్తములు నేకకారకగళములు సగనర్థముల యొక్క రచన కారకదీపకాలంకార మనఁబడును. ఏక కారక గతము. లనఁగా సేకకర్తతో నన్వయించునవి. 106 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే ఉ. పాంశుడుఁ పోవును, మరల వచ్చును; చూచును; అడుగును. దీనిలోని క్రియలన్నియు నేకకర్తయగు పాంథునితో నన్వయించు చున్నవి. మఱియు నీ క్రియలన్నియు క్రమముగాఁ జెప్పఁబడినవి. ఒక టేకర్తతో ననేక క్రియలకు సంబంధము కలదు కావున దీపకాలంకారము. పోవుట, వచ్చుట మొదలగు పను లన్నియు నొక్క సారి జరిగినవని యభిప్రాయముకాదు. కావున సముచ్చయాలంకారము కాదు. దీపకాలంకారాంశ మిందుండుటం జేసి దీనికిఁ గారకదీపకాలంకార మని పేరు వచ్చినది. -అ@ 57 సమాధ్యలఙ్కారః. సమాధిః కార్యసౌకర్యం కారణా స్తరసన్ని ధేః, ఉత్కణ్ణితా చ కులటా జగామా స్తం చ భానుమాక్. 115 అధ సమాధిం లక్షయతి. సమాధిరితి. కారణాన్తరస్య అరమ్భక కారణా పేక్షయా అన్యకారణస్య సన్ని ఛేః సన్నిధానాత్కార్యస్యారం కార్యస్య సౌకర్యం సులభత్వం సమాధిరుచ్యతే, సముచ్చయే బహూనాం కారణానా మహనుహమికయా యుగపడేక కార్యాన్వయః ఇహ తు ఏకేన ప్రకృత కార్యారమే సతి కాకతాళీయాలేన కారణాన్తరేణ కార్యసౌకర్యమాత్ర మితి ధేవః. ఉదాహరతి. ఉత్కణ్ణి లేతి. కులటా జారస్త్రీ ఉత్కణ్ణితా స్వతో గస్తుముత్సుకాభూత్, అస్మిన్నేన సమయే భౌనుమాంత్సూర్యోష్యస్తం జగామా సంగతో 2భూత్, అశ్ర ప్రియాభిసరణే కులటాయా ఉక్కడైవ పర్యాప్తం కారణమత్రాన్తరే సూర్యేస్తం గతే సతి ఆర్ధకారోదయా దభిసరణసౌకర్యం జాతమితి సమాధిరలంకారః కార్యమునకు సంబంధించిన కారణముగాక మఱియొక కారణము వలనఁ చార్య సౌకర్యము (సౌలభ్యము) కలిగినయెడల సమాధ్యలంకార మగు మించెను. ఉ. జార స్త్రీ ప్రియాభిసరణమును వాంఛించినది. సూర్యుఁ డస్త ప్రత్యనీ కాలఙ్కారః. 107 జారస్త్రీ యొక్క ప్రియాభిసరణమునకుఁ గారణము వాంఛయేకాని వేటొండుకాదు. సూర్యుడస్తమింపవలయు నని చీఁకటి పడవలయు నని యాబోగపుఁబడంతి యపేక్షింపలేదు. అయినను గాక తాళీయ న్యాయముగా నాపె ప్రియాభిసరణము వాంఛించినప్పుడే సూర్యుఁ డస్తమించెను. అందు వలన నా చెవనికి సౌకర్య మేర్పడినది. అనఁగాఁ గారణాంతరము చేతఁ "కార్యమునకు సౌకర్య మేర్పడినది కనుక సమాధ్యలు కారము. ---అఅ 58. ప్రత్యనీ కాలఙ్కారః. ప్రత్యనీకం బలవతశ్శత్రోః పశే పరాక్రమః, జైత్రనేత్రానుగౌ కర్ణావుత్పలా భ్యామధఃకృతా. 116 అథ ప్రత్యనీకం లక్షయతి. ప్రత్యనీకమితి. బలవతః ప్రబలస్య శత్రో స్సంబద్ధిని పక్షేమిత్తాదిసహాయే పరాక్రమః ప్రత్యనీకమిత్యుచ్యతే, యత్ర కశ్చిత్సావాత్స్వశత్రా పరాక్ర మితుమశక్తస్సకో తదనువర్తినం జనం తిరస్కరోతీతి వర్ణ్యతే తత్ర ప్రత్యనీకాలంకార ఇతి నిష్కర్షం, ఉదా హరతి. జైత్రేతి. ఉత్పలాభ్యాం ఇస్దావరాభ్యాం చైత్ర నేత్రాముగా స్వజేతృనయనానువర్తిగా కర్ణా అధఃకృతే తిరస్కృతే అధఃప్రదేశే కృ శౌచ, ఆత్ర శ్లేషమూలా భేదాధ్యవసాయేన ఉత్పలాభ్యాం సాహిత్స్వజేతృ నేత్రాభిభవే హనుర్థ్యాభావా క్క ర్ణాస్తవి శ్రీస్తనే త్రానుసరణశీలే గ్రోత్రే అధకృతే ఇతి వర్ణ నాద్బవతి ప్రత్యనీకమ్. 8 ఒకఁడు బలవంతుఁడై నశత్రువునకుఁ బ్రతీకారము చేయలేక యతని పక్షమువారికిఁ జరాభవము చేసినట్లు చెప్పినయెడలఁ బ్రత్యవీకాలంకార మగును. ఉ. జై త్ర నేత్రానుగములై నకర్ణముల నుత్పలము లధఃకరించెను. క్షేత్రక్షేత్రము లనఁగా జయించు నేత్రము లనియర్థము. ఉత్పలములను జయించునవి నేత్రములు. నేత్రముల ననుసరించియుండు నవి కర్ణములు. ఉత్పలములు తమను జయించు నేత్రముల నేముయుఁ జేయలేక నేత్రముల ముల ననుసరించి యుండెడు కర్ణముల నథఃకరిం చినవి. 108 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే సాధారణముగా నలంకార ప్రియులైనజనులు పుష్పములను జెవులలోఁ బెట్టుకొందురు. ఇచ్చట నుత్పలములు చెవుల సధఃకరించిన వనఁగా గర్ణావ తరసములుగా నుండినప్పు డుత్పలములు కర్ణములమీఁద నుండును. కర్ణము లుత్పలముల క్రింద నుండును గనుక నుత్పలములు కర్ణములను క్రిందు చేసినవి (తిరస్కరించినవి) యనియర్థము. లక్ష్యాలక్షణ సమన్వయము చదువరులు సులభ ముగఁ జేసికొనవచ్చును. అనీకమనఁగా సైన్యము. సైన్యముతో సమానమైనది ప్రత్యనీకము. లోకమునందు సాధారణముగా శత్రు తిరస్కారముకొఱకు సైన్యమును బంపు. దురు. సైన్యమును బంపుట చేతఁగాని యెడల శత్రు సంబంధియైన మనుష్యుని కెవనికో పరాభవము చేయుదురు. ఇట్లు శత్రు సంబంధి పరాభవముకూడ శత్రువుపైకి ననేకములు పంపుటతో సమానమైనదే కావున నీయలంకార మని పేరు వచ్చినది. బ్రత్యనీ కాలం కార అ 59. 0 కావ్యార్థాపత్త్యలఙ్కారః. එඩ అ కైముత్యే నార్థసంసిద్ధిః కావ్యాత్థాప త్తిరిష్యతే, స జిత స్వసుఖేనేన్దుః కౌ వార్తా సరసీరుహామ్. కా 137 అథ కావ్యార్థనత్తిం లక్షయతి. కైముల్యేనేతి. కైముల్యేన క్లైముతీ కన్యాయైన అర్థసంసిద్ధిః వస్త్వన్తరసంసిద్ధిః కార్యార్థాపత్తిశిష్యతే. యశ్ర దుస్సాధ్యర్థ వ ర్ణేన అన్యస్య సుకరవస్తునస్సిద్ధిః దర్జాపూపికాన్యాయేన వర్ణితా .. తత్ర కావ్యార్థాపత్తి ర్నాలజ్కార ఇత్యర్థః. ఉదాహరతి. సతి. హేసఖి సరి ప్రసిద్ధః జేతుమశక్య ఇతి భావః. ఇన్దుస్త్వను భేన జితః అభిఘాతకి నరసీరుహాం పదానాం కా వార్తా కా కథా?, త్వమన పద్యాని జితానీతి కిమువ కవ్యమిత్యర్థః. అత్ర దుర్జయేన్దు బయే వర్ణి లే సతి సుజయసరసీరుహాంజయ స్య కైముత్యనాయేనైవ లబ్ధత్వాత్కావ్యార్థాపత్తిః, కావ్యపదం 'పీనో దేవ దత్తః దివానభుక్తే' ఇత్యాద్యర్థాపత్తినిచారణాయ ప్రయుక్తమ్. ణ కైముళ్యముచేత నర్థసంసిద్ధి కావ్యార్థాపత్తి యనంబడును. కావ్యలిష్గాలఙ్కార 109 కిముతశబ్దముయొక్క భావము కైముత్యము. కిముతయనఁగా మిక్కిలి యని యర్థము. ఉ. ప్రేయసీ ! సీముఖ సూచంద్రు నే జయించినది పద్మములమాట నే చెప్ప నేల? ఆచంద్రుఁ డనుటవలనఁ బద్మములను జయించిన (ముకుళింపఁ జేసిన) చంద్రుఁ డని భావము. పద్మములను జయించిన చంద్రు నే యాపెముఖము జయించినది. ఇఁకఁ బద్మములు జయించునని చెప్పవలయునా? అనఁగాఁబద్మము లను మిక్కిలి సులభముగా జయింపఁ గలదని యర్థము. దండాపూపే కాన్యాయము చేశఁ బద్మ జయమను ప్రయోజనము సిద్ధించు చున్నది. ఎలుక దండమును భక్షించినదనుట చేత దండభక్షణ సహచరిత మైన యపూప (కుడుములు, గారెలు మొదలగునవి) భక్షణము చెప్పకుండఁగ నే యాచిత్యమువలన నవగత మగుచున్నది. ఇదియే దండాపూపికాన్యాయము. ఆ పెముఖము చంద్రుని జయించిన దనుట చేతఁ జంద్ర విజితములైన పద్మ. ములను జయించె ననుట చెప్పనక్కఅలేదు. చెప్పకుండఁగ నే యపగతమగు చున్నది. ఇది కావ్యార్థాపత్త్యలంకారము. అర్థాపత్త్యలం కారమనిసఁ జాలు నే, కావ్యార్థాపత్తియని యేల చెప్పెను? అని శంక రావచ్చును. తాంత్రికా జ్ఞాపత్తి వెటోకటి కలదు. కావున నిది తాంత్రి కార్థాపత్తి కాదనియుఁ గావ్యసంబంధియైన యర్థాపత్తియనియుఁ గాన్యార్థాపత్తిలోని కావ్యశబ్దము చేత గ్రహింపవలయును. - 60. కావ్యలిఙ్గలఙ్కారః. సమర్థనీయస్యార్థస్య కావ్యలిఙ్గం సమర్థనమ్, జితోసి మన్ద కన్దర్ప మచ్చి తే స్త్రీ త్రిలోచనః. 118 అథ కావ్యలిఙ్గం లక్షయతి: సమర్థనీయమ్యేతి. అతిదుష్కరత్వాత్స మర్థనసా పేక్షః సమర్థనీయః, తస్యార్థన్య సమర్థనం హేతు ప్రదర్శ నేనోప చంద్రా 110 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే పాదనం కావ్యలిఙ్గం, దుష్క రార్థముపన్యస్య తస్యా సంభావ్య త్వేన సమర్థనా పేక్షాయాం వాక్యార్థం పదార్థం వా హేతుం ప్రదర్శ్య సోర్థన్స మర్థ్యతేచే త్తత్కావ్యతిఙ్గమిత్యర్థః తథా చ వాక్యార్థ హేతుకం పదార్థ హేతుకం చేతి కావ్యలిజాల స్కౌరస్య వైవిధ్యమవగ నవ్యం, తత్రాద్య ముదాహరతి. జిజోసీతి, హేమన్ద జడ శన్దర్ప మన్మథ జితోసి మయా U జితో సీత్యర్థః. కుశః! మచ్చిత్తే త్రిలోచనళ్ళి త్వదీయ దేహదాహక లోచనశాలిహరసన్ని ధావా న మ భవఙ్ఞయః కీయానితిభావః ఆత్ర దుష్కర మదనవిజయరూపార్థస్య 'మచ్చితే స్త్రీ త్రిలోచన' ఇతి వాక్యార్థేన సన సమర్థ నాద్భవతి కావ్యలిఙ్గ భేదః, వీవం పదార్థ హేతుకమూహ్యమ్. సమర సమర్థింప పవలసిన యర్థమునకు సమర్థనమును (సాధనమును) జెప్పితి మేనిఁ గావ్యలింగాలంకార మగును. ఉ. మన్మథుఁడు నాచే జయింపఁబడెను. నామనస్సులో శివుఁ డున్నాఁడు. మన్మథజయము దుష్కరమైనవీ కావున యెట్లు జయించితివని ప్రశ్న వచ్చును గావున సమర్థింపవలసి యున్నది. “నామనస్సులో శివుఁ డున్నాఁడు కావున జయించితిని” అని సమ ర్థించినా:డు. సమర్థిం చంపవలసినది సమర్థింకుఁబడినది కనుకఁ గావ్యలింగాలం కారము. "నేను శివుని ధ్యానింతు సనియు, శివుఁడు మన్మథుని భస్మము చేసిన వాఁడు కావున శివసన్నిధానము చేత నతని జయించితిననియు” భావము. నైయాయికులమతమునం దొక లింగము కలదు. ఆలింగ మీది కాదని తెల్పు టకై శ్రావ్యశబ్దమును విశేషముగఁ జేర్చి కావ్యలింగ మని చెప్పే నాఁడు, -9 61. అర్థా స్తరన్యాసాలఙ్కారః (తద్భేదాః) రర్థాంతరన్యాసస్స్యాత్సామాన్యవిశేష యోః, హనూమానబ్ధిమతరద్దుష్కరం కిం మహాత్మ నామ్. ఉక్తి — 119 అర్థాన్తరన్యాసాలఙ్కార. 111 అథార్థాంతరస్యాసం లక్షయతి. ఉక్తిరితి. సామాన్యవి శేషయోరుక్తి రర్థాంతరన్యాసస్స్యాత్. యత్ర విశేష ప్రస్తుతే సతి లేన సహ ఆప్రస్తుత సామాన్యస్య అర్థాంతరస్య న్యాసః వ్యసనం తథా సామాన్య ప్రస్తుతే సతి తేన సహా ప్రస్తుతవిశేషస్య వ్యసనం చ సమర్థనార్థం భవతి తత్ర ద్వివినో శాంతన్యాస ఇక్యర్థం. తత్రోద్యముదాహరతి. హనూమానితి. హనుమాజ్ అబ్ధి) సముద్రం అతరత్ వ్యలఙ్ఞయత్ ఏమ ప్రస్తుతం విశేషం విన్యస్య సహ ఆప్రస్తుకం సామాన్యం న్యస్యతి. దుష్కరమితి. మహాత్మనాం మహాను భావాన్నా దుష్కరం దుఃఖేన కర్తుం శక్యం కం ? న శిమపీత్యర్థం. ఆతో హరూరుతో ఒపి లోకాతి క్రాన్త ప్రభావత్వా త్సముద్ర తరణం తస్య కియ చేతి సామా న్యేన సమర్థ్యత ఇతి భవతి ప్రథమోద ర్థాంతరస్యాసః. సామాన్యమును, విశేషమును జెప్పినయెడల నర్థాంతర న్యాసాలు కార ఒకసామాన్యవిషయమును జెప్పి, యట్టి దొక విశేష విషయమును జెప్పుటగాని యొకవి శేషవిషయమును జెప్పి సామాన్యవిషయమును జెప్పుటగానీ యర్థాంతరన్యాసాలంకార మగును. ఉ. ఆంజనేయుఁడు 'సముద్రమును దాఁటెను. ఆహా మహాత్ములకు దుస్తరమైన కార్యము కలదా. ఆంజ నేయుఁడు సముద్రమును లంఘించెననుట విశేషము. మహాత్ము 'లకు దుస్తరమైన కార్యము లేదనుట సామాన్య విషయము. ఇది విశేషమును జెప్పీ సామాన్యమును జెప్పుట కుదాహరణము. 120 గుణనద్వస్తు సంసర్గాద్యాతి స్వల్పోఒపి గౌరవమ్, పుష్పమాలానుష శ్రేణ సూత్రం శిరసి ధార్యతే. ద్వితీయం శ్లో కేనో దాహరతి: గుణేతి, స్వల్పోపి నికృష్టోపి గుణవ శ్లో ద్వస్తుసంసర్గాత్' గుణవదర్థ సంపర్కాత్ గౌరమ గురుత్వం యాతి ప్రాప్నోతి. తథాహి పుష్పమాలానుష శ్రేణ సురభిమాల్య సంపర్కేణ సూత్రం తన్తుః, నిర్గుణోపేతి భావః శిరసి ధార్యతే శిరసా వహనే బహూశ్రీయత 112 చవ్దాలో, సవ్యాఖ్యానే ఇత్యర్థః. ఆత్ర గుణవదిత్యాదినా పూర్వార్ధన ప్రస్తుతం సామాన్యం నిర్దిశ్య తత్సమర్థక త్వేన లేన సహ పుష్పమాలానుష శ్లేణేత్య ప్రస్తుతవి శేషస్య వ్యసనం. కృతమితీ ద్వితీయోర్థాంతరన్యాసః. ఇంక సామాన్యమును జెప్పి విశేషమును జెప్పుట కుదాహరణము. చూ పెదను. ఉ. గుణవద్వస్తును సర్గమువలన స్వల్ప వస్తువుకూడ గౌరవము పొందును. పూవులతో గూడి యుండుటవలన దారముకూడ శిరస్సున ధరింపఁబడు చున్నది. స్వల్ప వస్తువు గుణపద్వస్తువుతోఁ జేరినయెడల గౌరవముఁ బొందుననుట సామాన్యవిషయము. స్వల్పవస్తువైన దారము గుణవద్వస్తువైన పూవుల: గుంపుతోఁ జేరి యుండుటవలన శిరస్సున ధరింపఁబడుట యను గౌరవ మునుబొందుచున్నదనుట విశేష విషయము. కనుక నిర్థాంతరన్యాసాలంకారము. -20 62. వికస్వరాలఙ్కారః. యస్తిన్వి శేషసామాన్యవి శేషా స్సవికస్వరః, సన జిగ్యే మహాన్తో హి దుర్ధర్షాస్సాగరా ఇవ. 121 అర్థ వికస్వరం లక్షయతి. యస్మిన్నితి. యస్మిక్ యత్ర విశేష సామాన్యవి శేషాస్సమర్థ ్యసమర్థక భావన ఉపమానరీత్యా నా వర్జ్యంతే తత్ర ద్వివిధో వికస్వరాజ్యోలజ్కార, తత్రోపమానరీత్యా వికస్వరముదా హరతి. సఇతి. సప్రసిద్ధి రాజు న జిగ్యే కేనాపి జితో నాభూత్ కుతః? హి యస్మాన్మహాసః ఆత్యుత్కృష్టాః దుర్ధవాః దుర్జయా ఇత్యర్థం, కుతః ! శంక్య ఉపమాన ప్రదర్శనముఖేన సమర్థయతి. సాగరాణవేతి. ఆత్ర మహ తాం దుర్ధర్షత్వం సామాన్యం నిర్దిశ్య తస్యాపి సాగ శాపమ్యేన సమర్థ సద్విక స్వర భేదః. ఏవం సర్వత్రా వ్యూహ్యమ్. ఇత్యా. ఒక విశేషమును జెప్పి దానిని సామాన్యముతో సమర్థించి, అసమర్థ నము చాలదని యసంతృప్తితో మఱియొక విశేషము నుపమానమూలమునఁ వికస్వరాలఙ్కారః. 118 గాని యర్థాంతరన్యాసమూలమునఁగాని చెప్పుట వికస్వరాలంకార మనఁ "బడును. ఉ. అసంఖ్యాకములైన రత్నములు పుట్టుచోటగు హిమవత్పర్వత మునకు, మంచు సౌందర్యవిఘాతుకము కాదు. చంద్ర కిరణములయందుఁ గళంకముట్లు గుణసమూహమునం దొకదోషము కనఁబడకుండ నుండును. ఇందనంతరత్న ప్రభవమైన హిమవత్పర్వతమునకు మంచు సౌందర్య విశేషము. గుణసమూహమునం దొకదోషము బిఘాతుకము కనఁబడకుండ ముండుననుట సామాన్యముచేత సమర్థించుట. ఈ సమర్థనము ప్రసిద్ధమైనది కాదని (చాలదని), యసంతృప్తితో నుపమానమూలకముగఁ జంద్రునికిరణములందుఁ గళంకము లీనమైయుండునని మఱియొక విశేషమును జెప్పినాఁడు. కనుక. వికస్వరాలంకారము. మల్లినాథుఁ డీయర్థమునకు మూల మైనశ్లోకమునకు వ్యాఖ్యానము వ్రాయుచు దానియందలి యలంకారము ఉపమాను ప్రాణితమైన యర్థాంతరన్యాసమని చెప్పినాఁడు. వికస్వరమన్నను, ఉపమాను ప్రాణితమైన యర్థాంతరన్యాసమున్నను విషేష భేదము కన్పట్టదు. అభిప్రాయ మొక్కటియ. ఇంకా నర్థాంతరన్యాసమూలమున మఱి యొకవి శేష .మును జెప్పుట కుదాహరణము జూ పెదను. ఉ ఓ కాకీ ! కర్ణ కఠోరమైన నీయఱపు మాని మకరందశాలియైన మామిడిచెట్టు నాశ్రయింపుము. మామిడిచెట్టును దుందు వేని నిన్నుఁ గోకిల యని యనుకొందుము. (నీలనఁగా) స్థానమహిమచేతఁ గొన్ని వస్తువులు ధన్యము లగు చున్నవి. నేపాళమహీపాలుని నొసటనున్న బురదను గస్తూరి యని యెవ్వఁడు శంక చేయఁడు? (అందఱు కస్తూరియనియే తలంతురని భావము.) ఇందు మామిడిచెట్టునందలి నిన్నుఁ గోకిలగాఁ దలంతుమనుట విశే షము. స్థానమహిమచేతఁ గొన్ని వస్తువులు ధన్యము లగుచున్నవి. యను సామా న్యముచేతఁ బైవిశేషము సమర్థింపఁబడినది. ఈసమర్థనముతోఁ దృప్తిచెందక యద్థంకరరూపమైన “నేపాళ చేయఁడు?” అను విశేషమును జెప్పి నాఁడు కావున వికస్వ రాలంకారము. 114 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే లోకే, ఆ 63. ప్రౌఢాక్త్యలఙ్కారః - ప్రౌథోక్తి రుత్కర్ష హేతౌ తద్ధేతుత్వ ప్రకల్పనమ్, కచాః కళిన్దజాతీకతమాలస్తోమమేచకాః 122 ఆధ ప్రౌ క్తం లక్షయతి. ప్రాణో కరితి. ఉత్కర్షాహేశౌ కార్యాతిశయా హేతౌ' తద్ధేతుత్వప్రకల్పనం కార్యాతిశయ కారణత్వవర్ణనం, యత్ర కార్యాతియా హేతునా శదుత్పాదనం వర్ణ్యతే తత్ర ప్రౌఢీ కిరితి. నిష్కర్ష ఉదాహరతి కళాఇతి. కచాః కాంతాచికురాః కళిద్దజాతీరే యమునారోధసి యే తమాలస్తోమాః తాజిక్ఛవృత్సద్ధాః తద్య నేచకాశీ శ్యామలా భవ స్తీత్యర్ధః. అత్ర కేవలతమాలానాం నైల్యసక్త్వేపి అతిశయిత తత్సిద్ధ్యర్థం కళినజాతీరస్థత్వవిశ్లేషణము పాత్తం అన్యథా తద్విశ్లేషణమన ర్థకం స్యాత్, నైల్యాతిశయే తు తత్తీరస్థత్వం సహేతుః తథాపి తద్ధేతుత్వ కల్ప నాత్ 18. వస్తువుయొక్క యుత్కర్షకు హేతువు కానిదాని నట్టియుక్కర్షకు హేతువని చెప్పుట పౌర్ణోక్త్యలంకారము. నున్న వి. ఉ. ఆపెకురులు యమునానదీతీరకమాల సమూహములవలె నల్లగా తమాలవృక్ష మనఁగాఁ జీఁకటిచెట్టు. తమాల వృక్షమునకు సిద్ధముగా నలుపుగలదు. యమునానదీతీరమున నుండుటవలన వచ్చిన నలుపుగాదు. అనఁగా తమాలవృక్ష నైల్యాతిశయమునకు యమునాతీరసత్వము హేతువు కాదు. కాకపోయినను నల్లని వస్తువు యొక్క సమీపముననుండు వస్తువు నల్లగా నుండునముయుక్తి నాశ్రయించి నల్లని యమునానదీతీరమునందలి తమాల సమూహము లనిచెప్పి తమాల పై ల్యోత్కర్షమునకు యమునాతీరస్థళ్వము హేతువుగాఁ గల్పించినాఁడు. కావునఁ ద్రౌధోక్త్యలంకారము. యమునానదిలోని నీరు. నల్లగా నుండునని ప్రసిద్ధి యనఁగాఁ ప్రౌఢులమాట. ప్రాథులు విచిత్ర కల్పనలు చేయువారుకదా. Į మిథ్యాధ్యవసిత్యలఙ్కారః -అ9 64. సంభావనాలఙ్కారః. - 115 123 సంభావనం యదీతం స్యాదిత్యూహోన్యస్య సిద్ధయే, యది శేషో భవేద్వక్తా కథితాస్సు ్యర్గుణాస్తవ. సుభావనం లక్షయతి. సంభావనమితి, ఆన్యస్య వివక్షి తారస్య సిద్ధయే 4. నిష్పత్తయే ఇర్థం స్వాదేవం స్యాదిత్యూహ సర్కఇతి యత్తత్సంభావన మిత్యర్థః. ఉదాహరతి. యరీతి. హేరాజ శేషజనన్తో వక్తా భవేద్యది భవదీయగుణవర్ణ నాపరస్స్యాచ్చేత్తం తన గుణాశ్శౌర్యాదార్యాది గుణాః కథితాస్స్యుః నిశ్శేషం కీర్తితాస్స్యుః అలోహ మేక ముఖత్వాత్తాక్ సౌక ల్యేన స్తోతుం కథం శక్నుయామితి భావః ఆత్ర రాజగుణానామ పరిమితత్వ సిద్ధయే శేషో వక్తా చేద్దుణాః కథితా భవేయురిత్యూహ వర్ణ నాత్సంభావనమ్. ఒకయర్థము సిద్ధించుట కిది యట్లయినయెడల నని వితర్కించుట సంభా వనాలంకారము. ణ ఉ. ఓరాజా ! 'శేషుఁడు వ క్తయయినయెడల నీగుణము లెన్నఁబడును. రాజుయొక్క గుణముల క గణ్యత్వసిద్ధికై, శేషుఁడు వక్తయైనయెడల ననీ వితర్కింపఁబడినది కావున సంభావనాలంకారము. రాజుయొక్క గుణములను సహస్రముఖములు గల శేషుఁడు వర్ణింప వలయును గాని యేకవక్త్ర ముగల మనుష్యుఁడు వర్ణింప లేఁడని యర్థము. రాజుయొక్క గుణము లగణ్యములు (అసంఖ్యాకములు) గా నున్న పని భావము. అ@ మిథ్యాధ్యవసిత్యల 65. మిథ్యాధ్య వసిత్యలఙ్కారః. రికా కిఇచ్చిని థ్యాత్వసిద్ధ ్యర్థం మిథ్యార్థా స్తరకల్పనమ్, మిథ్యాధ్య వసితిర్వేశ్యాం వళయే త్ప్రస్రజం వహ౯. 124 మిధ్యాధ్యవసితిం లక్షయతి. కిఇ్చదితి. కిఇచ్చిని థ్యాత్వసిద్ధ్యర్థం. కిఇచ్చి త్ప్రకృతస్య మిథ్యాభూతత్వ సూచనాయ మిథ్యార్థం కిఇచ్చిని ధ్యాభూతా 116 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే ప్రకృతార్థ కల్పనమితి యత్సా మిథ్యాధ్యవసితిరీత్యర్థం. ఉదాహరతి. వేళ్యామితి. యోహి వేశ్యాం వశీకర్తుమిచ్ఛతి స పురుషః ఖ గ్రజం గగనవువ్వ మాలాం వహజ్ స౯ వేశ్యాం దశయేత్ వశీకుర్యాత్, గగనకుసుమమాలికా ధారణం సంభావితం చేద్వేశ్యావశీకరణం సంభావిత మిత్యర్థః. గగనకుసుమ సంభావితమిత్యర్థః. మాలికాధారణం యధాత్యన్తానుపపన్నం తథా వేశ్యావశీకరణమపీతి మిథ్యా జ్ఞాన రేణ తద్వశీకరణమిథ్యాశ్వసిద్ధిర్భవతీతి మిథ్యాధ్య వసితిః . ఒకదానియొక్క మిథ్యాత్వమును నిరూపించుటకై మఱియొక్క మిధ్యార్థమును గల్పించుట మిథ్యాధ్య వసిత్యలంకారము. మిధ్య యనఁగా హుళక్కి. ఉ. గగనకుసుమమాలను ధరించి వేళ్ళను వశీకరింపుము. వేశ్యను వశీకరించుట హుళక్కి యని నిరూపించుటకై హుళక్కియైన గగనకుసుమమాలా ధారణమును గల్పించినాఁడు. మెంకనిజమో వేశ్యా వశీకరణము నంతటినిజ మే. దానిని ధరించు బెట్లు! ఇదంతయు హుళక్కి ఆకాశపుష్పమాలాధారణ ఆకాశపుష్పములే హుళక్కి. వానిమాలు యెక్కడనుండి వచ్చును? వేశ్యావశీకరణముకూడ హుళక్కి యని నిరూపించుటకై గగనకుసుమమాలాధారణమును చెప్పెను. కావున మిథ్యాధ్యవసిత్యలంకారము. క్యార్థ --- 66. లలితాలఙ్కారః. ప్రస్తుతే వర్ణ్యవాక్యార్థ ప్రతిబిమ్బస్య వర్ణనమ్, లలితం నిర్గతే నీరే సేతుమేపా చికీర్ణతి. 125 అధ లశీశం లక్షయతి. ప్రస్తుకఇతి. ప్రస్తుతే ధర్మిణి యో వర్ణ్యవా తత్ప్రతిబిమ్బస్య తత్సదృశావర్ణ్య వాక్యార్థస్య వర్ణనం లలితం, ప్రకృతే నాయికాదిధర్మి నాయికాదిధర్మిణి తదీయ ప్రస్తుతవృత్తాన్తమవర్ణయిత్వా తత్సదృశా ప్రస్తుతం వర్ణ్యతే చేత్తర్హిలలితాభ్యో జలం కారణతి నిష్కర్షః. ఉదాహరతి. ૐ ప్రహర్షణాలఙ్కారః - 117 'నిర్గతఇతి. నిషా నాయికా నీరే ఉదకే నిర్గ తే సతి అతిక్రానే సతి సేతుం జల -బన్ధనం చికీర్షతి కర్తుమిచ్ఛతి, స్వతస్సమాగతం కంచి దక్షిణనాయకం కోపా దు పేవ్య తస్మిక్ గత్వాచ్యాసక్తే సతి పున సదానయనార్థం యత్నం కరో తీతి వర్ణనీయం వాక్యార్థమకర్ణయిత్వా తస్యాం తత్సదృశగతజల సేతుబద్ధ స వృత్తాస్తస్య వర్ణనమితి భవతి లలితాల జ్కారః- ప్రస్తుతమందు వర్ణింపవలసిన వాక్యార్థమును వర్ణించక తత్ప్రతిబింబ భూతమైన మఱియొక వాక్యార్థమును వర్ణించి వరించినయెడల . ముగ్గును. లలితాలంకార ఉ. ఆపై నీరుపోయిన తరువాతఁ గట్ట వేయ నిచ్చగించుచున్నది. ఇది యొక నాయికను గుఱించి చెలికత్తె యనుమాటలు. ఈనాయిక, నాయకుఁడు · తనదగ్గఱకు వచ్చినప్పు డు పేక్షించుటవలన నాతఁడు పోయి మఱియొక నాయికయం దాసక్తుఁ డయ్యెను. ఇప్పుడు మొదటి నాయిక యానాయకునికడకుఁ జెలినిఁ బంపఁగోరు చున్నది. ఇట్టినాయిక నుద్దేశించి చెలి పైమాటలు పల్కెను. గట్ట " ఈ పె నాయకుఁడు చనినతరువాత నతనిఁ దోడ్కొని తెచ్చుట కిచ్చగించుచున్నది.” అని చెప్పవలసియుండెను. ఈమాటలు చెప్పక తపతి బింబభూతములైన (వానికి సరియైన ( "ఈ పె నీరు పోయినతరు వాతఁ వేయ నిచ్చగించుచున్నది" అను మాటలను జెప్పినది కనుక లలితాలు కారము. -ఆమాటల కీమాటలు ప్రతిబింబ భూతములు; అనఁగా నీమాటలు వినుటవలన నామాటలయర్థము సుంచును. · " -అ067. ప్రహర్ష ణాలఙ్కారః (తద్భేదాః). ఉత్కళితార్థసంసిద్ధిర్వినా యత్నం ప్రహర్షతి, తామేవ ధ్యాయతే తస్మై నిసృష్టా సైవ దూతికా. 261 ప్రహర్షణం, తత్తివిధం. యత్నం వినా ఈప్సితార్థసిద్ధిరూపం వాళ్ళి తాకాదథిక-ర్థసిద్ధిడవం ఉపాయార్థయత్నాత్ఫలసిద్ధిరూపం చేతి, తత్రా G 118 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే దృం. లక్షయతి. ఉక్కణ్ణిలేతి. సర్వేన్దియసుఖాస్వాదో యత్రభవతి తద్వి షయక భావవి శేష ఉత్క ణేత్యుచ్యతే, తద్విషయో యోర్థః తత్సంసిద్ధిర్యత్నం వినా స్యాద్యది కర్హి ప్రహర్షణం స్యాదిత్యర్థః. ఉదాహరతి. తామితి.. యా యస్య పరమ ప్రేమాస్పదీభూతా తామేవ ధ్యాయతే శత్య్రాప్తికి కదా వా స్యాదితి చిన్తయతే తసై నాయకాయ పైన చిన్తితైన దూతికా సతీ నిసృష్టా ప్రేషితా. షితా. నాయికా స్వకాన్తానయనాయ తదభిలషి తామేవ దూతీం జైవాళ్లన్టై ప్రేషితవతీత్యర్థం. అత్ర యస్యాం నాయకస్యాత్యన్తానురాగః నైవ దైవాన్నాయికయా దూతిశా సతీ తల్తీ ప్రేషి కోతి యక్నం వినా ఈప్సి. తార్థసిద్ధివర్ణ నాత్ప్రహర్ష ణమ్. ప్రయత్నము లేకయే యుక్క ంఠితార్థము సిద్ధించినట్లు చెప్పుడు మేని బ్రహర్షణాలంకారముగును. ఉ. ఒకదూతీకను మనస్సులోఁగోరి ధ్యానించుచున్న నాయకుని యొద్ద కాదూళికయే నాయిక చేఁ బంపఁబడెను. ఏదూతికను నాయకుఁడభిలషించెనో, యాదూతిక నాయకుని ప్రయ త్నములేకయే యతనియొద్ద నాయికచే జై వవశమునఁ బంపఁబడెను. ప్రయ త్నము లేక యేయుక్క శితార్థము సిద్ధించినది కావునఁ బ్రహర్ష ణాలంకారము. దేనియందు సర్వేంద్రియములకు సుఖాస్వాదము కలుగునని తలం. తుమో దానినిఁ బొందుటయందు మనోరథసహితమైనయిచ్ఛ యత్కంఠ యనబడును. వాఇఛ్ఛితాదధి కార్థస్య సంసిద్ధిళ ప్రహర్షణమ్, దీపముద్యోతయేద్యావత్తావద్యుదితో రవిః 127 ద్వితీయం లక్షయతి. వాతానికి. వాణ్చితాత్ స్వాభిలషితాత్ అధికార్థస్య సంసిద్ధిశ్చ ప్రహర్షణమ్, కేన చిత్కం చివర్థన పేక్ష్య యత్నే కృతే సతి తేన తస్తాదప్యధికార్థాలబ్ధశ్చేత్తదపి ప్రహర్షణమిశ్యర్థ ?. ఉదాహ రతి. దీపమితి. యావద్దీపముద్యోతయే ద్వస్తు ప్రకాశాయోజ్జ్వలయేత్తావ త్తదైవ ప్రహర్షణాలఙ్కారః 119. రవిస్సూర్యః అభ్యుదితః అశ్ర పదార్థ ప్రకాశార్థం దీపోద్యోతన ప్రయత్నే నతి దైవాత్తదైవ దీపాదప్యధిక ప్రకాశస్య సూర్యస్యోదయాతార్థితార్థా దధికార్థసిద్ధిరూపమిదం ప్రహర్షణమ్. వాంఛితార్థమునకంటే నధిక మైన యర్థసంసిద్ధికూడఁ బ్రహర్షణమే. ఉ. పదార్థములను కనుఁగొనుటకు దీపమునకుఁ బ్రయత్నించుచుండంగా సంతకన్న ప్రకాశమైన సూర్యుఁ డుదయించెను. యత్నా దుపాయసిద్ధ్యర్థాత్సాల్లాభః ఫలస్య చ, నిధ్యఞనౌషధీమూలం ఖనతా సాధితో నిధిః. 128. తృతీయం లక్షయతి. యత్నాదితి. ఉపాయసిద్ధ్యర్థాదు పాయప్రాప్తి "హేతుభూతాద్యత్నాత్సాత్ఫలస్య కార్యన్యైన లాభః ప్రహర్ష ణమీత్యర్థం. ఫలం ప్రాప్తం లేదు పాయసంపాదనాయ యత్నేకృతేసతి తత్రైవ యది ఫలలాభ- స్స్యాత్ కదా ప్రహర్షణమితి నిష్కర్షః. ఉదాహరతి. నిధ్యజ్ఞ నేతి. నిధ్య జ్ఙానస్య నిశేష ప్రదర్శనార్జనస్య యదోషథీమూలం తత్ప్రసతా ఖన కేస ఆర్జన ప్రకృతిభూత మోష,ధీమూల ముద్ధర తేత్యర్థం, నిర్ని మేపవివ సాధితః అగ్ర నిధ్యు పాయాజ్ఙానమూలముద్ధర్తుం యల్నే కృతే సతి దైవాత త్రైవ నిధిర్దృష్ట భూదిత్యు పాయార్థయత్నాత్ఫలమేవ సాక్షాత్సా ప్తమితి భవతి తృతీయం ప్రహర్ష ణమ్. ఫలసాధన సిద్ధికొఱకుఁ బ్రయత్నము చేయుచుండఁగా ఫలములభించుట. కూడఁ బ్రహర్షణాలంకారమగును. ఉ. నిధ్యంజనౌషధియొక్క వేఱుకొఱకుఁ ద్రవ్వుచుండఁగా వానికి. నిధియే దొరికినది. ఇచ్చట ఫలము నిధి. ఫలసాధనము ఫలమును సాధించునది) అంజ నము. అంజనసిద్ధికొఱకుఁ జేసిన ప్రయత్న మోషధియొక్క వేఱు త్రవ్వుట, వేఱుత్రవ్వుచుండఁగా నే నిధిదొరకినది. ఫలసాధనసిద్ధికొఱ కేదో ప్రయత్నము: జేయుచుండఁగా ఫలమే లభించినది. కనుక ప్రహర్షణము. 120 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే - 63. విషాదానాలఙ్కారః. ఇష్యమాణవిరుద్ధార్థ సమాప్తిస్తు విషాదనమ్, దీపముద్యోతయద్యావన్ని ర్వాణ స్తావ దేవ సః, 129 విషాదనం లక్షయతి ఇష్యమాణేతి. ఇష్యమాణస్య ప్రార్థ్యమానస్య 'నిరుద్ధో యోర్థ సత్సంపాదనం విషాదనమిత్యుచ్యలే. యత్రేస్సి తార్థ సిద్ధ్యర్థం యత్నే కృతే సతి దైవా త్తద్విరుద్ధానిష్టార్ధ ప్రో ప్తిర్భవతీతి వర్ణ్యతే తత్ర విషా దనమితి నిష్కర్ష శ్రీ ఉదాహరతి. దీపమితి. యావద్యజా దీపముద్యోతయేత్ ఉద్యోతనాయ యత్నం కుర్యాత్తావదేవ సదీపః నిర్వాణః నష్టా౬భవత్, ఆత్రేష్యమాణదీపద్యోశనయత్నే సతి తద్విరుద్ధానిష్ట నిర్వాణమాపతితమితి భవతి విషాదనమ్. ఇచ్చగించినదానికి విరుద్ధముగా నగుట విపాదనాలంకారము. ఉ. ఎంతలోఁ జమురుపోసి దీపము నెగఁ ద్రోయ నిచ్చగించెనో యంత “లోనే దీపము చల్లారిపోయెను. చమురుపోసి దీప మెగఁద్రోయఁగోరి చమురు తెచ్చునంతలోగా దీపము చల్లారినదని భావము. దీపము వెలిఁగించుట కిచ్చ శించెను. అయిచ్ఛకు విరుద్ధముగా దీప మాఱిపోయెను. కనుక విషాదనము, ✓ 69. ఉల్లాసాలఙ్కారః (తద్భేదాః). ఏకస్య గుణదోషాభ్యాముల్లాసోన్యస్య తౌ యది, అపి మాం పావయేత్సాధ్వీ స్నాత్వేతీచ్ఛతి జాహ్నవీ అథోల్లాసం లక్షయతి. వికేతి. ఏకస్య గుణదోషాభ్యాం హేతుభ్యా చున్యస్య తౌయది గుణదోషా స్యాతాం చే త్తదోల్లాసః, అయమ త్ర నిష్కర్ష, అన్యగుణేన తదన్యగుణోత్పత్తివర్ణనే అన్యదోషేణ తదన్యస్య దోషోత్పత్తి వర్ణనే అన్యగుణేన తదన్యస్య దోషోత్పత్తి వర్ణనే అన్యదోషేణ తదన్యస్య గుణోత్పత్తివర్ణనే చ చతుర్విధ ఉల్లాసస్స్యాదితి. తత్రాద్యము దాహరతి. అశీతి. ఇయం సాధ్వీ పతివ్రతా స్నాత్వా మత్ప్రవాహే స్నానం ఉల్లాసాలఙ్కారః 1211 కృత్వా పాపయేదితి స్నా నేన మాం పవిత్రాం కుర్యాదితి 'జాహ్నవీ గజ్జె' నదీ ఇచ్ఛతి జగత్పావన్యాః గఙ్ఞాయా అవి పతివ్రతామహిమగుణేన తదీయః స్నానా త్పావనత్వగుణో వర్ణిత ఇతి భవతి ప్రథమోల్లాస్య. ఒక్క నిగుణదోషముల చేత మఱియొకనికి గుణదోషములు ప్రాప్తిం చుట యుల్లాస మనంబడును. ఒక నిగుణము చేత మఱియొకనికి గుణమును,. దోషము చేత దోషమును, గుణము చేత దోషమును, దోషముచేత గుణమును గలఁగుట యుల్లాసమని యర్థము. ఉ. సాధ్వి (పతివ్రత) నాయందు స్నానము చేసి నన్నుఁ బావనము చేసెడునని గంగ యిచ్చగించును. ఆపెయొక్క పాతివ్రత్యమహినుగుణము చేతి గంగకుఁ బవిత్ర తాగుణము వర్ణింపబడినది. ఇది గుణము చేత గుణము. కలుగుట కుదాహరణము. కాఠిన్యం కుచయోస్సృష్టం వాఞ్ఛద్యః పాదపద్మ యోః, నిన్దన్తి విశ్వదాతారం త్వద్ధాటీష్వరి యోషితః. 131 చరణ. ద్వితీయం శ్లోకేనోదాహరతి, కాశిన్యమితి, త్వద్ధాటీషు ఆరియోషితః పాదచారేణ పలాయమానా శత్రుస్త్రీయః కుచయోస్సృష్టం యత్కా తత్పాదపద్మ యోస్స్వకీయముృదు చరణయోర్వాస్త్యః యోరేవ కాశిన్యం స్యాచ్చేవేమే తీచ్చ్యసత్యః విశ్వభాతారం జగద్ధా తారం నిన్దన్తి, ఆయం విధిః కుచయోః కాఠిన్యమసృష్ట్వా పొదయో "రేవ తత్సృజేద్యది తర్హ్య్మ నాదసంచారసమయే బహూపకారీ స్యాత్, తథాన నిర్మిత వానతస్తం దిగితి నిద్దాం కుర్వ స్తీత్యర్థః- ఆశ్ర ఛాటీషు వన భూమా పలాయమానానామరి స్త్రీణాం ధావనదిరోధిచరణమార్దవదోషేణ తయ్యో కాఠిన్యమసృష్ట్వా వ్యర్థం కుచయో రేవ సృష్టవతో విధేర్నిగ్దాదోషో వర్ణిత ఇతి ద్వితీయోల్లాసః, ఉ, ఓరాజా! నీయుద్ధయా త్రలయందుఁ గుచన్యుల కాఠిన్యమును బాద ములయందుండవలయునని కోరునట్టి శత్రు రాజస్త్రీలు బ్రహ్మను నిందింతురు.. 122 చక్రాలోకీ, సవ్యాఖ్యానే లకుఁ బాదములు కోమలములుగా మండును. పాఱిపోవలసి వచ్చి నప్పుడు పాదములు దృఢముగా నుండవలయును. ఆరాజు యుద్ధ యాత్రలు చేసినప్పు డతని శత్రువుల భార్యలు "అయ్యో మాపాదములు మృదుపుగా నున్నవి, కనుక శీఘ్రముగాఁ జాఱిపోవ నలరుగా కున్నది. ఆ పెట్టిన కాఠిన్య మును బ్రహ్మ వ్యర్థముగాఁ గుచములలోఁ బెట్టెను గాని పొదములలోఁ బెట్టక పోయెను. బ్రహ్మదేవుఁడా! ఛీ నీవు ఔచిత్యము నెఱుఁ గవు" అని నిందింతు రని భావము. ఈ స్త్రీలయొక్క పాదముల కాఠిన్యాభావ దోషము చేత బ్రహ్మకు దోనము వర్ణింపఁబడినది. ఇది దోషము చేత దోషము కలుగుట కుదాహరణము. తదభాగ్యం ధనస్యైవ యన్నా శ్రీ యతి సజ్జనం, కృతీయముదాహరతి. తదితి. ధనం నికృష్టమాశ్రయతి సజ్జనంతు నాశ్రయతీతి య త్తదనస్యైవాభాగ్యం సజ్జనస్య తు న కోపి దోష, ఇతి భావః, ఆత్ర సజ్జనగుణేన తదనాశ్రయణం ధనస్య దోష త్వేన వర్ణితమితి భవత్యన్య గుణేన అన్యదోషోత్పత్తిరూప ఉల్లానః. త్వము. ఉ. సత్పురుషు న్యా -శ్రయింపకుండుట ధనముయొక్క భాగ్య హీన ధనము సత్పురుషుల వద్ద నుండకుండుట దాని భాగ్యహీనత్వమే యని యర్థము. సజ్జనుల మహిమగుణము చేత ధనమునకు సజ్జనుల నాశ్రయింప కుండుట యను దోషము వర్ణింపఁ బడినది. ఇది గుణము చేత దోషము కలు· · -గుట కుదాహరణము. లాభోయమేన భూపాలసేవ కానాం న చేద్వదః. 132 చతుర్థముదాహరతి. లాభఇతి. ఇతం హితాచరణతత్పరాణాం సేవ 'కానాం రాజ్ఞా న కిఇచ్చేదపి దీయతే చేతక్క థమితి కేన చిత్పృష్టే సతి కస్య చి దిదముత్తరం, హేసఖే భూపాలసేవకా నాం రాజభృత్యానాం వద్దో నచే తత్కృతహింసా నాభూద్యది అయమహింసనరూపనివ లాభః ఇతరలాభో మాస్త్వితి భావః. అగ్ర రాజక్రార్యదోషేణ సేవకానాం వధు వినా ప్రాణై అవజ్ఞలఙ్కార 123 స్సహ వినిర్గమనం గుణ త్వేన వర్ణితమితి భవతి దోషేణ గుణవర్ణ నరూప ఉల్లాసః, 3 ఉ. రాజసేవకులకు వధము లేకయుండెనా యదియే లాభము. చంప కుండ నుండినయెడల రాజసేవకులకుఁ బ్రాణములు దక్కుటయే లాభ మని యర్థము. రాజుయొక్క క్రౌర్యదోషము చేత సేవకులకు వధాభావము ప్రాణములు దక్కుట గుణముగా వర్ణింపఁబడినది. ఇది దోషముచేత) గుణము కలుగుట కుదాహరణము. 8) De అ౩ 70. అవజ్జాలఙ్కారః (తద్భేదాః) తాభ్యాం తౌ యది న స్యాతామవజ్ఞాలంకృతిర్మతా, స్వల్పమేవామ్బు లభతే ప్రస్థః ప్రాప్యాపి సాగరమ్. 133 అభావజ్ఞా సా ద్వివిధా, అన్యగుణే నాన్య గుణాభావవర్ణ నరూపా ఆస్య దో షేణాన్యదోషాభావ వర్ణ నరూపా చేతి, ద్వివిధామపి తాం లక్షయతి. తా భ్యామితి. తాభ్యాం గుణదోషాభ్యాం తౌ గుణదోషౌ ళ స్యాతాం యది అవ జ్ఞాలంకృతిః మతా ఇష్టా, అన్య గుణేన అన్య గుణాభావః అన్యదోషేణాన్య దోషాభౌవశ్చ వర్ణ్యతే యది కదా ద్వివిధాన క్షేత్యర్థం, ఆద్యాముదాహరతి. స్వల్పమితి. ప్రస్థానాన వ్రిహ్యాది పరిచ్ఛేదతో దారపుపాత్రనిశేషః, ససాగరం ప్రాప్యాసి స్వల్ప మేవ అమ్బు లభతే ప్రాప్నోతి, బహుజల పూర్ణార్ణవప్రవేశే సత్యపి ప్రస్థావ్య స్వపరిమితజలమా త్రకాభః నతు బహుళ జల లాభ ఇతి సముద్ర వృద్ధ్యా తత్పవిష్ట ప్రస్థస్య వృద్ధ ్యలాభ వర్ణ నాదన్యగు ణేనాన్య గుణాలాభవర్ణ నరూపావజ్ఞా• గుణదోషములచే నవి రెండు (గుణదోషములు) కలుగవేని నవజా లంకారమగును. ఒక వస్తువుయొక్క గుణమువలన మఱియొక వస్తువునకు గుణము కాని, దోషమువలన దోషముకాని కలుగనియెడల నవజ్ఞలంకార మనం బడును. ఉ. తూమును (ప్రస్థపరిమాణ పాత్రము) సముద్రములో ముంచినను స్వల్పజలమునే పొందును. 124 చన్ద్రలో'కే, సవ్యాఖ్యానే సము, మున కపొరజలముండుట గుణము. ఆగుణము తూమునకు. రాలేదు. ఒక వస్తువుయొక్క గుణమువలన మఱియొక వస్తువునకు గుణము. కలుగమి కిది యుదాహరణము. చేత్ మీల న్తి యది పద్మాని కా హానిరమృతద్యుతేః, ద్వితీయాముదాహరతి. మాల స్తీతి. పద్యాని మాలన్తి యది సంకుచన్తి. అమృకద్యు తేశ్చన్ద స్య కా హానికి? సకలజనానన్దకనే సుధాక రేభ్యు ది తే సతి సకలజనానామాన స్దాన ముఖవికాసో భవతి. ఏవంసతి కమలానా మేవ ముకుళీ భావ శ్చేత్తావతా చన్ద స్య కా నిర్దేత్యర్థః. అశ్ర కమలముకు భావ దోషేణ చన్ద స్య తదప్రాప్తివర్ణ నాదన్య దోషేణాన్య దోషాభి వవర్ణ నరూపా ద్వితీయానజ్ఞా. జం. దునికి ఉ. పద్మములు ముకుళించినచోఁ జుద్రుని కేమిహాని ? మీలనము (ముడుచుకొనిపోవుట) పదములదోషము. ఈ దోషమువలనఁ దోషము ప్రాప్తింప లేదు. దోషముచే దోషము ప్రాప్తింపమి కిది హరణము. = 71. అనుజ్ఞ లఙ్కానః om దోషస్యాభ్యర్థనానుఙ్ఞ తత్తైన గుణదర్శనాత్. విపదస్సంతు నళ్ళశ్వద్యాసు సంకీర్త్యతే హరిః, యుబా 134 అథానుజ్ఞాం లక్షయతి దోష స్యేతి. తతైవ దోషస్థల నీవ గుణదర్శనా ద్ధేత్యో దోషస్యాభ్యర్థనాయాజ్ఞ అను రైత్యుచ్యతే. ఉదాహరతి. వివదలితి. నోస్మాకం విపద ఆపదః శశ్వత్సదా సంతు భవంతు, యాసు వివత్సు హరి స్సంకీర్త్యతే, సమ్పన్నాస్తు ధనమదార్థత్వాత్కదాచిదని హరిం న స్మరంతి ఆపన్నాస్తు తద్రక్షకం హరిం సంస్మరనీతి హరిసంకీర్తనరూపగుణదర్శనా దనిష్టాపి విపతార్థి లేతి భవత్యనుజ్ఞా, ఇదంతు నీతరాగాణాం పచనమ్, దోషమునందు గుణమునుజూచి దోషమే కావలయునని కోరినచో ననుజ్ఞాలంకారమని చెప్పుదురు. లేశాలఙ్కారః, 125 ఉ. ఆపదలందు భగవంతుని (హరిని) ధ్యానింతుము. మాకు నిరంత రము నొపదలే యుండునుగాక. ఆపదలు దోషము. ఈదోషమునందలి గుణము భగవద్ధ్యానము. దోషమునందలి గుణమును జూచి దోషమే (ఆపదలే) కావలయునని కోరెను. కనుక ననుఱ్ఱాలంకారము. - 72 లేశాలఙ్కారః. - లేశస్స్యొదోషగుణ యోర్గుణదోషత్వకల్పనమ్. అఖిలేషు విహ శ్లేషు హన్త స్వచ్ఛన్దచారిషు, శుకపజ్ఝరబద్ధస్తే మధురాణాం గిరాం ఫలమ్. 135 136 లేశం లక్షయతి. లేశఇతి. దోషగుణయోః క్రమేణ గుణ దోషత్వ కల్పనం లేశస్స్యాత్, అనుకూలత్వాదోషస్యాపి గుణత్వం ప్రతికూలత్వా ద్గుణస్యాపి దోషత్వం యత్ర కల్ప్యతే తత్ర ద్వివిధో లేశ ఇత్యర్థః. క్రమేణ ద్వావః పూర్వోత్తరార్ధాభ్యాముదాహరతి. అఖిలేష్వితి. రాజబహుమానలా భేన చిరకాలం రాజధాన్యాం విదుషి పుత్రే నివసతి సతి తద్దర్శనోత్సుకన్య స్వగృహస్థన్య పితుర ప్రస్తుత ప్రశంసా రూపమిదం వచనం, హేతుక అఖి లేషు సర్వేషు విహశ్లేషు పశేషు త్వదన్యసర్వమూక పక్షి స్వచ్ఛన్ద చారిము యథేచ్ఛం చరత్సు సత్సు తే తవ పజ్జురబన్ధః నిరోధనమితి యత్ శన్మథు రాణాం శ్రావ్యాణాం గిరాం వాచాం ఫలం హేపుత్ర త్వద శ్యేష్వపణ్ణితజ నేషు సర్వేషు స్వగృహేషు సుఖం తిష్ఠత్సు తవాయం రాజధాన్యాం చిర కాలవాసః శ్వదీయ పాణ్ణిత్యమూలక ఇతి త్వత్పాణ్ణిత్యమేవ ప్రతికూలను భూదితి వక్తవ్య తత్ప్రత్యాయనాయ తత్సర పశుకవృత్తాన్తో వర్ణిత, అశ్రీ ప్రథమార్థే సర్వవిహ శ్లేషు దోషభూతమ వాగ్మి త్వం స్వఛ్ఛన్దచార పే తుత్వాద్గుణ ల్వేన వర్ణితం, ఉత్తరార్ధేతు శుకవాగ్మిత్వం గుణభూతం బద్దన హేతుత్వాదోష త్వన చరితమితి భవతి ద్వివిధో లేక. దోషమునకు గుణము, గుణమునకు దోషము కల్పింపఁబడెనేని లేశా లంకారమగును. చంద్రా - 9 126 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఉ. చిలుకా స్వచ్ఛందముగా సంచరించు పక్షులన్నిటిలో నీకు అయ్యో వంజరబంధము నీనుధుర వాక్కుల ఫలము. పక్షులకు మధుర వాక్కులు లేకపోవుట దోషము. ఈదోషమునకు ఫలముగా నాపక్షులకు స్వచ్ఛందసంచారముం గుణము చెప్పఁబడినది. చీలు కకు మధుర వాక్కులుండుట గుణము. ఈ గుణమునకు ఫలముగా పంజరమున బంధింకుఁ బడుట యను దోషము చెప్పఁబడినది. కనుక లేశాలం కారము. రాజున కభీమకుఁడైన విద్వాంసుఁడు చిరకాలము రాజునోద్ధరాజ భానిలో నుండుటచే నా విశ్వాంసునితండ్రి పుత్ర దర్శనోత్కయుఁడై "ఓపుత్తుఁడా! చదువురాని నీతోడివారందఱు స్వచ్ఛందముగాఁ దిరుగు చున్నారు. నీవు విద్యావంతుఁడనగుట చే రాజసభయందుఁ గట్టువడి యున్నావు" అనుకొనుమాటలు చిలుక యుదాహరణము వలన స్పురించు చున్నవి. చిలుకవలన విద్వాంసుఁడు స్ఫురించుచున్నాడు. అయ్యో యని సంతాపము నొందు దానివలన విద్వాంసుని తండ్రీ స్ఫురించుచున్నాఁడు. ఈ యర్థమునందును 'లేశాలంకారమును సమన్వయము చేయవచ్చును. తండ్రి సోమరిపిల్లల విద్యావిహీనత్వ దోషమునకు స్వచ్ఛంద సంచారగుణమును, కుమా దని విద్యాతీశయగుణమునకు రాజసభా నిబద్ధత్వదోషమును జెప్పినాఁడు కనుక లేఖాలంకారము. వచ్చును. వైయుదాహరణమున కీ రెండవయర్థ మప్రస్తుక ప్రశంసారూప మన 73. ముద్రాలఙ్కారః. జె~ సూచ్యార్థసూచనం ముద్రా ప్రకృతార్థపరైః పదైః, తగుణీ దృగ్యుగ విపులా చ సా. 137 ముద్రాం లక్షయతి. సూచ్యార్థేతి. సూచ్యార్థస్య సూచనీయస్య వస్తునః ప్రకృతార్థపరైః ప్రకృతార్థ ప్రతిపాదనాయ ప్రయుక్తాః పదై రేవ సూచనం పదైన ముర్రేత్యుచ్యుతే, ప్రకృతార్థప్రతిపాదకై రేవ సదైః ప్రకృతస్య సూచ్యన్య రత్నా వళ్యలఙ్కా_రః 127 యత్ర సూచనం క్రియతే తత్ర ముద్రాభ్యోలంకారః. ఉదాహరతి. నికమ్బ గుర్వీతి సా ప్రకృతా తరుణీ నాయికా నికమ్బ గుర్వీ స్థూలనిక మ్బేత్యర్థః తథా నికమ్బగుర్వీ దృగ్యు లోచనయుగళే విపులా విశాలాక్షి యుగళేత్యర్థః, అగ్ర నాయికా సౌన్దర్య ప్రతిపాదనపరే వదనే లోచనవైప్యు ప్రతిపాదనపరేణ దృశ్యగ విపులేతికుడేన ఏతద్వృత్తస్య యుగ విపులా నామధేయమితి ప్రకృతసూచ్య వృత్తనాన్న స్ఫూచనావ్భవతి ముద్రా. ప్రస్తుతార్థము నిచ్చుపదముల చేత సూచ్యార్థ సూచన మైనయెడల ముద్రాలంకార మనఁబడును. సూచ్యార్ధ మనగా సూచింపఁ దలఁచిన యర్థము. ఉ. గీ. "హరిని: గీర్తించుచున్న నా డకఁడు వినుము సాటి లేనిది నువ్వె యీ తేటగీతి.” ఇందుఁ . బ్రస్తుతార్థము హరికీర్తనము విని దానిని స్తుతించుట. ఈ తేట శీతి (అనఁగా నీ లేటయైన పాట) సమానము లేనిదిగా నున్నది. అతిమరో హారమైనదిగా నున్నది యని యర్థము. తేటగీతి యను రెండు పదములు తేట -యైన పాట యని ప్రస్తుతార్థమును బోధించుచున్నవి. సూచ్యార్థమిందుఁ బస్మము తేటగీతి యని. తేటగీతి యను రెండు పదములు ప్రస్తుతార్థమును బోధించుచుఁ బక్యము తేటగీతి యని సూచ్యార్థ మురు సూచించుచున్నవి. కావున ముద్రాలంకారము. సంస్కృక చంద్రా లోకములోని యుదాహరణము తెనుఁగులోనికి మార్చుటకు వలను నాకున్నం -దునఁ క్రొత్త యుదాహరణము చెప్పఁబడినది. -- 74. రత్నా వళ్యలఙ్కారః. క్రమికా ప్రకృతార్థానాం వ్యాసం రత్నావళిం విదుః, ర్ల్య్య స్సర్వజ్ఞ స్త్వం మహీపతే. 'చతురాస్యః పతి ర్ల్య స్సర్వజ్ఞ స్త్వం 188 రత్నావళిం లక్షయతి. క్రమికేతి. క్రమికాః లోక ప్రసిద్ధపౌర్వాచర్య -యుక్తాః యే అప్రకృతార్థా తేషాం న్యాసం క్రమేణైవ నివేశనం రత్నావ శిం రత్నా వళినామకమలం కారం వినుః అయమ్మ త్ర నిష్కర్షణ, యత్ర ప్ర 128 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే కృతస్య ప్రసిద్ధ ప్రకృత బ్రహ్మాది తాదాత్మ్య ప్రత్యాయ నాయ ప్రకృతార్థ ప్రతిపాదనసమర్థః సదైకి ప్రసిద్ధ క్రమమవిసృడ్యైవ ప్రకృతార్థ నిర్దిశ్యతే తత్రరత్నావళిరితి. ఉదాహరతి. చతురాస్యఇతి. 'హేమహీపతే త్వం చతు రాస్యః బ్రహ్మా చారువదనశ్చ, తథా లక్ష్మ్యాః పతిః విష్ణుః రాజ్యలక్ష్మీ శ్వరశ్చ. తథా సర్వజ్ఞః శివః ఆ శేషజ్ఞశ్చ ఆత్ర బ్రహ్మవిష్ణుమహేశ్వరా ఇతి ప్రసిద్ధ సహవాదానాం వాచకై ః పదైః ప్రసిద్ధ పాఠక్ర మేణైవ ప్రకృతస్య రాజ్ఞః ప్రతిపాదనాద్ర త్నావళిః, ఆశ్ర రాజ్ఞః ప్రసిద్ధ బ్రహ్మాది తాదాత్మ్యం చ ప్రతీయతే. ప ప్రకృతార్థములను వరుసగఁ జెప్పినచో రత్నావళ్యలంకారమందురు. ఉ. ఓరాజా ! నీవు చతురాస్యుఁడవు; లక్ష్మీపతివి; సర్వజ్ఞుఁడవు. ఇచ్చటఁ జతురాస్యాది పదముల చేత రాజు వర్ణింపఁబడినాఁడు.. చతురాస్యాధిపదములు ప్రకృతార్థములు. ఈ పదములవలన రాజునకు బ్రహ్మ. విష్ణు పద్రాత్మత తోఁచుచున్నది. బ్రహ్మ విష్ణు రుద్రులని క్రమము ప్రసిద్ధమై యున్నది. రుద్ర బ్రహ్మ విష్ణు అనికాని, విష్ణు బ్రహ్మ రుద్రు లనికాని బ్రహ్మ శుద్ర విష్ణు అనికాని, విష్ణు రుద్ర బ్రహ్మ లసికాని, రుద్ర విష్ణు బ్రహ్మ లని కాని క్రమము ప్రసిద్ధముగా లేదు. ప్రసిద్ధమైన క్రమము ననుసరించి చతు రాస్య (i చతురమైన యాస్యముకలవాఁడు, 2 బ్రహ్మ), లక్ష్మీపతి (1 ఐశ్వ ర్వము కలవాఁడు, 2 విష్ణువు), సర్వజ్ఞు (1 అన్ని తెలిసినవాఁడు, 2 శివుఁడు) పదములు ప్రయోగింపఁబడినవి. కనుక రత్నావళ్యలంకారము. ✓ - 75. తద్గుణాలఙ్కారః. - తద్గుణస్స ్వగుణత్యాగాదన్య దీయగుణ గ్రహః, పద రాగాయతే నాసామౌక్తికం తేఁధరత్విషా. 139 కద్గుణం లక్షయతి. తద్గుణఇతి. స్వగుణ త్యాగాదన్య దీయ గుణస్య గ్రహః స్వీకారః కద్గుణ ఇత్యుచ్యతే, ఉదాహరతి, పద్మరాగాయత ఇతి.. పూర్వరూపాలబ్కొరః. 129 హేసఖి తే నాపొమా శ్లోకం నాసికాభూషణముక్తామణిః ఆధరత్విషా ఓష్ఠ కాన్త్యా పద్మరాగాయ తే పద్మరాగమణిరివాచరతి ఆశ్ర నాసామా క్తికస్య స్వధావళ్యత్యాగేన అన్యాధరరక్తతాస్వీకారవర్ణ నాద్భవతి తద్గుణ3. స్వగుణమును విడిచి యన్యగుణమును గ్రహించుట తద్గుణ మగును. ఉ. ఓకాంతా ! నీ బులాకిముక్యము, నీ పెదవియొక్క కాంతి చే బధ్మరాగమువలెఁ బ్రకాశించుచున్నది. ఇందు బులాకిముత్యము స్వగుణమైన తెలుపును విడిచి, యన్య (పెదవియొక్క) గుణమైన యెఱువును గ్రహించినది శావునఁ దద్గుణాలంకారము. --eG 76. పూర్వరూపాలఙ్కారః (తద్భేదాః), పునస్స్వగుణసంప్రాప్తిః పూర్వరూపముదాహృతమ్, హరకణాంశులిప్తోఒపి శేష స్వద్యళసా సీతః. 140 అథ పూర్వరూపం, తచ్చ ద్వివిధం. పురః స్వగుణపా ప్తిరూపం. ఐకారే సతి పూర్వావస్థానువృత్తిరూపం చేతి. కత్రాద్యం లక్షయతి. పునరితి. పునస్స్వగుణస్య సంప్రాప్తికి స్వీకారః పూర్వరూపమిత్యుచ్యతే. స్వగుణ త్యా గేస అన్యగుణస్వీకారే సతి కుతశ్చిద్ధేః పునస్స్వకీయగుణమేవ ప్రాప్నుయాద్యది శదా పూర్వరూపం నామాలంకార ఇతి నిష్కర్షః. ఉదాహరతి. హ రేతి- హేరామచన్ద్ర శేషోజనః హరకణాంశుభిః శివగళశోభాభిః లిప్తః ర తోZసి శ్యామాకృతో పీత్యర్థం త్వద్యశాసా సితః, అభూదితి శేష కీర్తిధావ శ్యేన గరళనైల్యం విహాయ పునః స్వకీయమేవ ధావళ్యం ప్రాప్తనానిత్యర్థం. ఆత్ర శేషస్య ధావళ్యత్యాగపూర్వకం విషనైల్య స్వీకారే సతి రాజకీర్త్యా పునః స్వధావళ్యవర్ణ నాత్పూర్వ రూపమ్. స్వగుణమునువిడిచి మరల స్వగుణమును గ్రహించినట్లు వర్ణించినచోఁ బూర్వరూపొలం కారము. ఉ. ఓరాజా ! నీలవర్ణములైన హరకంఠాంశువుల చేత నల్ల పడినవాఁడ య్యును శేషుఁడు నీయశస్సు చేఁ దెల్లపడినాఁడు. 130 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే శేషుని మొదటిరంగు తెలుపు. ఆ తెలుపు హరకంఠాంశువులచే నలం రాజు యశస్సుచే నలుపు మరలఁ దెలుపాయెను. శేషుఁడు. మొదటఁ గోల్పోయిన తెల్ల వర్ణమును గారణాంతరముచే మరలఁ బొందెను. కనుక పూర్వరూపాలంకారము. పూర్వావస్థానున్న త్తిశ్చ వికృతే సతి వస్తుని, దీపే నిర్వాపితేఒప్యాసీత్చారత్నైర్మహన్మహః 141 ద్వితీయం లక్షయతి పూర్వేతి. వస్తుని వికృతే వికారయుక్తే సత్యపీ పూర్వావస్థాయాః ప్రాగవస్థాయ్యా అనువృత్తిరనుసృతిః నిష్ప త్తిరిత్యర్థః సా పూర్వరూపమిత్చుచ్యతే. ఉదాహరతి. దీపఇతి. దీపే నిర్వాసితే సక్యసి, కయా చినుగ్ధయేతి శేషః, కాశ్చిరత్నైః తదీయ మేఖలా ఖచితముణిభిః మహద్దీ పాదప్యుత్కృష్టం మహః కాంతిరాసీత్ అదిరభూనిత్యరః కయాచిస్తుగ్గయా లజ్జావశాద్రతికాలే దీపే నష్టీకృతే సత్యపి కాళ్చరత్నై రేవ పూర్వావ స్థావర ప్రకాశకత్వలక్షణా నివృత్తిరహితాల భూతి వర్ణనాద్భవతి పూర్వ, రకు భేదః. - ఎచ్చట నొక వస్తువు మొదట వేఱు రూపమును బొంది మరలఁ దన మొదటి రూపమును బొందునో యదియు పూర్వరూ పాలంకారమే యగును. దీని కుదాహరణము ఆశ్లీలదుగుట చే జనిఁగింపలేదు. --అ0 77. అతద్గుణాలఙ్కారః - సంగతాన్య గుణానట్లీ కారమాహురతద్గుణం, చిరం రాగిణీ మచ్చిత్తే నిహితాపి న రాజ్యసి. వస్తన్య యో 142 అతద్గుణం లక్షయతి సంగ తి. సంగతః స్వసంయుక్తః యోజన్యపదా గుణ స్తస్యాసక్తీ కారం ఆస్వీకరణమ తద్గుణా ఖృదులం కార ఖ్యమలంకార మాహుః, స్వసంయుక్తాన్యసిష్ఠ గుణస్య స్వస్త్మింత్సంక్రమణయోగ్యస్యాప్ యత్రా సంక్రమణం వర్ణ్యతే తత్రాకద్గుణణతి నిష్కర్షడి. ఉదాహరలి. చిరమితి. స్నేహ్యంతమపి నాయకముపేక్ష్య కుపితాం నాయికా ముద్దిశ్య నాయకవచన: అనుగుణాలఙ్కారః 131 మీదం 'హే'నాయికే రాగిణి త్వద్విషయక ప్రేమయుక్తే అరుణే చ మచ్చిత్తే చిరకాలం నిహితా స్థాపితా త్వం న రాజ్యసి అనురక్తా లోహితా చ న భవసి. చిరమునుసరంతమపి సూం కిమితి నానుగృష్ణ సీతి తాశ్చర్యం. అత్ర రక్తే మనసి స్థితాయాం నాయికాయాం స్వసంయు క్తమనోసిష్ఠరాగా సంక్రమణో క్తి రతద్గుణకి. సంగతమైన యన్యపదార్థగుణమును స్వీకరింపకుండుట యకద్గుణము. తనదగ్గఱఁగాని తనతోఁ గలిసిగాని యున్న యన్యపదార్థముయొక్క గుణమును స్వీకరించకుండుట యతద్గుణ మని యర్థము. ఉ. నాథా! రాగయుక్తమైన నాచిత్తమునందు నీవు చిరకాలముండి నప్పటికి రక్తుఁడవు కా లేదు. రాగయుక్తమైన దానియందుండినవాఁడు ఎఱ్ఱరంగుగల దానియం దుండినవాఁడు) రక్తుఁడగుట (ఎఱ్ఱరంగు గలవాఁడగుట) సామాన్యముగా జరుగుపని కాని యకఁడు రాగయు కమైన చిత్తమునందుఁ జిరకాల ముడియు రక్తుఁడు కాలేదని చెప్పఁబడినది. అతనితో భార్యాచిత్తము సంగత మైనది. సంగతమైనదానిగుణము నతఁడు స్వీకరింపలేదు పొంబలేదు.) కనుక నకద్దు ణాలంకారము. "ఓనాథా! నేను నిన్నుఁ జిరకాలమునుండి ప్రేమించుచున్నను నీకు నాయందుఁ ప్రేమ కలుగలేవని పైయుదాహరణమున కర్ణము. 73. అనుగుణాలఙ్కారః అ ప్రాక్సీద్ధస్వగుణోత్కర్ష్ నుగుణః పరసన్ని ధేః, నీలోత్పలాని దధతే కటారనీలమ్. 143 అనుగుణం లక్షయతి. ప్రాగితి. ప్రాక్సిద్ధిః గుణవత్సన్ని భావాత్పూర్వం యస్స్వగుణః తస్య పరసన్ని దేవి గుణవదన్య సన్ని ధానాద్య ఉత్క రో ఆశయ స్సో ను గుణ ఇత్యుచ్యతే. ఉదాహరతి. నీలోత్పలానీతి, నీలో త్సలోని నాయికా కర్ణానగ లేన్దపరాణి కటా! నాయికాకటాక్ష వీక్షణైకి 182 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే అతినీలతాం పూర్వా దభ్యధిక నైల్యం దధతే బిభ్రతి. అత్ర స్వతో నీలా నామ వ్యుత్పలానాం కటాక్ష ప్రసారేణాతి నైల్యవర్ణ నాద్భపత్యను గుణాలం కారః ఒక వస్తువు మునుపు సిద్దముగానున్న యెక్కువగాఁ బొందినటులఁ జెప్పుదు మేని ఉ. నల్లకలువలు కామిని యొక్క నొందెను. గుణము నే వరసన్నిధివలన ముఱి అనుగుణాలంకార నుగును. కడకంటిచూపుల చేత నధికనీలిమ కర్ణావతంసములుగాఁ గామిని పెట్టుకొనిన నల్లకలువ లా పెకటారు వీక్షణములవలన మఱి యెక్కువ నీలిమను దాల్చె నని యర్థము. నల్లకలువలకుఁ బూర్వసిద్ధమైన నలుపు గలదు. 'కామినీ నేత్ర సన్నిధి వలనఁ గర్ణములలో ధరించినప్పుడు నేత్రములకు దగ్గఱగా నుండునుగదా..... నధిక నైల్యమును బ్రాపించినవి. కనుక ననుగుణాలంకారము. --e 79. మీలితాలఙ్కారః (తద్భేదాః) మిలితం యది సాదృశ్యా ద్భేదఏవ న దృశ్యతే, రసో నాలక్ష్మి లాయాశ్చరణే సహజారుణే. 144 మీలికం లక్షయతి—మీలితమితి. సాదృశ్యాద్గుణాదే నాన్యస్యావ్య సదృశత్వాద్భేదః ఉభయోః వైలక్షణ్యం న లక్ష్యతే యది కదా మిలితమి త్యర్థః. ఉదాహరతి. రసఇతి. సహజారుణే స్వభావరకే చరణే నాయికావదే లాషాయా యాచకస్య రసో నాలక్ష్మీ చరణాపేక్షయా వ్యక్త్యంతర త్వేన నాలక్ష్య తేత్యర్థః ఆత్ర చరణాలక్తకరసయోరారుణ్య గుణ సామ్యా ద్భేదాన ధ్యవసాయ ఇతి భవతి మీలితం. సాదృశ్యమువలన భేదమే కనఁబడకపోయినయెడల మిలనాలంకార ఉ. అసలితయొక్క సహజారుణి మములైన చరణములయందు లాక్షార సము కన్పట్టుచున్నదికాదు. లాక్షారసమునకుఁ జరణములకు సామ్యము రక్తవర్ణము. ఈ సామ్యము వలన రెండింటికి భేదమే లేదని చెప్పఁబడినది. ఎట్లనఁ, బాదములయందు సామాన్యాలఙ్కారః. లాక్షారసమున్న విషయమే తెలియుట లేదని చెప్పఁబడినది. 133 యెఱువులో నీయెఱుపు కలిసిపోయి భేదము కానవచ్చుచుండ లేదని తాత్ప ర్యము. కనుక మాలనాలం కారము. మళ్లీ కామాల్య ధారిణ్య స్సర్వాణీణార్ధ ఆచన్దనాః, త్మవత్యో స లక్ష్యంతే జ్యోత్స్నాయామభిసారికాః. "తన ద్వితీయోదాహరణం దర్శయతి. మల్లి కేతి. ఆ శ్ర చన్దికాభిసారికా ణాం ధవళిమగుణసామ్యా నానధ్యవసాయ ఇతి లక్షణసంగతిః- ఇందు వెన్నెలకును అభిసారి శా స్త్రీలకును చెల్లదనమునెడి గుణసామ్యము -వలన అభేదత్వము వర్ణింపఁబడుటయు మిలితాలు కార మే యగును. ఉ. మల్లెపూలు, తెల్లచీరలు, తెల్లగంధము అను నివి శరీరమాద్యం .తమును వ్యాపింపఁగా తెల్లని వెన్నెలయందు భేదకపుడక కనఁబడనివారైరి. 30. సామాన్యాలఙ్కా ఈ. సామాన్యం యది సాదృశ్యాద్వి శేషో నోపలక్ష్యతే, పద్మాకరం ప్రవిష్టానాం ముఖం నాలక్ష్మి సుభ్రువామ్. 146 సామాన్యం లక్షయతి.. సామాన్యమితి, సాదృశ్యాత్సాధర్మ్యాత్, -కాస్త్యేతిశేషు, విశేషః (ఉపమానోపమేయయో) పరస్పర వ్యావర్తకధర్మః -నోపలక్ష్యతే నాభధార్యతే యది కర్హి సామాన్య మిత్యుచ్ఛత ఇత్యర్థః ఉదా హరతి, పద్మేతి. పద్మాకరం ప్రవిష్టానాం సరోమధ్యగతానాం సుభ్రువాం సున్దరీణాం ముఖం జాతావేకవచనం ముఖానీత్యర్థం. నాలక్ష్మీ నావధారితం. ఆత్ర సరః ప్రవిష్ట స్త్రీముఖానామట్లైరత్య సాదృశ్యేన వ్యావర్తకథర్మాను పలమ్భాద్భవతి సామాన్యమ్. ఖా సామ్యమున విశేషము చూపట్టదేని సామాన్యాలంకారము. రెండిటికిని భేదప్రతీతి యుండినను భేసకధర్మవివేకము కానరాకుండెనేని సామాన్యా -లంకారమని తాత్పర్యము. 134 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఉ. పద్మాకరములోఁ జొచ్చిన సుందరుల యొక్క ముఖమును దెలిసికొన వీలు లేకపోయెను. వలెనే ఇందు ముఖపదములకు భేద మున్నది. లేకపోలేదు. అయినను సామ్యమే యగపడుచు నిది ముఖ మిది పద్మ మని భేదము కన్పట్టినదికాదు. కనుక సామాన్యాలం కారము. ఇడియును మీల నాలంకారము యున్నదే భేదమేమి? అని చదువరులకు సందియము కలుగవచ్చును. మీల నాలంకారములో నొక వస్తువు చేత మఱియొక వస్తువునకు భిన్న స్వరూపము లేకుండఁ జేయఁబడును. సామాన్యాలంకారమునం దట్లు కాదు. రెండు వస్తువులకును భిన్నస్వరూపము లుండినప్పటికి వ్యావర్తక ధర్మము (భేదిక ధర్మము) దీనినే విశేషమందురు కన్పట్టదు. అందువలన రెండు వస్తువులకు భేదము కనుఁగొనుటకు శక్యము గాకుండును. -ఆ 81, ఉన్మీలితాలఙ్కారః భేదవై శేష్యయోః స్ఫూర్తా వున్మీలితవి శేషశ్, హిమాద్రిం త్వద్య శోమగ్నం సురాశ్శీతేన జానతే. 147 అధోని లితవిశేషకావేశా ర్ధన లక్షయతి. భేదేతి. భేదవై శేష్య యోర్భిన్నత్వ విశేషధర్మ యోః స్ఫూర్తి ప్రకాశనే సతి క్రమేణోన్మీలిత విశేషకాఖ్యావలంకారౌ భనుఇత్యర్థం, ద్వయోస్సాదృశ్యేన భేదే తిరోహి తే సతి దైవాత్కారణాన్తరాద్యత భేదోపలమ్భ స్తత్రోన్మీలితం, యత్ర భిన్న త్వేన గ్రహణేపి విశేషాస్ఫూర్తా సత్యాం దైవాద్వి శేషధర గ్రహణా దిదమేవ ముఖమిత్యాది వివేకో భవతి తత్రవిశేషక ఇతి నిష్కర్షః, తస్త్రవ్యము దాహరతి, హిమాద్రిమితి. హే శ్రీరామచన్ద్ర సురా దేవా స్వద్యలో చున్నం. భవతీర్త్యస్తుతం సాదృశ్యాత్తవేక తాకన్న మిశ్యర్థః హిమాద్రిం శీలేన శైత్యగుణేన జానలే కదుభయ భేదం నిశ్చిన్వ నీక్వర్థః, అత్ర యశసా ఆభిన్న స్య హిమాద్రే శ్శైతృధ రేణ భిన్న త్వేన స్ఫురణారనీ లిశమ్, భేదస్ఫూర్తి చెప్పఁబడి నేని సున్మీలితాలంకారమగును. విశేషాలఙ్కారః. 135 ఉ. ఓరాజా ! సురలు నీయొక్క యశస్సున మునిఁగిన హిమవత్పర్వత మును శీతము చేతఁ తెలిసికొందురు. ప్రపంచమునసంకట రాజు యొక్క యశోరాశియున్నది. యశస్సు. తెల్ల దిగనుకఁ బ్రపంచమంతయు తెల్లపడినది. హిమాచల మీది యని గుఱుతుపట్టు టకు వలనుగాకుండెను. అయినను ఈయజోరాశికిని హిమాచలమునకును భేద వీస్ఫూర్తి చెప్పఁబడినది. హిమాచలము శీతముగానుండును. యశోరాశి శీక ముగా నుండదు. శీతత్వమే భేదము. ఈ భేదము చేత సురలు హిమాద్రిని గుఱుతు పెట్టుచున్నాడు. ఇచ్చట భేదము చెప్పఁబడినది గనుక సున్మీలితా లంకారము. ఈయలంకారము మీ లనాలంకారమునకు వృతిని కమైనది. 32. విశేషకాలఙ్కారః - లక్ష్మితాన్యుదితే చన్డే పద్యాని చ ముఖాని చ, వి శేషకముదాహరతి. లక్షీ తానీతి వన్డే ఉందిలే సతి పద్మని ముఖా ని చ ఇమని పడ్డాని ఇమాని స్త్రీముఖానీతి వివిద్య గృహితానీకృర్థః ముఖా 'నాం పద్మనాం విశేషాస్ఫూర్తా సత్యాం చన్దోదయకృతముకుళ నేను ఇమాని పద్యాని చద్దోదయేవీ వికాసంయుక్త త్వాదిమాని స్త్రీముఖానీతి వివిద్య గృహీ తానీతి కథనాత్ విశేషకః. విశేషము కన్పట్టుచుండె నేని విశేష కాలం కార మగును. ఇది సాన న్యాలం కారమునకు వ్యతిరిక్తమైనది. సామాన్యాలంకారములో విశేషము కన్పట్టదు. పద్మాకరములోఁ జొచ్చిన యువతుల ముఖము కనుఁగొనుటకు వలను గాకపోయె నసినప్పుడు విశేషము ( భేదక ధర్మము) కన్పట్టలేదు. కమ లము లిచి ముఖ మిషి యని కనుఁగొన శక్యము కాకపోయేను. అట్లుకాక యొకానొక కారణముచే విశేషము (భేదక ధర్మము) కన్పట్టి సామ్యముగల రెండువస్తువులను వేటు వేఱుగ గుర్తించుటకు శక్యదుగు నేని విశేష కాలం ఉ. చంద్రుఁడుదయింపఁగాఁ గమలములు, ముఖములు, కనుఁగొనఁ బడెను ('వేఱువేఱుగ గుర్తింపఁబడెను). 136 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే చంద్రోదయమైన వెంటనే కమలములు సంకోచమును బొందెను. ముఖములు సంకోచమును బొందలేదు. కమలములయందు విశేషము (భేదక ధర్మము) సంకోచము. ముఖములయందు విశేషము (భేదక ధర్మము) సంకోచా భావము ఇట్లు విశేషము చంద్రోదయ కారణము చేఁ గన్పట్టుచున్నది. కనుక -వి శేష కాలంకారము. --@ 83. గూఢా త్తరాలఙ్కారః (తద్భేదాః) కిఇచ్చి దాకూతమహితం స్యాదూడో త్తరముత్తరమ్. యత్రాసౌ వేతసః పార్థ తత్రేయం సుతరా సరిత్. తి 148 గూఢా త్తరం లక్షయతి. కిఇ్చదితి. కిల్చి దాకూ తన ఆశయేన మహి తం చ మత్కృతం యదుత్తరం తద్దూతోత్తరం స్యాదిత్యర్థం. ఉదాహరతి. కేనచిత్కించిద్విషయక ప్రశ్నే కృతే సతితత్ర కేనచిత్స్వశయగర్భముత్తరం “దీయతే 'చేత్తద్దూనే త్తరం స్యాదిత్యర్థః. ఉదాహరతి యత్రేతి అస్యాస్సరితః కుత్రవా తరణమార్గఇతి పృచ్ఛన్తం పాస్థముద్దిశ్య తత్సంగ మే సాభిలాషాయా కన్యాశ్చి దిదము త్తరం. హే పార్థ ఆసావదూరే పరిదృశ్యమానః వేతసో వజ్ఞు శకుణ్ణః యత్ర యస్మిక్ దేశే వర్తతే తత్రదేశ్ ఇయం పురోవర్తిని సరిత్ నదీ సుతరాసుఖేన తరితుం శక్యా, తం దేశం గచ్ఛ, జనసమ్మర్ధరహితే ఏతన్ని కుబ్జడే ఆవయోర్య థేచ్ఛం విహారో భవిష్యతీతి తస్యా ఆకూతమితి స్వాకూత గర్భముత్తరం తత్పృష్టయా తయా తస్య దత్తమితి భవతి గూఢాత్తరమ్. ప్రశ్న కంటెను, మఱియొక యుత్తరముకంటెనునభిన్న మైన యుత్తరమని కథితం బయ్యె నేని నుత్తరాలంకారము, అనఁగాఁ బ్రశ్న మేదోయు త్తర -మదేయై యుండినను, రెండు ప్రశ్నలకు నొకటే యుత్తరమైనను నుత్తరాలం కారమని తాశ్పర్యము. ఆ చిత్రోత్తరాలఙ్కారః - శ్నోత్తరా నరాభిన్న ముత్తరం చిత్రముత్తరమ్. కేదారపోషణరతా: కే భేటాః కం చలం వయః 149 నిపుణజ నేన చిత్రోత్తరాలఙ్కారః 137 ఆథ చిత్రోత్తరం తద్ద్వివిధమ్. ప్రశ్నాభిన్నో త్తరముత్తరాస్తరా భిన్నో త్తరం చేతి, ఉభయమ స్యేకార్ధన లక్షయతి. ప్రశ్నోత్తరేతి ప్రశ్నో త్తరా నరాభిన్నం ప్రశ్నా భిన్నముత్తరాభిన్నం చ యదుత్తరు తచ్చిత్రోత్తర మిత్యర్థః. కేన చిత్కి ఇ్చద్విషయక ప్రశ్నే కృతే సత్యన్యేన చతురజు నేన తత్ప్రశ్న వాక్య మేవోత్తర ల్వేన దత్తం చేత్తత్ప్రశ్నాభిన్నో త్తరమిత్యర్థం. కేనచిదర్థద్వయవిషయక ప్రశ్నే కృతే సతి తస్యోత్తరద్వయే వచ్యే 2 న్యేన ఏక మేనో త్తరము త్తరాన్తరాభిన్న త్వన దత్తం చేత్ప్ర శ్నద్వ. చేత్ప్రశ్నద్వ. యస్యా ప్యేక మేనో త్తరం దత్తం యదీ తదుత్తరాస్తరాభిన్నో తరమిత్యుచ్యత ఇత్యర్థః ఉభయమనీ క్రమేణై కా ర్ధనోదాహరతి. కేదారేతి. దారపోషణ రతాః భార్యాపోషణాసక్తాః కేవా స్యుః ఇతి ప్రశ్నః, ఉత్తరేతు కేదారపో షణరతా ఇల్యేఖండ మేవ పదమ్, కేదారాణాం శ్రీహ్యాద్యుత్పాదక క్షేత్రా. ణాం పోషణే వర్ధనేయే రతాః ఆసక్తాః, కృషి జీవ నా ఇత్యర్థం, తనిన దార పోషణగతా ఇత్యు త్తరవాక్యార్థః, 'కృషితో నాస్తి దుర్భిక్ష ' మితి న్యాయేన లేషా మేవ కుటుమ్బరక్షణశ క్తిరిత్యర్థః, ఆత్ర కేదారపోషణరతా ఇతి ప్రశ్న స్యైవోత్తరత్వా త్ప్రశ్నాభిన్నోత్తరనామకం చిత్రోత్తరమ్. ద్వితీయముదాహరతి కే భేటా ఇది. భే గగనే ఆటని సంచరనీతి భేటా గగనసంచారిణః 'కేనా భవేయుః, కథా చలం చఞ్చలస్థిరమిత్యర్థం, కింవా భవేదితి ప్రశ్నద్వయం, తస్య భేదేనో త్తరద్వయే దాత య్యేప్యుత్తరాసర మనుక్త్వా చాతు ర్యేణ తదభిన్న మేక మేవోత్తరం చతురః ప్రాహ, వయ ఇది. ఇదం లిఙ్గవచనశ్లేషేణ ప్రశ్నద్వయస్యాప్యుత్తరమ్, తత్ర ప్రథమాబహువచన మికారాన్తం చ వయఇత్యేతత్పదం కేఖేటా ఇత్యస్యోత్తరం, గగనసంచారిణకి కేవా భవేయురితి ప్రశ్నేకృలేసతి వయః పక్షిణనిన తాదృశ ఇతికదర్థః, కిం చలమిత్యన్యతు సకారాన్తం ప్రథమైకవచనాన్తం చ వయ ఇతి పదముత్త రం. అస్థిరం కిం భవేదితి ప్రశ్నే వయో బాల్యాదిక మేవ తాదృశమితి తదగ్గ 3 అగ్ర నయ ఇత్యేక మేప పదం భేటాః కించలమితి ప్రశ్నద్వయస్యోత్తర. 138 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే మభూదితీదము త్తరా నరాభిన్నోత్తరనామకం చిత్రోత్తరమ్. రణాన్త్రాణి విదగ్ధముఖమణ్ణనే ద్రష్టవ్యాని ఏతదుదాహ ఇచ్చట “కేదారపోషణరతాః కేగ్రేటాః కిం చలం వయు” అనియు దాహరణ మున్నది. కే? దారపోషణరతాః (భార్యాపోషణము దాసక్తికలవా రెవ్వరు?) అని ప్రశ్న. కేదారపోషణరతాః (శే శ్రములను రక్షించుటయు దాస క్తిగలవారు) అని సమాధానము. ప్రశ్నకు నుత్తరమునకు భేదములేదు. ఇది తెలుఁగునకుఁ బనికిరాదు, ఏలనఁగా “కేసి ఆరు సర్వనామము తెలుఁగునఁ , బ గింపఁగూడదు. కే? ఖేటాః (ఆకాశమందు సంచరించునవియేవి? అని యొక ప్రశ్న. కించలం (చలమైనది యేది?) అని మఱియొక ప్రశ్న. ఈ రెండిటికి "వయః” అని యుత్తరము. "వయః” అనఁగాఁ బక్షులని, వయస్సని యర్థము కలను గావున రెండు ప్రశ్నములకు సరిపోయినది. "వయః” అని తెలుఁగులోఁ యోగింపరాదు కావున నిరియుఁ తెలుఁగునకుఁ బనికిరాదు. కావుననే శూభోత్తర చిత్రాలంకారములకు క్రొత్తయుదాహరణములు చెప్పవలసి వచ్చెను, ప్ర. ఎద్దీకున కశ్వంబగు (ఈశ్వరునకు వాహనమేదో?) ఉ. ఎద్దీశున కశ్వంబగు (ఎద్దు ఈశ్వరునకు వాహనము) ఇచ్చటఁ బ్రశ్నయు నుత్తరము నొకటే. ప్ర. కృషికు లెదాని వాంఛితు తెల్లయపు ప్ర విడేము నెద్దాన నొక్కంగఁ గడఁగు నరుఁడు? ఉ. పంట నని యం త్తరము చెప్పువాఁడ! సఖుఁడ! ఇందు రెండు ప్రశ్నములకు "కుంట” అని యొకటే యుత్తరము. -ఇది యుత్తరాలు కారము. 84. సూక్ష్మాలఙ్కారః. ! 150 సూక్ష్యం పరాశయాభిణ్ణి తరసాకూత చేష్టితం. -మయి పశ్యతి సా కేశైస్సీమ స్తమణిమాపృణోత్. సూక్ష్మాలఙ్కార 139 సూక్ష్మం లక్షయతి—సూక్ష్మమితి. పూశయాభిజ్ఞ ఆన్యాభి ప్రాయ తేదీ ఇకరోయ స్తస్య సాకూత చేష్టితం. సాభిప్రాయ చేష్టా విశేష స్సూక్ష్మమిత్యుచ్యతే, కేనచిచ్చతురజ నేన లోచనాపి చేష్టయైన స్వాభీష్ట ప్రార్థి తే సతి తదభిప్రాయ వేసినః కస్యచిజ్జనస్య తదు చికస్వాభి ప్రాయసూచక చెప్పి విశేష స్సూ భ్యో లంకార ఇతి నిష్కర్షకి ఉదాహరతి. మయీతి. సంకేతకాలజ్ఞా నేచ్ఛయా త్వయి గతే సతి తయా నాయికయా కిమా చరితమితి కేన చిత్సఖ్యా వృష్టస్య కస్యచిదిదం వచనం, మయి పశ్యతి సాభిప్రాయం విలోకయతి సతి సా నా యికా సీను నమణిు. స్వీయ కేశబద్ధభూషణరత్నం కేశైరావృణో దాచ్చాది తవతీ, ఆపయోస్సం కేతకాలః కఇత్యాశయేన తత్పరిజ్ఞానార్థం మయి సాకూతం పశ్యతి సతి సా మదాశయం జ్ఞాత్వా సూర్యా సమయాన స్తరమస్థ కారోదయే సతి ఆవయోస్సం కేత కాల ఇతృభిప్రాయసూచకం స్వకీయ కేశైస్సీ మ స్తమణితిరో ఛానరూపం చేష్టా విశేషం కృతవతీత్యర్థః, ఆశ్ర నాయకాభి ప్రాయం జానన్త్యా నాయిక మా సాకూ కం శీశైర్మణ్యావరణం కృతమితి భవతి సూక్ష్మమ్. పరభావ వేడియైన యితరుని సాభిప్రాయ చేష్టితము సూక్ష్మ మనఁబడును. అనఁగా రాముఁడు, రంగడు ననువా రిద్ద ఱున్నప్పుడు రంగనియొక్క భావము నెఱిఁగి రాముఁడు సాభిప్రాయముగ నొక చేష్ట సళ్చె నేని సూక్ష్మాలంకారమగు నని యర్థము. పరభావవేదియొక్క యితరుని విషయమైన సాభిప్రాయ చేష్టిత మనికూడఁ జెప్పవచ్చును. ఉ. నేను జూచుచునుండఁగాఁ గామిని తనసీమంతమణినిఁ దన రెండు కలలోఁ గప్పి వేసెను. సంకేతకాల మెప్పుడో తెలిసికొనవలయు నని గోరుచున్న ప్రియుని జూచి కామిని పొ పెటలోని రత్నమును గేశములతోఁ గప్పి వేసెను. ఇట్లు కప్పుటలో నేమి యభిప్రాయము? కామిని ప్రియుని భావము గ్రహించినది. సూర్యుఁ డస్తమించిన తరువాత సుకేశకాల మను నభిప్రాయముతో సీమంత మణినిఁ గచములచే మూసెను. సీమంతమణి సూర్యుఁడని, కేశములు చీఁకటియని 140 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే యభిప్రాయము, సీమంతమణినిఁ గేశములతోఁ గప్పుటలోని యభిప్రాయము. సూర్యుఁడు చీఁకటీచే నావరింపఁ బడినప్పుడనియై యున్నది. వరుని (ప్రియుని) భావ మెఱిఁగి, కామిని సాభిప్రాయ చేష్టను (సీమంతావరణము). సల్పెను గావున సూక్ష్మాలంకారము. --- 95. పిహితాలఙ్కారః విహితం పరవృత్తాస్తఙ్ఞతుస్సాకూతచేష్టితం, ప్రియే గృహాగతే ప్రాతః కాన్తా తల్పమకల్పయత్. 151 పిహితం లక్షయతి—పిహితమితి. పరవృత్తాస్తజ్ఞాతుః పరకీయవృత్తాన జ్ఞస్య సామాతచేష్టితం సాభిప్రాయ చేష్టా విశేషః పిహితమిత్యుచ్యతే, వర వృత్తాస్త్రం తదీయలక్షణైః జ్ఞాత్వా కణ్ణంతో నుద్ఘాట్యెవ స్వన్య తదభిజ్ఞ తా స్త్రీ వ్యభి ప్రాయగర్భః ఇతరజన చేష్టాని శేషః సిహిత మిత్యుచ్య తే ఉదాహరతి. ప్రియ ఇతి. ప్రియే కాస్తే ప్రాతః ప్రాతఃకాలే గృహాగ లే స్వగృహం ప్రత్యాగతే సతి కాన్తా కల్పియా కల్పం శయ్యాం అకల్పయత్, ఆస్తర ణాదినా సజ్జీకృతవతీత్యర్థః, రాత్రే సపత్నీ గృహే యథేష్ణవిహా రేణ జాగ రణం కృత్వా ప్రాతఃకాలే ప్రియే స్వకీయగృహం ప్రత్యాగతే సతి కద్దత కుఙ్కు మాదిచి హ్నై స్తదీయవృత్తానం జ్ఞాత్వా గామ్భిర్యాత్కణత స స్త మనుద్ఘాట్భైవ రాత్రే మత్సపత్నిగృహే జాగరణాత్య్రాన్తోసి అతో స్యాం శయ్యాయాం సుఖం శేష్వేత్యభిప్రాయే ణేయం . తల్పకల్పన చేష్టేతి, భవతి విహీతమ్. పరనృత్తాంతము నెఱిఁగిన వ్యక్తియొక్క సాభిప్రాయ చేష్టనము విహిత మనబడును. వేసెను. ఉ. ప్రియుఁడు ప్రాతఃకాలమున నిల్లు చేరఁగ నే భార్య ప్రక్క ప్రియుఁడు మఱియొక స్త్రీతో రాత్రియంతయు క్రీడించి వచ్చెనని. భార్య తెలిసి పాపము! రాత్రి యంతయునిద్రలేక యలసియున్నాఁడుని, చుఁగాక యనునభిప్రాయముతోఁ బ్రక్క వేసెను. ప్రియవృత్తాంత జాతి వ్యాజోక్త్యలఙ్కారః 14] యయిన భార్య సాభిప్రాయముగ శయ్యను వేసినది. కనుక పిహితాలంకా రము. అయినను దీనికిని సూక్ష్మ్యాలంకారమునకును భేదమేమి? అని శంక రావచ్చును. సూక్ష్మాలంకారములోఁ బరభావము నెఱిఁగి సాభిప్రాయ చేష్టితముచేత నుత్తరము సమర్థింపఁబడును. విహితాలంకారములో సాభి ప్రాయ చేష్టితము చేతఁ బరునిభావము బరునిభావము ప్రకాశము కాశము చేయఁబడును. ఇదియే భేదము. 86. వ్యాజోక్త్యలఙ్కరః. తా వ్యాళో క్తిరన్య హేతూత్త్యా యదాకారస్య గోపనమ్ 152 సఖి పశ్య గృహారామపరాగైకస్మి ధూసరా, వ్యాజోక్తిం లక్షయతి. వ్యాజోక్తిరితి. అన్యహేతూక్యా హేశ్వ నరకథ నేన ఆకారగోపనం స్వీయవిలక్షణాకారనిగూహసమితి యత్సా వ్యాజోక్తిః, యత్ర కేనచిన్ని పుణేన గోప్ప హేతుకృతమా కారనై లక్షణ్యం హేశ్వరకల్ప నేను నిగూహ్యతే కశ్ర వ్యాజో క్తిరితి నిష్కర్ష, ఉదా హరతి. సతి చార్యకృతరతికాలే భూకలలుఠనలగ్న ధూళిధూసరిత స్వాఙ్గ వికారక సఖ్యా మావిజ్జాయి . ఇతి హేత్వ నరకథ నేన తద్దోవనం కుర్వత్యాః కన్యాశ్చిదిదు పచనం, 'హే సఖి అహం గృహారామపరాగై౩ గృహోపవన పుష్ప రేణుభిః ధూసరా ధూసరవర్ణా కృతాస్మి మాం పశ్య. ఆత్ర శౌర్యకృత సురత హేతుశం స్వాంగవై వర్ణవ్య మారామవిహారకాలీన పున్పపరాగరూప హే త్వ స్తరకల్ప నేనాచ్ఛాదితమితి భవతి వ్యాజో 63. బడును. హేశ్వంతరముచెప్పి, యాకారగోపనము చేయుట వ్యాజోక్తి యనఁ వ్యాజో క్తియనఁ గపటవాక్యమని యర్థము. నిజమును దాఁచుటకై యసత్య హేతువు చెప్పుట వ్యాజోక్తి యని చెప్పఁజనును. ఉ. ఓసఖీ ! గృహారామమునందలి పుష్పరజము దేహమునిండఁ బడి ధూసరవర్ణము గలదాన పై తిని. చంద్రా - 10 142 చవ్దాలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఒక స్త్రీ జారపురుషునితోః శ్రీణించుకాలమున భూమిమీఁదఁ బొర కొడలినిండ గుమ్మంటినది. తాను లాడుటవలన బొరలాడి · నందున, దుచుంటిన సంగతి కప్పి పెట్టుటకై తన ధూసరత్వమునకు వేదొక కారణము (గృహారామపరాగము పడుట)ను జెప్పినది కావున వ్యాజోక్త్య లంకారము. 87. గూఢి క్త్యలఙ్కాక గూఢా క్తిరన్యోద్దేశ్యా గీర్యదన్యం ప్రతి కథ్యతే. వృషా వేహి పరక్షేత్రాదాయాతి క్షేత్ర పాలకః, 153 గూకో క్లీం లక్షయతి. గూకో కిరితి. అన్యః ఉద్దేశ్యా యస్యాస్సా అన్యం ప్రతి వక్త వ్యాక్యర్థం. గీర్వాక్యం అన్యముద్దిశ్య కం కంచిన ప్రకృతం ప్రతి పద్యత ఇతి యత్ సా రూళ్లో క్తి3, ఇదముద్దిశ్య కించిద్వత్తుకుర్హం కద్దోప్యం క రైర్హా విజ్ఞాయీతి తదేవ వాక్యం తదన్యమ ప్రకృతముద్దిశ్య శ్లేషభంగ్యా కథ్యతేనే త్సా గూళ్లోక్తిరితి నిష్కర్షః ఉదాహరతి. వృషేతి. కసించి తాము కే పరకళత్రముపభుళ్లనే సతి తత్పత్యురాగమనం దూరతో దృష్ట్వా కాచిదాహ, హే బిట త్వం పరకళత్రముక్సృజ్యాగచ్ఛ, కప్పతీ రాయమాయాతీతీ సాక్షా ముక్త్యా తటస్థానాం ప్రకాశస్సా ్యదితి మనసి కృత్వా తదన్యం పరక్షేత్రస్య భక్షకం సమీపస్థం కంచి ద్వృషభముద్దిశ్య తద్ర హస్యస్థల సమీకుస్థాయా దూత్యా ఇయముక్తిః, హేవృష బవీవర్ధ పర క్షేత్రాత్పరకీయసస్యభూమికి పరకళ త్రా చ త్వమ పేహ్యవసర, కుతః ? క్షేత్రపాలకః సస్యభూమీశ్వరః కళత్రస్వామి చ ఆయాత్యాగచ్ఛతి, ఆశ్ర శ్లేష భంగ్యా గూఢమిమమర్థం కాముకో జానీయాన్నాన్య ఇత్యాశయేన తం ప్రతి సాదనుక్త్వా తదుద్దేశ్యక మేవ వాక్యమిదం తటస్థవంచ నార్థ మన్యం ప్రతి కథకమితి భవతి గూఢా క్తిః సాక్షాదుక్త్యా ఒకవిషయ మొకరికిఁ జెప్పఁదలచి యది దగ్గ అను జుట్టుపట్లను నుండు వారికిఁ దెలియకుుడులాగున నక్యుని సంబోధించి గూఢముగాఁ జెప్పుట శ్ఛూ క్తి యనంబడును. వివృతో క్త్యలఙ్కారః. 143 బొమ్మ. ఊ ఓవృషభమా ! క్షేత్ర పాలకుఁడు వచ్చుచున్నాఁడు. దూరముగాఁ ఉ. పరదారతోఁ గ్రీడించుచున్న యొక కాముకుని: గూర్చి చెప్పఁదలఁ 29 చిన మాట లివి. కాముకునికిఁ జెప్పక యితరుల పొలములో మేయుచు సమీపముననున్న యెద్దును సంబోధించి చెప్పెను. "ఓ కాముకుఁడా! లేచి పొమ్ము. నీవిటక త్తెయొక్క భర్త వచ్చుచున్నాఁడు ” అని పైమాటల కర్థము. ఇట్లు చెప్పినచో వినువారి కందఱకుఁ దెలియు నని యెద్దును సంబోధించి గూఢముగాఁ జెప్పెను. కనుక గూఢాక్త్యలంకారము. క్షేత్రమనిఁ గాఁ గళ శ్రమనికూడ నర్థము కలదు. -అ 83. వివృతో క్త్యలఙ్కారః. వివృతో శిశిష్టగుప్తం కవినా విష్కృతం యది. వృష్కా వేహి పరమే త్రాదితి వ్యక్తి ససూచనమ్, 154 వివృతోక్తిం లక్షయతి. వివృతో శిరితి. క్లిష్టగు సముక్తరీత్యా శ్లేష నిరూహితం వస్తు కనినా ఆవిష్కృతం స్పష్టీకృతం యది తదా నివృతో క్తిః. ఉదాహరతి. వృషేతి. హేవృష త్వం పరక్షేత్రాద పేహి అవసర ఇతి ససూ చనం కాముకస్య ప్రకాశనం యథాస్యాత్ తథా వక్తి వదతి తద్భగమనా తాగేవ త్వమపస రేతి తత్సహచరః కశ్చిత్తముద్దిశ్య హితమపనిళ తీత్యర్థం, అత్ర శ్లేషగుప్తార్థస్య కవినైన ససూచనమితి స్పష్టీకృతత్వాద్భవతి వివృ $8. · మగును. క్లిష్టగుప్తమైనదానినిఁ గవి బయల్పఱచెనేని వివృతోక్త్యలం కార 30 క్లిష్టగు ప్తమనంగా శ్లేషయుక్తమైనదియు గుప్తమైనదియు నని యర్థము. దాని `నెటు లేని: గవి బయల్పఱచుట వివృతో క్తి యనంబడును. 144 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే ఉ. ఓవృషభమా ! జరమే త్రమునుండి దూరముగాఁ బొమ్మ, మేక్ర పాలకుఁడు వచ్చుచున్నాఁడని ససూచనముగా నతఁడు చెప్పెను. . ఇవి కవిమాటలు. ససూచనముగా ననుటచేత గుట్టుబయలగుచున్నది. "ఓవృషభమా...... న్నాడు” అను మాటలలో సూచ్యార్థ మొకటి యున్న దని తెలియుచున్నది. కనుక నివృతోక్త్యలంకారము. 89. యుక్త్యలఙ్కారః. - యు క్తిః పరాతిసంధానం క్రియయా మర్మగుప్తయే. 155. త్వామాలిఖ నీ దృష్ట్వాన్యాం ధనుః పౌష్పం కర్కేలిఖత్, యుక్తిం లక్షయతి. యు క్తిరితి. మర్మగుప్తయే స్వరహస్య గోపనాయ క్రియయా స్వమర్త చ్ఛాదక భ్రమసంపాదక క్రియావ్యా జేన పరాతిసంధాన మనా పపురుష వఞ్చనం యుక్తిరిత్యుచ్యలే. 'వ్యళీక మతినంధాన మిత్యమరః అతిరహస్య కర్మణి ప్రవృత్తైన కేన చిక్స ్వరహస్మ ప్ర కాశభీరుగా మధ్యే కస్మిన్నవ్యనాప్తే సమాగతే స్వమర్మ ప్రకాశో మాభూదికి కయాచిత్క యయా తస్య భాస్త్రీం సంపాద్య యత్ర వచ్చినం క్రియతే తత్రయుక్తిరితి నిష్కర్ష ఉదాహరతి. త్వామితి. విరహితురాం నాయికాము సేక్షమాణం నాయకముద్దిశ్య సజీవచనమీకు, హేనాయక త్వత్ప్రయా త్వామా లిఖ స్త్రీ వినోదార్థం త్వత్ప్రతికృతిం పటాదౌ లిఖస్తీ సతీ అన్యామనాప్తం. కాణ్చిద్దృష్ట్వా కరే పౌష్పం ధనుః మన్మథ చాపమలిఖత్ తల్లేఖనేన హేతునా ఇయం మన్మథం లిఖతీతి తస్యా భ్రమం నిష్పాద్య స్వకీయ యవిషయాలి. కామనామాచ్ఛాదితవతీత్యర్థః అశ్ర రహస్యని గూహనాయ షృధను ర్నిర్మాణ క్రియయా కటస్థాయాః వఞ్చనం కృతిమితి భవతి యుక్తిః. మర్మమును గుప్తముగా నుంచుటకై యేదో యొకపనిచే నితరులను- వంచించుట యుయనంబడును. ఉ. ఓనాయకుఁడా ! నీ ప్రతిమను జిత్రించుచున్న నీ ప్రియురాలు, స్వసభ భిన్న యైన స్త్రీ తనసమోపమునకు రాఁగానే ప్రతిమయొక్క హస్త. మునఁ బుష్పధనుస్సు లిఖించెను. చూళిక నాయకునికిఁ జెప్పినమాట లివి. లోకోక్త్యలఙ్కార 145 సుఱియొక స్త్రీ తనదగ్గ ఱకు వచ్చినప్పుడు ప్రతిమను జూచి నాయకుని తిమకు గీయుచున్నదని తెలిసికొనునేమో యని యనుమానపడి యావిష యమును గప్పి పెట్టుటకై ప్రతిమచేతిలోఁ బుష్పధనుస్సు నిఖంచెను. అంతఁ బ్రతిదుకు మన్మధలక్షణము లేర్పడెను. ఆస్త్రీ ప్రతిమను జూచి మన్మథుఁ డనుకొనవలయునుగాని నాయకుఁ డనుకొనుటకు వీలులేదు. ఏల యనఁగా, మనుష్యునికిఁ బుష్పధను స్పుండదు. అది మన్మధునికిమాత్ర మే యుండును. నాయకునియందలి యనురాగమును గోప్యముగా నుంచుటకు నాయక పుష్ప ధనుస్సును లిఖించుట యను పనిచేత స్త్రీని పంచించినది. కనుక యు లంకారము. అ 90. లోకోక్త్యలణ్కార. om లోక ప్రవాదానుకృతిర్లోకో క్తిరితి కథ్యతే. సహస్వ కలిచినా సానీ లయిత్వా విలోచనే, 156 లోకోక్తిం లక్షయతి. లోకేతి. లోక ప్రవాదస్య లౌకిక సంభాషణ స్యానుకృతిరనుకరణం. కదనుకరణాలారు ఇతి యావత్, సా లోకోక్తి రితి కథ్యత ఇశ్యర్థః. ఉదాహరతి, సహస్వతి. సుదూరవర్తిభర్తృకాం వద్దర్శ . నోత్సుకాం నాయికాముద్దిశ్య కన్యాశ్చిక్సఖ్యా ఇయముక్తి3. హేసం ఎలోచనే క్షేత్రే మిలయిత్వా నిమిల్య కతిచిత్తి చతుర్మాసాజ్ సహస్వ శశస్త్వతియు క్షేమేణాగమిష్యతీతి భాసః, ఆశ్ర మీలయిత్వా విలోచనే ఇతీ లోకసంభాషణానుకరణాల్లోకోక్తి. లోకోక్తులను జెప్పినచో లోకోక్త్యలంకార మగును. ఉ. మూఁడునాలుగు నెలలు కన్నులు మూసికొనియుండుము. కన్నులు మూసికొనియుండుమనుట లోకోక్తి. కన్నులు మూసి కొను సఁగా నిజముగా రెండుకన్నులు మూసికొని యంధత్వమును బొందుమని యర్థము కాదు. ఓపికతో నుండు మని యర్థము. 146 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే - 91. ఛేకోక్త్యలఙ్కారః. g ఛే క్తిర్యత్ర లోగో క్తిస్స్యాదర్థాంతర గర్భితా. భుజజ్ఞ ఏవ జానీతే భుజఙ్గచరణం సభే, 157 జానాతీతి అథ ఛేశాక్తిం ఆషయతి. ఛేకోక్తిలితి. యత్ర లోకోక్తివర్ధానమ గర్భితా స్వాత్తత్ర ఛోకోక్తి. యత్ర లోకవాదాను కారి వాక్యమేజీ అర్థా స్తరగర్భితాకారేణ ప్రయుజ్యతే శత్ర ఛోకోక్తిరితి నిష్కర్షన్. ఉదాహరతి. భుజఙ్గవి వేతి. కేనచి క్కస్యచిద్వృత్తానే సృష్టే సతి స్వయమజానన్ని వ స్వసమీపవర్తినం కఇప్చీన్ని దిశ్య ఆయమేవ తద్వృత్తాస్తు యస్సోసహాసం బ్రూతే అస్యోక్టీరియం, హేస భుజఙ్గ ఏవ సర్పనీవ భుజఙ్గచరణం సర్పపానం జానాతి, న కోప్యస్య స్తత్పదం వేత్తి, అతోయ మేవ ధనార్జనాజా తత్సమా చారిత్వాత్తద్వృత్తాన్తమపి జానాతీతి లోక ప్రవాదాభిప్రాయే సతి భుజఙ్గ శబ్దస్య విటవాచి త్వాత్సఛాయం చ ద్వావప్ విటావళ స్తదీయవ్యభిచారాది రహస్యం సర్వమవ్యయమేవ వేతీత్యర్థిస్తర గర్భిలేయం లోకో కొర్భపతి. మగును. యర్థాంతర గర్భితమై యుండు నేని ఛోక్త్యలంకార, ఛేకోక్తి అనఁగా సంకరార్థము లోకోక్తిగా నుండినయెడల చేరో క్తి యగునని. తాత్పర్యము. ఉ. పాముకాళ్లు పామే యెఱుఁగును. “అహ్యే పాదానహీ రేవు జిత్తి" యను సంస్కృతలోకోక్తి తేది తెలుఁగు. రామునివృత్తాంశము రంగడు గోవిందు నడువఁగా దగ్గఱనున్న గోపాలునిఁ జూప్ "పాముకాళ్లు పామే యెఱుఁగును" అని గోవిందుఁడు రంగనిక్ఁ జెప్పెను. ఇట్లు చెప్పుటలో గోమిదుని యభిప్రాయమేమి? రామునివృత్తాంతము గోపాలునికిఁ దప్ప మఱియొకనికిఁ దెలియదని గోవిందుని యభిప్రాయము. ధనార్జనాది విషయములయందు రామగోపాలం వక్రోక్త్యలజా ఈః. 147 లిద్దఱు కలిసి పనిచేయుదురనియు, వారిద్దఱ వృత్తాంతము వారికే తెలియ వలయునుగాని మఱియొకరికిఁ జెలియదనియు నభిప్రాయము పైలోకో కిలో గర్భితమై యున్నది. లోకవిపితములైన ధనార్జనాది విషయములలో నే కాక విటవ్యాపారమునందును సహచారు అని మర ప్రకాశనముకూడం జైలో కోక్తిచే గర్భీకృతము. కావున ఛేజోక్త్యలంకారము. పైనుదాహరింపఁ బడినది సంస్కృతలోకోక్తి. మరియొక తెలుఁగు లోకోక్తి యుదాహరించఁ బడియెడిని. ఉ. ఏ పుట్టలో నే పామున్న దో. مد రామావధానులను నిరసించుచుండిన కృష్ణశాస్థులను చి భీమా చార్యు లీపైలోకోక్తి వచించిరి. రామావధానులుకూడ విద్వాంసుఁడై యుండవచ్చుననియు నెవరిశక్తి యెంతయో, యెవరి కేశక్తియున్నదో తెలిసి కొనుటకు వీలు లేదనియు భీమాచార్యుల యభిప్రాయము, ఈయభిప్రాయమా లోకోక్తియందు గర్భితమై యున్నది కావున ఛేత్తోక్త్యలంకారము. ఉ 92. వక్రోక్త్యలఙ్కారః. వక్రో క్లిశ్లేష కాకుభ్యామపరార్థ ప్రకల్పనమ్, ముఖ్చమానం దినం ప్రాప్తం నేహ సన్ది హరాన్తికే, 158 వక్రోక్తిం లక్షయతి వ క్తిరితి. శ్లేషేణ కాక్వా వా అపరార్థప ల్పను 'వృక్త్ర భి ప్రేతాదన్యార్థ వాక్యతాత్పర్య కల్పనం వక్రోక్తిః కేనచి దృజుబుద్ధ్యావ వాళ్యే ప్రయుక్తే సతితో పాదివశాదన్యేన శ్లేషణ కాక్వావా శద్వచనసార్థాంతరం కల్పయిత్వా యత్ర వక్ర భాషణం క్రియతే శత్ర వక్రోక్తిరిచి నిష్కర్షః, ఆద్యాముదాహరతి. ముష్యతి. స్వస్య అన్యాసం గాది కృత తోడు కేన సురసముఖపరాదుఖీం కాల్చిన్నాయికా ముద్దిశ్య కశ్చిన్నాయకః ప్రాహ. ముఖాకృతి. హే ప్రియే దినమహః ప్రాప్తం ప్రభాత సమయః ప్రాప్త ఇశ్యర్థః. ఆతో మానం కోపం ముఖ త్యజేత్యేవమృజుమ 148 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే తినా నాయకేన వాళ్ళే ప్రయుక్తే సతి కోపవశాన్నాయి కాస్య వాక్యస్యా న్యార్థం ప్రకల్ప్య వక్షోక్త్యోత్తరమాహ, నేతి. హేశక ఇహ మన్నికటే సద్దీ నన్దికేశ్వరః న విద్యతే, కొంతు హఠాన్తికే శివసన్నిధౌ వర్తతే, అతః ప్రాప్తం నన్దినం మామ్చుత్యేవం కథం కథ్యత ఇత్యర్థం. తథా చాన్యా సంగ పరవశేన త్వయోన తేనేవేమ నప్రలసికవ్యమితి భావః. అత్ర కాల నిలమ్బ హేతుం మానం విసృజేత్యర్థపరస్య నాయకవాక్యస్య శబ్దశ్లేషేణ ప్రాప్తం నన్దినం సత్యజేత్యర్థాంతరకల్ప కాదృవత్యాద్యా వక్షో క్తి. ద్వితీయా ఫ్యూహ్యా. శ్లేషము చేతఁగాని కాకుస్వరముచేతఁగాని యర్థాంతరము కల్పించిన యెడల వక్రోక్త్యలం కారమగును. ఉ. సూరకవి—— వేలు సెవ్వఁడు? సోముఁడు. చంద్రుఁడా యేమి? కాఁడు. శివుఁడు, ఇద్దఱు మిత్రులు ముచ్చటలాడుచున్నారు. ఒకఁడు సూరకవి వేలు నెవ్వఁడని యడిగెను. వాఁడు సోముఁడని బదులు చెప్పెను. సోముఁడనఁగాఁ జంద్రుఁడని యర్థముకలదు. కావునఁ జంద్రుఁడాయని యతఁడు మరలో బ్రశ్నించేను. చంద్రుఁడు కాఁడు శివుఁడని వాఁడు మరలఁ బ్రత్యుత్తర మిచ్చెను. ఇందులో సోముఁడను శబ్దమునకు శ్లేషవిధము చేత రెండర్థములు కలవు. అందువలనఁ జం. దుండా యని యర్లాంతరము కల్పింపఁబడినది. కావున వక్త్రస్త్రోక్త్యలంకారము. గలిగినది. ఉ. ఓసీ! కన్నులు కలఁగినవే. కన్నులు కలుగఁబట్టియే మీరు చూడఁ కలఁగు, కలుగు భిన్నములైనను మాటలాడునప్పుడు భేదము తెలియదు గాన నీ యుదాహరణము చెప్పఁబడెను. ఉ. ఏమే! వంటయింటిలో నేమి చేయుచున్నావు, పండుకొన్నాను. మీరుతిందురు! నాకిప్పుడు తీఱదు. స్వభావోక్త్యలఙ్కారః 149 ఇది భార్యాభ ర్తలకు జరిగిన సంభాషణము. నేను శయనించినానను నభిప్రాయముతో భర్త వచింపఁగా “పండుకొను” ఆనుదానికి “ఫలముకొను” అని యర్థాంతరము నూహ చేసి " మీరు తిందురు” అని భార్య చెప్పినది. ఇచ్చట శ్లేషము చేత నర్థాంశరకల్పనము. ఇంకఁ గాకుస్వరము చేత నర్థాంతరకల్పనమున కుదాహరణము. ఉ. ఓప్రియురాలా ! ఆవిచార్యముగా నీ కీ కోప ముచితముకాదని ప్రార్థింపఁబడిన యొక కాంత, ఉచితముకాదు లెమ్మని మాలతోఁ గాంతునిఁ గొట్టెను. ఉచితముకాదు లెమ్మని నప్పుడు స్వరవికారము చేత నుచితమే పని యర్థాంతరము స్ఫురించుచున్నది. కనుక వక్రోక్త్యలంకారము. ఉ. నాయనా ! నాకుఁ బావురాలు కొని పెట్టవే. ఆడుకోవలయును. అని విద్యార్థి తండ్రి నడి గెను. తండ్రి పావురాలా! కొనిపెట్టెలను లెమ్మని వీఁపుమీఁద నంటఁ జఱచెను. " పాపురాలా ! కొనిపెట్టెదను లెము" అను ఆను తండ్రీ మాటలకు స్వర భేదము చేత “ని పెట్టేపను" అని యర్థాంతరము గోచరమగు చున్నది. కాకు స్వరము చేత నర్థాంతరము కల్పింపఁబడినది కనుక వక్రోక్త్యలంకారము. ఇచ్చట సంస్కృతోదాహరణములను దెలుఁగులోఁ జెప్పుటకు వీలు లేనందునఁ శ్రీ త్తయు దాహరణములు వ్రాయంబడినవి. 23. స్వభావోక్త్యలఙ్కారః. అ స్వభావోక్తి సస్వభావస్య జాత్యాదిస్థస్య వర్ణన కున ట్లైరు త్తరణా పైకి స్తబ్ధక స్లైపదీ తమ్, 159 స్వభావోక్తిం లక్షయతి. స్వభావోక్తిరితి. జూత్యాదిస్థన్య కురఙ్గ త్వాది జాతౌ వర్తమానస్య, అత్రేదిశన క్రియాదికి గృహ్యతే, స్వభావస్య వర్ణనం యదీ తదా స్వభావోక్తివిత్యుచ్ఛతే. యత్ర యథార్థవస్తువర్ణనం చారు -యథాకథా క్రియతే తత్ర స్వభానో క్తిర్నామాలంకార ఇతి నిష్కర్షః 障 150 చన్ద్రలోకే, సవ్యాఖ్యానే 的 ఉదాహరతి. కురజ్జెరితి. ఉత్తరః ఉద్ధకతరజ్ఞలోచనైరతి చఞ్చలలో చనైరిత్యర్థః సబ్ధకర్ణిర రాఞ్చల్యం యథా శథోర్ధ్వప్రసాంతక అరిత్యర్థ కుర ఙ్గరు దీక్షితం దృష్టం వ్యాధార్దితా విషం దదృశురిత్యర్థ. అత్ర చారు యథాకథా వ్యాధాదిదర్శనరూప కురఙ్గత్వజాతిస్వభావో వర్ణిత ఇతిభవతి స్వభావోక్తి. జూతి గుణాదులయందున్న స్వభావమును వర్ణింతు మేని స్వభావోక్త్య లంకారమగును. ఉ. శరం గాయమాణములైన కన్నులు గలవియై సబ్ధకర్ణములు గల వియై జింకలు చూచెను. జింకలు చూచునప్పటి స్థితి స్వాభావికముగ వర్ణింప. బడినది కనుక స్వభావోక్త్యలంకారము. ఈ 94. భావికాలఙ్కారః భావికం భూతభావ్యర్థ సాక్షాత్కారస్య వర్ణనమ్. అహం విలోకయే ద్యాపి యుధ్యంతే త్ర సురాసురాః, 160 ఆథ భావికం లక్షయితి. భావికమితి, భూతభావ్యర్థ సాక్షాత్కా రస్య, గతార్థస్య భవిష్యదర్ధస్య చ యస్సా త్కార సస్య వర్ణనం యత్తద్భావిక మిత్యుచ్ఛతే. యత్రైతీతానానితే ప్రత్యక్షత్వేన వర్ణ్యే ద్వివినో భావికాలంకార ఇతి నిష్కర్షః. తత్రాద్యముదాహరతి. ఆహమితి. సురా సురాః దేవదానవాః ఆశ్రప్రదేశ్ యుద్ధ్యం తే యుద్ధం కుర్వంతి అహ మద్యాపి విలోకయే, అగ్ర దేవదానవ యుద్ధ స్యాతీతస్య ప్రత్యక్ష త్వేన వక్తి తత్వాద్భావికాలంకారో భవతి. ఏవం ద్వితీయమప్యూహ్యమ్, జరిగినవి, జరుగఁబోవునవి, యిప్పుడు జరుగుచున్నట్లు వర్ణించితిమేని భావికాలంకారము. ఉ. సురాసురు లల్లదె యుద్ధము చేయుచున్నారు. నేను జూచు చున్నాఁడను. ఉదాత్తాలఙ్కారః. 151. సురాసురుల యుద్ధము జరిగి యుగములు గడచినప్పటికి నిప్పుడు జరుగుచున్నట్లు చెప్పినాఁడు గనుక భావికాలంకారము. దీనిచే స్థాన భీషణత్వ మును భోవింపవచ్చును. కవులు, చరిత్ర కారులు వర్ణించునప్పుడు వెనుక జరిగినవి, ముందు జరుగునవి ప్రత్యక్షముగు గనులయెదుటఁ దోచుచున్నట్లు వర్ణింతురు. ఆస్థల ములంబెల్ల భావికాలంకారమే యున్నదని యెఱుఁగఁ దగును. ఆషూరు ఢిల్లీ పట్టణ వీధులను రక్తమయము కావించుచున్నాఁడు.. ఎల్లెడ నాకందనాధ్వనులు వినవచ్చుచున్నవి. గృహోపరిభాగంబుల జ్వాలలు చెల రేఁగుచున్నవి. నగ్ని తైమూరు చేసిన ఘోరకృత్యములు ప్రత్యక్షముగ జరిగినట్లు చరిత్ర కారుఁడు చెప్పెను. శ్రోత తనయెదుట నున్నాఁడని యతడు భావించి చెప్పును. ఈజర్ణనము చదువువారికి మనస్సులలో ఢిల్లీపట్టణమును తైమూ రును సాక్షాత్కరింతురు. భావనా ప్రపంచమునకుఁ బరివర్తనమునొంది చదు వరులు నెత్తురుమడుగులను, నగ్నిజ్వాలలను, దునో నేత్రముతోఁ జూచు. చుందురు. ఆ క్రిందనధ్వనులను జ్ఞానకర్ణముతో నినుచుందురు. ఉదా -అ 95. ఉదాత్తాలఙ్కారః. త్తమృధ్ధిశ్చరితం శ్లాఘ్యం వాన్యోపలక్షణమ్. సానౌ యత్రాభవద్యుద్ధం తద్ధూర్జటికిరీటినోః, ♡ 161 ఆథోదాత్తం లక్షయతి. ఉడా ప్తమితి. శామ్యం శ్లామార్హం ఋద్ధిస్స. మృద్ధిమచ్చ చరితం శాక వద్దే పడత్తగృహమిత్యాదిపద్వాచ్యోపలక్షణం సవ్వ ୪ ర్జ్యతే యని తదుదాత్తమిత్యుచ్యతే. ఉదాహరతి. సానానితి. ధూర్జటం ప్రతి కస్యచిదిదంవచనం, ఆశ్ర శౌర్యాది సమృద్ధిమచ్ఛివార్జున యుద్ధరూపచరితం 5. సానురూపవాచ్యార్థస్య ఉపలక్షణం సద్వర్థి తమితి భవత్యుదాత్తాలజ్కార. 152 చట్టాలోకే, సవ్యాఖ్యానే సద్బుద్ధిని వర్ణించినను, వర్ణ్యమునకు మహాపురుష సౌమ్య చరిత మంగ -ముగా (ఉపలక్షణముగా) వర్ణించినను సుదాత్తాలంకారమగును. సమృద్ధికుదాహరణము: రత్న స్తంభములయందుఁ బ్రవిష్టములైన ప్రతిబింబనమూహములచే నానరింపఁబడియున్న రావణుని హనుమంతుఁడు కష్టముమీఁదఁ బెలిసికొనెను. రావణుని దేహము లెక్కలేని రక్న స్తంభములయందుఁ బ్రతిఫలించిన ధనియుఁ బృతిబింబ మేదో రావణుఁ డెవఁడో తెలిసి కొనుటకు వీలులేక హను మంతుఁడు కష్టపడెననియు నర్థము. ఇచట రావణుని యైశ్వర్య సమృద్ధి మనోహరముగఁ గవి వర్ణించెను గనుక నుదాత్తాలంకారము. అన్యోపలక్షణమైన శ్లాఘ్యచరితము (మహాపురుష చరితము) న కుదా హరణము:---నీపర్వతశిఖరమునందు శివునికిని అర్జునునికిని యుద్ధము జరిగె నో యది యిది. ఇందు వర్ణ్యము హిమాచలము. ధూర్జటీ కిరీటుల చరిత మిచ్చటనంగ ముగా వర్ణింపఁబడినది. ఈ వర్ణనము వర్ణ్యమున కుక్కర్షాపాదకము, -96. అత్యుక్త్యలఙ్కారః. అత్యు క్తికద్భుతా తథ్య శౌర్యాచార్యాది వర్ణనమ్ 162 త్వయి దాతరి రాజేన్ద యాచకాః కల్పశాఖనః, అత్యుక్తిం లక్షయతి. అత్యుక్తిరితి. అద్భుతాతథ్యశౌర్యాచార్యాది వర్ణ సమాశ్చర్మకరమిథ్యాభూత శౌర్యాదర్యాది గుణవర్ణ నం యది త -త్యుక్తిరిత్యుచ్యతే. ఉదాహరతి. శ్వయీతి, హేరాజేన్ద్ర త్వయి నాశరి సక లాభీష్టప్రదే సతి యాచకాః అర్థినః కల్ప శాఖనస్సురతరవో భవ త్వద్ద త్తాపరిమికధ నాది పరిపూర్ణాస్సంతః యాచకా ఆప్ స్వార్థి భ్యోభీష్టాని దదురి -వ్యర్థః. అత్ర రాజదానస్య యాచకాః కల్పశాఖన ఇత్యుక్త్యా ఒపరిమితత్వం నిరు క్త్యలఙ్కా ఈ 153: ప్రతిపాదితమతోద్భుతత్వం మిధ్యాభూశత్వం చ, తథా చాద్భుత మిథ్యా . భూతదానగుణో వర్ణితఇతి భవత్యత్యు క్త్యలంకారః. అద్భుతమును, మిథ్యారూపమునైన శౌర్యాదార్యాదివర్ణన మత్యుక్తి యనంబడును. ఉ. ఓరాజా ! నీవు దాతవై యుండఁగా, యాచకులు కల్పవృక్షము లగుచున్నారు. ఇది దానవర్ణనము. అద్భుతముగా నున్నది. మఱియు మిథ్యారూప ముగా నున్నది. ఏలనఁగా యాచకులు కల్పవృక్షములు కాలేదు. e 97. నిరుక్త ్యలఙ్కారః. నిరుక్తిర్యోగతో నామ్నా మన్యార్థత్వ ప్రకల్పనమ్. ఈదృశైశ్చరితైర్దానే సత్యం దోషాకరో భవాజ్, 163. నిర క్షిం లక్షయతి. నీరు స్థితి. యోగళః అవయవశ క్తివశాత్ నాన్నూం దోహికరాదె నామధేయానాం అన్యార్థత్వ ప్రకల్పను యది లేదా నిరుక్తిరిత్యుచ్యలే. ఉదాహరతి. ఈదృశైతి చద్దో సాలమ్భనపరం విర హిణ్యా వచనవి:దం, హేచన ఈదృశదృగ్విడైశ్చరి తెర్నిర్నిమిత్త విరహిణీ పీడనాది దుశ్చరితైర్హేతుభిః భవాన్ సత్యం యథార్థం దోషాశర దోషాణా మాకరణతి యథార్థనా నుక ఇక్యహం జానే నిశ్చినోమి. ఆత్ర నామక దోషాం రాత్రిం కరోతీతి వ్యుత్పత్త్యా నిశాకరార్థకన్య దోషాకరశబ్దన్య దోషాణామాకరణతి వ్యుత్పత్తిబలేనానార్థకల్ప నాన్నిరు కే8. యోగమువలన (వ్యుత్పత్తివలన) నామముల కన్యార్థము కల్పించితి మేని నిరుక్త్యలంకారము. ఉ. ఓ చంద్రుఁడా ! ఇవ్విధమైన నీచరికములవలనఁ దెలిసికొను. చున్నాను. నీవు నిజముగా దోషాకడఁడవు. 154 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే నిరహిణియైన స్త్రీ చంద్రునిఁ గూర్చి చెప్పినమాట లివి. దోషాకర -శబ్దమునకు దోషను (రాత్రిని) జేయువాఁడని ప్రసిద్ధార్థముండఁగా యోగము వలన దోషములు కాకరుఁడని యన్యార్థము కల్పింపఁబడినది. కనుక నిరుక్త్య · లంకారము. 93. ప్రతిషేధాలఙ్కారః ణ ప్రతిషేధః ప్రసిద్ధస్య నిషేధస్యానువర్ణ నమ్. న ద్యూత మేతత్కి తవ క్రీడనం నిశితైళ్ళరైః, a 164 ప్రతిషేధం లక్షయతి. ప్రతిషేధఇతి ప్రసిద్ధస్య నిర్ జ్ఞాతస్య నిషేధస్య “అనువర్ణనమనుభాషణం ప్రతిషేధః, యత్ర కథ్యమానో నిషేధః నిర్ జ్ఞాత త్వేన స్వతోనుప యోగాదర్థాంతరగర్భకయా చమత్కార కాకీ భవతి తత్ర ప్రతిషేధాలంకార ఇతి నిష్కర్షః. ఉదాహరతి, నేతి. యుద్ధరణే సన్నద్ధం కకునిముద్దిశ్య కస్యచిల్ సోపహాసవచనమిదం. హేళితవ ధూర్త శకునే నీత త్పరిదృశ్యమానం యుద్ధకర్మద్యూతమష్ దేవనం న భవతి కింతు నిశితై స్త్రీ క్ష్యా శరైః క్రీడనం విహారః, ఆక్ర యుద్ధస్య ద్యూతత్వనిషేనో జ్ఞాతనివ తథాపి -పునః కీర్త్యమానస్సకో తన ద్యూతకర్మణ్యేవ ప్రాగల్భ్యం న తు యుద్ధఇతి పరిహాసగర్భ త్వేన చాటుతా హేరుర్భవతీతి భవతి ప్రతిషేధాలంకారః, .ఏతచ్చ కితవపదేన స్పష్టీకృతమ్. చెప్పకుండఁగ నే ప్రసిద్ధముయియున్న నిషేధమును మరలఁ జెప్పుట . ప్రతిషేధ మనంబడును. ఉ. ఓ ద్యూతకారుఁడా! ఇది జూదము కాదు. వాడి బాణముల - తోడి ఖేలనము. యుద్ధమునకు వచ్చిన జూదరునిఁజూచి శూరుఁడు గాడి మాటలివి. "సులభముగా నాడుటకు జూద మనుకొనుచున్నావేమో ! యుద్ధము -జూదముకాదు. వాఁణిబాణములతో నాట” అనియర్థము. జూదరికీ జూదము విధ్యలఙ్కరః. 155 నందేకాని యుద్ధమునఁ గౌశలము లేదని ధ్వని. జూదము యుద్ధముకాదను నిషేధ మిదివఱకే ప్రసిద్ధము. చెప్పవలసిన పనిలేదు. ఐనప్పటికిని "ఇది యుద్ధము, జూదము కాదు” అని స్పష్టముగా నిషేధమును జెప్పినాఁడు గనుకఁ బ్రతిషేధాలంకారము. బాలుఁడు యుద్ధమునకుఁ బోవ నుంకించునేని "బాలకా! ఇది బంతు లాట కాదు. బాణములతోఁ బోరాటము." అని చెప్పుదుము. ఇట్టియుదా హరణముల నింక నూహింపవచ్చును. -S 99. విధ్యలఙ్కారః సిద్ధసై ్యవ విధానం యత్తామాహుర్విధ్య లంకృతిమ్. పఞ్చమోదఞ్చనే కాలే కోకిలః శోకిలో భవేత్, 165 విధిం లక్షయతి. సిద్ధస్యేతి, సిద్ధస్యైవ జ్ఞాతస్యైవ విధానమితి యత్తాం 'విధ్యలంకృతిమాహుః కథయిన్తి, యత్ర విజ్ఞాతస్యైవ వస్తునో విధిరనుప యుక్తస్స న్నర్థానరగర్భ త్వేన చదుత్కారహేతుర్భవతి తత్ర విధ్యలంకృతి రైతి నిష్కర్షః. ఉదాహరతి, పశ్చిమేతి. వచ్చి మోచ్చనే పశ్చిమస్వరో త్పాదకే కాలే వసంతే కోకిలః ఒకః కోతిలో భవేత్, తదానీ మేవ జోకిల ఇతి, వ్యపదేశార్హో భవేత్ న త్వికరకాలే లేదా పశ్చిమస్వరోత్పత్త్యభావాదితి భాష. ఆత్ర కోకిలే కోకిలత్వే సిద్ధే తస్యైవ పునః విధానం నిరర్థకం సద్వ సంత సమయే పశ్చిమస్వరశాలితయా సర్వజనహృద్యో భవతీత్యర్థాన్తిరం గర్భీకరోతీతి భవతి విధిః. సిద్ధమైనదానినే మరల విధించుట విధి నాఁ బరఁగును. నిర్ జ్ఞాతమైన దానిని మరలు విధించుట యనుపయుక్తముగా నుండును. అయినను, అర్థాస్తర గర్భీకరణము చేతఁ దద్విధానము చారుతరముగా నుండవలయును. అప్పు ముండును. 156 చన్ద్రలో కే, సవ్యాఖ్యానే ఉ. పంచమస్వ రావిష్కరణకాలమందుఁ గోకిల కోకిల యగును. కోకిల యదివఱకే కోకిలయై యున్నది. కోకిలకు సిద్ధముగానున్న కోకిలత్వమును మరల విధించుట యనుపయుక్తముగాఁ గన్పట్టుచున్నదికానీ, కోకిల పంచమస్వరశాలిశ్వము చేతఁ గోకిల యగు నని యర్థము చేసికొనవల యును. కనుక, కోకిల వసంతకాలమునఁ గోకిల యగు నని కోకిలత్వపునర్వి ధానము మనోహరత్వమును బోధించును. కోకిలకుఁ గోకిలత్వము: విధించుటవలను సకలజనహృదయంగమత్వము గర్భీకృత మైనది కనుక విద్యలం కారము. ---అ@ 100. హేత్వలఙ్కారః. "హేతోనే తుమతా సార్ధం వర్ణనం హేతురుచ్యతే. అసావుదేతి శీతాంశురాన భేదాయ సుభ్రువామ్, యతి 166 హేతుం లక్షయతి. హేతోరితి హేతోః కారణస్య హేతుమతో కార్యేణ వర్ణనం సంబద్ధవర్ణనం యః తదా హేత్వలంకృతిరిష్యుచ్చకే. ఉదాహరతి. అసౌవితి. అసౌ శీతాంశుశ్చన్ద్రః సుభ్రువం స్త్రీశాం మాన భేదాయ కోపశమనాయ ఉదేలి, అత్ర విధూదయనూప హేతో రాన భేదన రూప కార్యస్య చ సంబన్ధవర్ణ నాద్భవతి హేతుః హేతువును, హేతుమంతముతోఁ గూడ నొకటే వాక్యములో వర్ణించుట హేత్వలంకార మనఁబడును. హేతుకంత మనఁగా, హేతు సాధ్యము. అనఁగా హేతువువలన నగుపని. హేతువును, హేతువువలననగు పనిని, ఒక్క వాక్యమున వర్ణించితిమేని హేత్వలంకార మగును. ఉ. స్త్రీల మానఛ్ఛేదము చేయుటకొఱకుఁ చున్నాఁడు. దయించు ఇచ్చటఁ జంద్రోదయము హేతువు. స్త్రీమానచ్ఛేదము చంద్రో ఈపేడు నొక వాక్యమునఁ జెప్పఁబడినవి. కనుక దయమువలన హేత్వలఙ్కార. 157 హేశ్వలంకారము. హేతువు చెప్పి, తత్సాధ్యమైన పనినిఁగూడఁ జెప్పుట ఫలాంతర నిషేధము కొఱకని తెలిసికొనవలయును. హేతు హేతువుతో రైక్యం హేతుం కేచిత చక్షతే, లక్ష్మీవిలాసా విదుషాం కటా వేఙ్కట ప్రభో! g ఆస్యైవ లక్షణా స్తరమాహ, హేత్వితి. హేతు హేతువుతోః కారణ కార్యయో రైక్యమభేదం కేచిత్క వయ్య హేతుం ప్రచక్షతే కథయన్తి యత్ర కార్యావశ్యంభావ తచ్ఛైమ్యాది సూచనాయ హేతు కార్యయోర భే దో వర్జ్యతే సాపి హేత్వలంకృతిరితి కేచిదాహురిత్యర్థః. ఉదాహరతి. లక్ష్మీ తి. హే వేక్కట ప్రభో వేఙ్కటాచల స్వామిక్ తవ కటాక్షాః విదుపాల కుణ్ణితానాం సదా శ్వత్పదకమలధ్యానవతామిత్యర్థః. లక్ష్మీవిలాసాస్సంప త్సమృద్ధయో భవ నీత్యర్థః, అత్ర భవత్కటాక్షమాత్రేణైవ జ్ఞానినాం సమృ ద్ధయో భహస్తీతి వక్తమ్యే కార్యశైఘ్రాది సూచనాయ కట్నా ఏవ లక్ష్మీ విలాసా ఇత్య భేదవర్ణ నాద్భవతి హేశ్వలంకారః, ఇత్థం శతమలంకారా లక్షయిత్వా నిదర్శితాః. ప్రాచామాధునికానాం చ మతాన్యాలోచ్య సర్వళః, ఉజ్ఞానలంకారాక్" సంకలయ్య నిగమయతి ఇతమితి. స్పష్టమ్. ఇతి శ్రీబుధరణ్ణ వ్యాఖ్య వ్యాఖ్యాన సహితః చన్ద్రలోకస్సమా ప్తః. 168 హేతువునకు, హేతుమంతమునకు సైక్యము చెప్పినను హేత్వ లంకార మగునని భట్టలోల్లట ప్రభృతులగు నాలంకారికులు చెప్పుదురు హేతుమంత మనఁగా హేతువువలన నగు పని. ఉ. మేంకట ప్రభువుయొక్క కటాక్షములు, విద్వాంసులకు లక్ష్మీ విలాసములు. చంద్రా - 11 158 లక్ష్మీవిల లక్ష్మీ విలాసములు. చద్దాలో కే, సవ్యాఖ్యానే కటాక్షములు హేతువు. హేతువైన కటాక్షములవలనఁ గలుగునబి ఆయనకటాక్షమువలన విద్యాంసులకు సంపద కలుగు భావము. ఈయుదాహరణములోఁ గటాక్షము లే లక్ష్మీవిలాసములు (సంపద్విలాసములు) అని యజేదోక్తి చెప్పఁబడినది. కనుక హేశ్వలం కారము. . అక్కిరాజు ఉమాకాంతంగారిచే రచియింపఁబడిన చంద్రాలోక వివరణము ముగిసెను. 378 H. 202 4 చెన్నపురి: నావిళ్ల రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్ వారి 'వావిళ్ల' ప్రెస్సున ముద్రితము—-1933.