మనుచరిత్రము/షష్ఠాశ్వాసము

by అల్లసాని పెద్దన

శ్రీ రస్తు మమచరిత్రము. స టీక ము షష్ఠాశ్వాసము కృష్ణ రాయమను జేం కాంతా పంచబాణ నరసింహధరి శ్రీకాంతగర్భ వార్నిధి రాశాహిమథాను కర్పరదళవిరామా. టీ- కృష్ణరాయనును కేంద్రా కృష్ణదేవరాయ లను నామధేయముగల రాజోత్తమా! కాంతావంచబాణ= స్త్రీలకు మన్మథుఁడా! రమణులను మోహింపఁజేయుటయందు మన్మథునివంటివాఁడా, నరసింహ = నరసింహ దేవరాయలను, ధరిత్రీ కాంత భూపతియొక్క, గర్భ=కడుపునెడి, వారిధి = సముద్రమును, రాకాహిమధామ - పూర్ణిమనాఁటి చందమామా! కర్పర ధూర్తులయిన తురుష్కుల యొక్క దళ సేన యొక్క, విరామా - నశింపుఁ చేసిన వాఁడా ! కర్పరదళ మనుటకుఁ బ్రౌనుదొరవారు వ్రాయించినటీకలో ధూర్తుల యొక్క సేన యనియె గలదు. కర్పరవదము దుండగులయెడ వర్తించును గాన దుండగుల సేన యనుటయె సముచితమైనను బ్రకృతమునుబట్టి గజపతుల షష్ఠాశ్వాసము 583 యొక్క గాని తురుష్కుల యొక్క గాని సైన్యమున కీ కర్పరపడమును విశే క్షణముగాఁ గొనవచ్చును. తా. మదనాశారుఁడ వై స్త్రీ జనముల మోహింపజేసిన వాఁడును నరసింహదేవరాయని కుమారుఁడును, దుర్మార్గులయిన తురుష్కులను గొట్టిన వాఁడును నైనవాఁడా. అని కృష్ణదేవరాయల సంబోధనము. అలం, రూపకము. వ. అవధరింపుము శకుంతంబు లబ్బాదరాయణాంతేవాసి కిట్ల నియె; నంత నొక్కనాఁడు, టీ. అవధరింపుము ఆలకింపుము, శకుంతంబులు వక్షులు - కథను 'దెలుపుచున్న ధర్మ పక్షులు, అబ్బాదరాయణాం తేవాసికి = ఆచ్యానశిష్ము డైన జైమినితో, ఇట్టనియెక్=ఇట్లని చెప్పెను. అంత ఇవి వాహమహోత్సవ ఈయినపిమ్మట, ఒక్కనాఁడు = ఒకానొక దినమునండు. సీ, పాండుర ప్రభఁ గ్రిందువడిన చీఁకటివో లె జిగి నొప్పు నీలంపుజగతి మెఱసి యాన్నత్యమున మ్రింగినట్టినిందులు గ్రక్కు శరణి ధూపము గవాక్షముల వెడల ధారుణీసతి సుగంధ ద్రవ్యములు దాఁచు నరలవేటికవో లెఁ బరిదళముల నెలవులై చెలువారునిలువుల విలసిల్లి కొణిగఁ బారావతకులము వదరం తే, బసిఁడినీట లిఖించిన ప్రతిమ లమర నీఁగ వాలిన నందంద యెలుఁగు లొసఁగు నట్టైసకినలమంచము లాది గాఁగ మెఱయుపరికరముల నొప్పుమేడమీఁద. 3 581 మను చరిత్ర ము టీ. పాండుర ప్రభక్షా - తెల్లని కాంతిచేత, క్రిందుపడిన చీఁకటి వోలెక్ = అడుగుఁబట్టిన యంధకారమో యనునట్లు, జిగిజ్ = తళతళల చేతను, ఒప్వనీలంపుజగతి = తగినట్టి యింద్ర నీలరత్నములఁ జెక్కిన నేలచేత, మెఱపి=వెలింగి, ఔన్నత్యమున = ఉన్నతిచేత, మ్రింగినట్టినింగులు లోలోనణంచి కొన్న యాకసములను, కక్కుకరణి - వెడల క్రక్కునట్లు, ధూపము ఆగురుపొగ, గవాక్షముల =కిటికీలనుండి, వెడలక్ =బయలు దేరుచుండఁగా, ధారుణీపతి= పుడమి యను నిల్లాలు, సుగంధ ద్రవ్యములు = సౌరభ ద్రవ్యములను ద్వాచునరల పేటికవోలెజ్ దాఁచియుంచిన గదుల పెట్టెరీతి, పరిమళముల నెలవులై =సువాసనల కాకరములై, చెలువారునిలువుల = శోభించుచున్న యంత స్తులచేత, విలసిల్లి=తగి, కొణిగళ్ - ముందఱిచూరునందు, పారావతకులము= పావురముల సముదాయము, వదరక్ = అఱచుచుండఁగా, పసిఁడినీటక్ = స్వర్ణ జలముచేత, లిఖించిన ప్రతిమలు = వ్రాసిన చిత్తరువులు, అమర జఒప్పఁగా, ఈఁగవాలినక్=పయిని యీ:గవచ్చి వాలినను, అందంద అప్పటికప్పుడే, ఎలుఁగులం=ధ్వానములు, ఒసఁగునట్టి సకినలమంచములు = ఇచ్చుకృత్రిమపుఁ బిట్టలు కీచుబిల్లలు మొదలయివవిగల వందిరి పట్టెమంచములు, ఆదిగాఁ గ మున్నుగా, మెఱయంపరికరముల వెలుంగుచున్న సామానులతో, ఒప్పు మేడమీఁదక్ =ఒప్పుచున్న యుప్పరి గమీఁద, ముందఱికన్వయము. గలవు. నిలువు లని యంతస్తు లనుటకుఁ బూర్వకవి ప్రయోగములఁ పెక్కులు శ. “కూడి గ్రహంబులుదిరుగఁగ, మేడలతుది నిలువులందు 'మెలఁగెడి బాలల్ క్రీడించకు పురుషులతో, బ్రీడం దద్వేళలందు వినుమావీటన్.” సీ, “బౌలుచు చతుర్దశభువనముల్ తనకీర్తి యాడెడి నిలువుల మేడ గాఁగ" (భాగ-దశ-పూ. జ. 1600) (నిర్వచనో త్తరరా.) 19. షష్ఠాశ్వాసము 585 క్రింది భాగమున నీలముణులు కూర్చినతిన్నెలు ప్రకాశింపఁగా నాకనము నంటు పొడవు గలిగి గవాక్షములనుండి యగరుధూమములు బయలం దేరఁగా సువాసనలచే నిండినయంతరుపు లొప్పఁగా సుపర్ణోదకములతోఁ జిత్రములు వ్రాయఁబడి కీచుబిళ్లలు మున్నగువానితోఁ గూర్పఁబడిన పట్టె మంచము మొదలగువానితోఁ బ్రకాశించు మేఁడమీఁదను. అలం. ఉత్ప్రే క్షయు, అతిశయోక్తియఁను. శ. రమణునికడ కనుప మనో రమకు మజ్జనము దీర్చి రవరవకచపిం ఛమునకుఁ గాలాగురుధూ పము పెట్టి జవాదినంటు వాపి నిపుణతన్. టీ, రమణునికడకుక్" = ప్రియుని వద్దకు, అనువర్ పంపుటకు, మనో రమకు = పెండ్లికుమారితయగు మనోరమకు, మజ్జనము = అభ్యంగస్నానము, తీర్చి = ఒనర్చి రవరవ తళతళలాడుచున్న, కచపింఛమునకు = మయూర బర్హ మువంటి శిరోజముల సముదాయమునకు, కాలాగురుధూపము = నీలాగురు ధూపమును, పెట్టి, జనానిక్ జవ్వాజి నూనియచే, అంటు = తల వెండ్రుకల చిక్కు, జాపి = పోఁగొట్టి, నిపుణతక్ - నేర్పున, ముందఱికన్వయము. రవరవ యన గుప్పుగుప్పున అని కొందఱు వ్రాసియున్నారు. లేదు కైత్యముచేయు నని త్వరగా ధూపము వేసి రనుట కీయర్థ మెంతయం నొప్పి యున్నది. రవరవయన - గరగరలాడునటుల నని కొందఱు వ్రాసిరి. శబ్దరత్నా శరము రవరవవదమునకుఁ గాంతివి శేష మను నర్థము చెప్పుటచే నాధురిక వ్యాఖ్యాత లదియె గ్రహించిరి. = శా. మనోరమను భర్తకడకుఁ బంపుటకై దాసీజనము స్నానము చేయించి నెమిలిపింఛముంబో లెఁ దళదళ్ళలా దుశిరోజముల కగురుధూమము వై చి యార్చి జవ్వాజీనూ నెతో ఁ దల దువ్వి. ఆలం. రూపకము, 586 మను చరిత్ర ము చెంగల్వపూదండ నేర్చి పెందుఱుముపై ఘనసారమున సూసకము ఘటించి పన్నీటితోఁ గదంబము నేసి మృగనాభిం బూసి కుంకుమ నేసబొట్టు తీర్చి విళదము క్తాదామరళనఁ జందుర కావి వలిపపువలువపై నలవరించి యఱుత వెన్నెలగాయుహార మొక్కటి వెట్టి మణుల సొమ్ములు మేన మట్టుపఱిచి తే, కన్నుఁగవ గెల్చి డాశాలఁ గట్టె ననఁగ ఘల్లుఘల్లునఁ బెండెంబుగండుమీలు గదల నల్లన నడిపించి పొదివి తెచ్చె నెచ్చెలులపిండు యువతి నానృపతికడకు, 5 టీ. నెచ్చెలులపిండు = మిగులన్నే హాతిశయము గల నేస్తక తైలసము. దాయము, చెంగల్వపూదండ = ఎఱ్ఱగలువపూవులదండను, చేర్చి కొప్పునందుఁ దుఱిమి, పెందుఱుము పైక్ = పెద్దదియగు నా కొవ్వుమీఁద, ఘనసారమున = పచ్చకర్పూరముతో, సూసకము పూవు దెత్తులుకూర్చి యొనర్చిన కొప్పువలను, ఘటించి = కూర్చి, సూసక మన రాగిడిబిళ్ల వంటి భూషణవిశేష మని కొండ అందురు. మనసార మన గొప్ప స్థిరాంశముగాన నట్టి స్థిరాంశముగల జడబిళ్ల యని కొందఱు కేవలపుష్పములు కొప్పున నుంచినఁ ద్వరలో వాడును గావునఁ ఆచ్చకర్పూరముతోఁ బుష్పమాలికలు రచించి వాని చేఁ గొప్ప దలన మర్చి, రనియు నదియ సూనక మనియు కొందఱును వ్రాసియున్నారు. ఇదియె యొప్పి యన్నది. xన్నీటితోక్" = హిమాంబువుతో, కదంబము చేసి ఆ మిశ్ర ముచేసి, మృగనాభిక్ = కస్తూరిని, పూని - దేహమునిండఁబూసి, కుంకుమద్ - ళుండమపూవుతో, నేసబొట్టు - అక్షతలలిలకము, తీర్చి = నొనటనందముగా షష్ఠాశ్వా సము 587 ఉద్ధి, విశద = స్ఫటమయిన, ముక్తాదామ=ముశ్యముల మాలలచేఁ జేసిన, రకనక్ మొలత్రాడును, చందురు కావి - కుసుమపుష్పవర్ణ ముగల, = = వలిపపు = పలుచని, వలువనైక్ వస్త్రముమీఁడ, అలవరించి = సమకూర్చె అఱంత = మెడలో, వెన్నెల గాయుహారము వెన్నెలవలెఁ ఔల్లఁగాః బ్రకాశించు వజ్రమాలదండ, ఒక్కటి పెట్టి = ఒకదాని నలంకరించి, మణం; సొములు = రత్నాభరణములను, మేనక్ = శరీరమందు, మట్టువఱిచి - బి. వుగా నుంచి, కన్నుఁగవ = కన్నులజంటచేత, గెల్చి = జయించి - విజయము నొంది, డాకాలక్" ఆ ఎడమ కాలియందు, కట్టెక్=బంధించివేసెనోయేమో ఆసక్" = అనునటుల, ఘల్లుఘల్లున = మల్లుఘల్లుమను మ్రోతపుట్టునట్టుల, క్ చెండెంబుగండుమీలు - పాదనూపురములయందుఁ గూర్పఁబడిన బంగరు గుడుచేఁపల ఆకారములు, కదలక్ = కడలంగా, యువతిక్ జవరా అయినమనోరమను, ఆల్లనక్ = నెమ్మదిగా, నడిపించి, ఆనృపతికడకు పెండ్లికమారుఁడైన స్వరోచియొద్దకు, పొదివి = చుట్టుకొని, తెచ్చెక్" = తీసి కొనివచ్చెను. తా. చెలిక త్తెలు మనోరమకుఁ డల మువ్వీ కొప్పు పెట్టి తుఱుమునిండ రక్తోత్పలమాలిక అమర్చి. దానిమీఁదఁ బచ్చకర్పూరపు పూవులవలకు బెట్టి, చెందిరణావిరంగుకోకను గట్టి ముత్యాల మొలనూలు నడుమునం గట్టి, కస్తూరి పన్నీరు గలిపిన సుగంధమును మేన నలఁది, కుంకుమపువ్వు నరుగఁదీసి బొట్టు వెట్టి, యొంటి పేటముత్యాలహారము నఱుత వేసి, బిగువుగా రత్నాలంకార ములను దొడిగి, యందెలు ఘల్లుఘల్లున మోగఁగా మనోరమను నెమ్మనిగా నడిపించుకొనుచు స్వరోచికడకుఁ దీసికొనివచ్చిరి. ఆలం. ఉత్ప్రేక్ష స్వభావోక్తి. క. తెచ్చుటయుఁ గేలి భవనముఁ జొచ్చెనొ చొరదో యనంగ సుదతులనీడ '588 మను చరిత్ర ము జొచ్చి పయిఁ గొప్పు దోఁపఁగ నచ్చేడియ తలుపుదండ నల్లన నిలిచెన్. 6 అని టీ. తేచ్చుటయు౯ = చెలిమిక త్తియలందఱిటులఁ జుట్టును పొదిని తీసి 'శొనిరాఁగా, అచ్చేడియ = ఆమనోరమ, కేళిభవనము = క్రీడాగారమును, చొచ్చెనొ = = ప్రవేశించెనో, చొరవో = ప్రవేశింపలేదో, ఆనంగళ్ తలంచునటుల, సుదతులనీడ - నేస్తకత్తెలనీడయందు, చొచ్చి మెల్లఁగాఁ బ్రవేశించి, వయిక్ = పైభాగము, కొప్పుదో పగళ్ = కొప్పొక్కటియే కాన్పించఁగా, తలుపుదండ కవాటము వెంబడిని, అల్లన = నెమ్మదిగా, " నిలిచెక్ . తా. నే స్తక త్తెలు పిలుచుకొని రాఁగా మనోరమ తన జాడ తెలియకుండు రీతిని నేస్తకత్తెలచాటువఁ గేళీగృహము కలుపుచాటున నిలిచియుండెను. క. తదనంతరంబ బోటులు చదురుల నగవులను బ్రొద్దు సదనము నొక్కొక పని నేనెప జరిగినఁ గేళీ మొదవఁగ వెడలుటయుఁ జిత్త మువ్విళ్లూరన్, టీ. తదనంతరంబ = ఇటుల మనోరమ యంతనే, చదురుల = వేళాకోళముల చేతను, 7 తలుపు చెంత నిలువఁబడిన నగవుల = కో = హాస్యముల = చేతను, ప్రొద్దు - కొంతవడి, జరిగినక్ - జరుగఁగా, బోటులు = చెలిక త్తెలు, - = = ఒక్కొకవని . శవని నెపము ఒక్కొ కపనియున్న దనుమిష, ఒదవఁగ = కలుగఁగా, లేనిపోని పనియొకదానిని కలుగఁజేసికొని, కేళీ సదనము = క్రీడాగృహమును వెడలంటయంī = బయలు డేలీ వెళ్ల ఁ గా, చిత్తము = స్వరోచి చిత్తము, ఉవ్వి 'ళ్లూరక్ = తొట్రుపాటుఁ జెందఁగా, ముందఱికస్వయము . తా. తరువాత చెలిక త్తెలు వేళాకోళముచేతను నవ్వులచేతను కొంత . ప్రొద్దు జరపి తమ కేడియో పని యున్న దను నెపముతో నొక్కొక్కరే షష్ఠాశ్వాసము 589 బయటికి వెడలి పోఁగా స్వరోచిహృదయ మువ్విళ్లూరఁగా. అలం. పర్యా యోక్తము. సీ. దట్టంబు నీకట్టినట్టి చెంగావికి బాగు గా దని కేలఁ బయఁట నిమి రె గోరంటొ గోళ్ల నిక్కు వపుఁ గెంపో యని చెయిపట్టి నయమున సెజ్జ నేర్చె నగురుధూపముచేత నయ్యో తనూవల్లి ఒక సోఁకే నని యెదఁ జెయ్యి పెట్టె మృగనాభి మకరికలఁగప్రము మించె నని మూరుకొనుచుఁ జుంబన మొనర్చె తే. హారమణులిటు సూపు నాయఱుత నున్న హారమణులకుఁ గాంతి నీ డౌనొ కావొ యనుచు నక్కునఁ గదియించు నా నెపమునం గంపమును బొందుసతి మేను గౌఁగిలించె. 00 'టీ. దట్టంబు = పావడ, నీకట్టినట్టి చెంగావికి - నీవు ధరించిన చెంది రపురంగు చీరకు, బాగు = చక్కఁదనము, కాదని = కానేరదని, కేల హస్తముతో, వయఁట = పైఁటను, నిమిరేజ్" తడవెను. వయ్యంటకుఁ దగిన పావడ గాదని పలుకుచు వల్లైవలువను బట్టుకొని దానిమేలిమి కానం దించునటుల నటించి గుబ్బలపైనిఁ జేయిఁజేర్చెను. గోరంటొ - గోరంటాకు వలనైనయెఱుపో, గోళ్ల = నఖముల యొక్క, నిక్కు పపు = సక్యమయిన, రక్తిమయో, అని = అని పలుకుచు, చెయిపట్టి = ప్రియురాలి హస్తమును బట్టుకొని, నయమునక్ చక్కఁగా, సెజ్జ = శయ్యను, చేర్చేర్, హస్తము పట్టుకొని దా నెజ్జకుఁ జేర్పవలసినది. సుందరీమణి యగు నామె కెంగేలును గోరంటయెఱుపా సహజర క్తవర్ణనూ యిది యని యడుగులనఁటు $590 మను చరిత్ర ము = బట్టుకొని 'మెలఁకువమై సెజ్జ పైకిఁ జేర్చినెను. అగురుధూపము చేక ఆగురుపొగ చేత, తనూపల్లి = లతవంటి దగునీశరీరము, సెకసో-కెజ్ = కాళ తాఁకెను! ఆయ్యో యని, ఎదక్ = వక్షమునందు, చెయ్యి పెట్టెక్ చేయిపెట్టి యంటిచూచెను. గుబ్బల పైరి గేబంచిఁ గల్గెన్ గాని బిగ్గనొక్క వీ లిదివఱకుఁ గలుగదయ్యెను. ధూపము సెకచే మేటిగందె. గదా యని యోర్చునటుల నటించి ఱోముపై: గేలుంచెను. దృగనాభికాకస్తూరిచే వ్రాయబడిన, మకరికల = మకరిశాపత్రములందు, కప్రము = వచ్చకర్పూరము, మిం చెక్" - అతిశయిం చెను. ఆని, మూరుకొనుచుకో - వాసన మాచుచు, చుంబన మొనర్చెక్ ముద్దిడుకొనెను. మకరికాపత్ర ములందలి విస్తార మగు పచ్చకప్పురపు దాని మూర్కొనునటుల నటించి చుంబన క్రియలచే నానందించారు. హారమణులు.. తారహారమునందలి పూసలకు, ఇటుసూపు, నాయఱుత నాకుత్తున యందు ఉన్న, హారమణులకు హారములలోని పూసలకు, శాంతిక్ ఇ అసనో, కావో = కాక ప్రకాశముచేత, ఈడు = తుల్యము, ఔనో పోవునో, ఆరుచుకో" = అనిపలుకుచు, అక్కునక్ వక్షమునందు,. కది 'యించు నా నెపముగల్ ఆనించిచూచు నెపమున, కంపమును బొందునతి మేను=వణఁకుచున్న మనోకమశరీరమును, కౌగిలించెన్ = ఆలింగనముఁ జేసి కొనెను. చుంబనాదిక ములచే లజ్జించి దూర మేఁగుచుండ మనోరమను లోఁ బఱచికొనుటకు హారములోని రత్నముల తారతమ్యమును జూచు మిష చేఁ గౌఁగిలించికొనెను. తా. స్వరోచి మనోరమ చేరునకుఁ జేడి నీవు ధరించిన జంగావి చీరకుఁ దగినది కాడసి పయ్యెదను ముట్టి, వ్రేళ్లనఖముల గోరంటాకు గంగును బెట్టికొంటివా యేమి యని యడిగి దిగిచి, ధూపము వేసికొనుట చే నీ మేనునకు హస్తముఁను పట్టుకొని శయ్యకు సెకస్కో కెగదా యని యెదపైని గేలు గీలించి, మకరికాపత్రాదులయందుఁ బచ్చకప్పుర మెక్కడయ్యె నని తావుల మూర్కొనునటుల నటించి ముద్దులఁగొని, ముత్యముల హారమణంల ష ష్ఠాశ్వాసము 591 సరిచూచు నెవమున పక్షమును వృక్షముతోఁ జేర్చి యాలింగన మొనర్చెను. అలం-పర్యాయోక్తము - వ, అట్లు కవియం దమకించి త్రస్తరులఁ గుస్తరింప నింపుగలి గియుమునుమున్న మనంబునం బొడమి యుండునడ లప్పుడు తలంపునం బాఱిన సదుర్థుం డగునతనిచే నది తీర్పించుకొనం గలయదియైనవోఢ గావున కూటలం దేటపడం జెప్పశంకించి శ్రీస్వభావంబునం దొరఁగుకన్నీరు కంకణక్రేంకృతులు మీఱ గోకఁ బాఱ మీటుచు నూరక యున్నం గనుంగొని యవనిపతిపుంగవుం డంతరంగంబునం జెంగలించుకాకుళాం శుడంబు కరఁగుఁడ వెఱఁగుపడి యుద్వేగ సమన్వితుండై సం భ్రమించుచుఁ జెక్కుటద్దంబులు నొక్కి కురులు చక్కం ద్రో యుచుఁ దోయజాక్షీ యక్షయానందసంధాయకం బగునిట్టి శ్రీశ్రీ సమయంబున వగపునకుం గారణం బేమి నాయెడం గల్ల యేమేనియుం బాటిల్లదు గదా యెవ్వరే మప్రియంబు గావించి రెఱింగింపు వారిం దండించెద నేమి సాధింప వల యుఁ జెప్పు మది వేదచే నున్న సాధించెద మదీయంబు లగువర్ణ జీవితంబులు భవదధీనంబు లుమలిక యింత యేటి కనుటయు నబ్బోటి గ్రేఁటుచు నీ ట్లనియె. టీ. అట్లు 9 ఆట్లు = ఆవిధముగా, ఆవిధముగా, కవియక్ = తన్నుఁ జేరుటకు, తమకించి శత్తరపడి, త్ర స్తరుల జీరా?ళపుమాటలతో, కుస్తరించక్ = ఇష్ట వఱువఁగా - సమాధానవఱువఁగా నరుట. ఇంపుగలిగి యంక్ ఇష్ట ముగలిగిన -దయ్యును, మునుమున్న = ప్రారంభమందే, మనంబునన్ = చిత్తమునందు, పొడమియుండునడలం - పుట్టినదుఃఖము, అప్పుడు = స్వరోచి యా విధము గా నుపకాలించి కేళికి నొప్పించు సమయమునందు, తలంపున బాఱిన €92 మను చరిత్ర ము చిత్తమునఁ బ్రసరింపఁగా— జ్ఞాపకమునకు రాఁగా, సమర్థుండు = తగినవాఁడు, ఆగు నతని చేక్ = ఐన యాస్వరోచి చేత, అది ఆ దుఃఖము, తీర్పించుకొనం గలదియై= పోగొట్టుకొనఁ దలఁచిన దై, నవోఢ - నూత్న వధువు, కావునక్ కాఁబట్టి, మాటల = సిగ్గువిడిచి మాటలాడుటచేత, తేటపడక్ - విళదమగు నట్టు, చెప్పక్ = కల రూపు ప్రియునితోఁ జెప్పుటకు, శంకించి=సందియపడి, స్త్రీ స్వభావంబునన్ =ఆఁడుది యగుటచే, తొరఁగుకన్నీరు - ప్రవహించుచున్న కన్నీటిని, కంకణ క్రేంకృతులు = గాజులయొక్క చప్పుడులు, మీఱక్ = ఆతిశయించఁగా, గోరణ్ = నఖముతో, పాఱమీటుచు పోఁజిల్లుచు ఊరకయన్న = మాటలాడక యూరకుండఁగా, కనుంగొని = మనోరమను జూచి, అవని పతిపుంగవుండు - స్వరోచి, అంతరంగంబునన్ = హృదయ. మందు, చెంగలించు కొతంకాంకురంబు=వృద్ధిపొందునట్టి అనురాగపు మొలక, శరఁగుపడ౯ = క్షీణింవఁగా, వెఱఁగువడి, అబ్బురపడి, ఉద్వేగ సమన్వితుండై= తొట్రు పాటుగలవాఁడై, సంభ్రమించుచుకో = చంచలత్వమునొందుచు, చెక్కు టద్దంబులు=దర్పణములఁబోలు మనోరమ గండ ఫలకమును, నొక్కి, = దంత ములతో నించుక నొక్కి, కురులం ళిరోజములను, చక్కం ద్రోయంచు=నవ రించుచు తోయజాత్ = పద్మములవంటి నేత్రములంగల మనో నాయీకా, అక్షయ = క్షయముకాని ఆనంద = కౌతుకమును, సంధాయకంబు = సమకూర్చు నది, అగునట్టి, క్రీడాసమయంబుర = రతికాలమందు, ఈ ప్రథమసంగము సమయమునం దశుట. ప్రథమసంభోగము నాయికానాయకుల కత్యానంద కరము. వగపురక్ - దుఃఖమునకు, కారణంబు హేతువు, ఏమి = నీల, నాయెడక్ = నాయందు, కల్ల - నేరమి, ఏమేనియం ఎద్దియును, పాటిల్లదుగదా - సంభవించదుగదా, ఎవ్వరు= పరులెవ్వరు, ఏమి ప్రియంబు ఏమి నేరము కావించిరి—ఒనర్చిరి, ఎఱింగింపు = పలుకుము, వారిక్=ఆ ప్రియ కరులగు నాదుండగులను, దండించెదక్ = శిక్ష గావించెదను, ఏమి దేనిని సాధించవలయుక్ కావలయును, చెప్పుము, ఆది,కావలసిన వస్తువు, 'వేధచే = షష్ఠాశ్వాసము 593 సున్నత్ = విధాత హస్తమం దున్నను, సాధించెదన్ - తెచ్చిదను, మదీయం బులఁ=నాయవి, అగు నర్థజీవితంబులు = అయిన ధన ప్రాణములును, భవదధీనం ణులు: =నీయవి, ; ఉమ్మలిక విచారము, ఇంతయేటికిక్= ఇంతగాఁబొంద నేల? అనుటయుక్ = అని స్వరోచి చెప్పఁగా, ఆబ్బోటి = ఆమనోరమ, క్రేటు చుకొ --->> కుత్తుక సవరించుకొనుచు, ఇ ట్లనియెక్ = ఈవిధముగాఁ బలికెను. ఉ, అక్కట నాయెడక్ మిగుల నక్కఱ గల్గి చరించునెచ్చెలుల్ చిక్కి మునీంద్ర శాపహతిఁ జెందిన దుర్ద మరోగ బాధల బొక్కు చునున్న వారు వనభూములఁ దద్దళ మాన్పవేని నా కెక్కడిసౌఖ్య మన్నఁ దర శేక్షణం జూచి స్వరోచి యిట్లనున్ . = టీ. ఆక్కట = అయ్యో! నాయెడ = నాయందు, మిగుల = మిక్కిలి, అక్కఱ = ఱ = అపేక్షను, కల్గి = ఉన్నవారై, చరించునెచ్చెలుల్ = సంచరించు ”నే స్తక త్తెలు, మునీంద్ర శాపహణిక్ = ఒకము నిశావమువలన, చెందిన = పొందిన, దుర్దమం = పోఁగొట్టరాని, రోగబాధలతో = వ్యాధిబాధ లతో, చిక్కి తగులుకొని, పొక్కుచుక్=కష్టపడుచు, వన భూములన్ = ఆరణ్య ప్రదేశములయందు, ఉన్న వారు = ఉండియఁన్నారు. కద్దశ = వారి దుర్దశను, మాన్ప వేనిక్" = పోఁగొట్టనియెడల, నాకుజ్, ఎక్కడిసౌఖ్యము సుఖము లేదు, అగ్నిక్ = అని వలఁకఁగా, కదళేక్షణ - చంచలదృష్టులు గలమనోరమను, చూచి - తిలకించి, స్వరోచి, ఇట్లను = ఈవివాఁదఁ జెప్పెడిరీతిగాఁ బలికెను. ముందఱికన్వయము• శాప మొసలిగిన వాఁడు మునీంద్రుఁ డని చెప్పుట చేతను శావసంభూత మగురోగబాధ గర్దమ మనుటచేతను, ఋషి మహా ప్రభావనంపన్నుఁ డనియు రోగ మసాధ్య మనియు భావము. అసాధ్యవ్యాధి గౌన సనస్యగతిక లగు చెలిమి శత్తె లడవులఁ జింతనొందు చున్నా రనుట తా. నాయెడ నెక్కుడు ప్రేమ గలస్తే పకత్తె లొకమని శాపమున విస్తారము రోగ పీడితిలై యదవులయం దిడుమలు గుడుచుచున్న వారు. మరు 39 594 మను చరిత్ర ము వారి రోగమును బోఁగొట్టు వెరపు గానక పరితపించుచుంటం పోఁగొట్టెదవేసి నాకు సౌఖ్యము గలుగును గాని లేకున్న మని పలుకంగా స్వరోచి యిట్లనెను. క. పరితాప మింక నేటికి హరిణాక్షి మదీయసంచితాయు ర్వేద స్ఫురణమునఁ బరిహరిం చెద నరు దనఁగ భవత్సఖీజనామయధరమున్. గావున నీ వయ్యది నా కేటి సౌఖ్య 11 టీ. హరిణాక్షి = లేఁడిచూపులవంటి చూపులుగల ప్రియురాలా! ఇంశళ్" = ఇఁకమీఁదను, పరితాపము విచారమువలనఁ గలిగిన తొట్రు పాటు, ఏటికిక్ = ఎందుకు? మదీయ ఎందుకు? మదీయ = జాసంబంధమైన, సంచిత = ఆర్జింపఁ బడిన, ఆయు ర్వేద = వైద్యశాస్త్రముయొక్క, స్ఫురణమునకొ శక్తి చేత-సామర్థ్యముచేత ననుట, భవత్సభీజన = నీ కీ సకత్తెల యొక్క, ఆమయ భరముకొ" = రోగ భారమును, అరుదు - ఇది అబ్బురము, అనఁగ - = అని ప్రశంసించునటుల, పరిహరిం = పోగొట్టెనుడు. తా. ఓ ప్రియాంగనా! యెందులకై విచారించెదవు! నేను నేర్చి కొనిన వైద్యశాస్త్రము నుపయోగించి నీ చెలికత్తెల రోగబాధ నందఱు సబ్బుర చడునట్లు మాన్పెదను. శ. నావెనుక రము నీసఖు లేవనమున నున్న వార లిపుడ చికిత్సలో గావింతు ననుచు రయమున నావనితయుఁ దాను నచటి కరిగి యొకయెడన్, 12 టీ. నీసఖులు … నీనే స్తకత్తెలు, వివరమున = ఏకాసనమునందు, ఉన్న వారలు = నివసించుచున్నారు, ఇపుడు - ఇపుడే, చికిత్స - వైద్యమును, శావింతున్ = ఒనర్చిదను, నా వెనుకక్-గాతో, రము=నా రేట నుండికో షష్ఠాశ్వాసము ' 595 చూపుటకు రము, ఆనుచుకో - అని పలుకుచు, అవనితయంక్ మే మును; తారును= ఆస్వరోచియు, రయమునన్ = శీ మ్రము గా,ఆ చటికిజ్" => ఆమనోరమ చెలికత్తె లున్న ప్రదేశమునకు, అరిగీ వెళ్లి, ఒకయెడక్ = ఒకచోట ముందు కన్వయము. తా. రీచెలికత్తె లేవనములో నుండి వైద్యమును చేసెను. అక్కడికి కూడరమ్మని యామనోరమయఁఁ దానును వెంటనే యచ్చటికి వెళ్లే. ఉ. ఆకజనీళబింబరుచి కాస్యలఁ గాంచి తడామయవ్యథా భారము మాన్పఁగాఁదమినృపాలుఁడుతత్కల ధౌతగోత్ర కాం తారపదంబునం దుపచితం బగుమందుకు దక్కి యోచికా హారము నేమి నిచ్చుచు ననామయధన్యలఁ జేసె వన్నె గాన్, టీ. ఆరజనీశబింబకు చికాప్యలక్ శశిబింబములుజోలి ప్రకాశించు మొగమాలుగల మనోరమ చెలికత్తియ లగు జవ్వనులను, కొంచి = చూపి సృపాలుఁడు=స్వరోచి, కదామయవ్యథాకారమున్ = వారియొక్కరో గాని' శయముచేఁ గలిగిన బాధాతిశయమును, మాన్పఁగాజ్ = చూన్పుటకు, తమిళ్ =9న క్తితో, తక్కలధాత గోత్ర = ఆరజతాద్రి యొక్క, శాంతాగ పన ప్రదేశమందు, ఉపచితంబు = వృద్ధిపొందినది, అగుమందును = ఆయినట్టియౌషధమును కల్కియోచితాహారచుకొ యాషధ శ్రీ కప కనుకూల చుగు నౌషధమును, నెమ్మిక్ - ప్రేమతో, ఇచ్చుచు. ప్రకాయుక్త లగునట్లుగా, అనామయదర్యలక్ = రోగ చదంబునందుక్" వన్నెగాజ్ లేకుండుటచేత ధన్యురాండ్రనుగా, చేసిక్ = ఒనర్చేను. = రోగము తా. రోగపీడిత అయిన ప్రియురాలి నేస్తక శైలం గాంచి స్వరోచి వారిణోగము సి కారణ యగునౌషధము లారడ తాద్రి వివశములయండే హించి వారి కిచ్చి యారోగమునకుఁ దగినయకు పానమును బథ్యము నిడి కోగవా నిరూల నుగునట్లు చేసి వారిని ధన్యురాండ్రనుగా నొనర్చెను. 596 కును చరిత్రము ణ శా. ఆదివ్యౌషధరాజిచేఁ దమమహావ్యాధివ్యథల్ దీఱిన మోదంబంది ఓతాంగులంబుజ కులంబు నవ్వుకందో యితో సౌదామిన్యభి రాను దేహరుచితో సంపూర్ణ చంద్రాసన శ్రీదర్పోన్న తితోఁ జెలంగి సుగనారీసూనుఁ గీర్తించుచున్. టీ. లతాంగులు = తీఁ గెవంటి మేను గలవారగు మనోరను నేస్తకత్తెలు, ఆరజతాద్రియందు సంగ్రహించి యొసంగిన దేవ ఆదివ్యౌషధరాజ జేజ్ సంబంధము లగు ముదుల సమూహముచేత, తమమహావ్యాధివ్యధల్ = తమ యెక్కు వగు రోగపీడలు, లీఱినకొ = మోదంబు = ఆనందమును, అంది = పొంది, అంబు జకులంబుక్ పద్మ సముదాయమును, నవ్వుకందో యితో E =పరిహాసమం చేయం లోచన ద్వయముతో న్యు సౌదామినీ - శంపాలత వలె, అభిరామ = మనోహరమైన, దేహరుచితోగా శరీరకాంతితో న్యు నఃపూర్ణ చంద్ర = పూర్ణచంద్రునివంటి, ఆసన మోముయొక్క, శ్రీ ప్రభాసంపదయొక్క దర్ప = గురువు యొక్క ఉన్నతితో = అతి భయముతోను, చెలంగి ప్రకాశించి, నరనారీసూనుకొ దేవతాంగనా పుత్రుఁడయిన స్వరోచిని, కీర్తించుచుకో - స్తోత్రముచేయుచు, ముందఱి కన్వయము. మహావ్యాధిగావున సామాన్యౌషధములతో నివారణము గాఁజాలదు. చికిత్సావేత్త యగు స్వరోచి దివ్యౌషధసమూహము నొసంగి వ్యాధిని నివా రించెను. రోగలక్షణములచే సొంపు చెడియున్న కనులు మోము ' 'మేస సంపూర్ణారోగ్యభాసురము లయ్యెను. కృతజ్ఞతాసూచకముగ స్వరోచిని వారు స్తుతించిరి. తా. మనోరము సేస్తకత్తె లాది వ్యౌషధమాహాత్యము చేఁ దమరోగ పీడ వీడఁగా సంతోషించి వద్ద సమానము లగు నేత్రములతో మెఱుపువలెఁ ప్రకాశించు శరీరకాంతితో | బూర్ణ చంద్రునివంటి యొక్క గర్వోన్నతితో నొప్పి స్వరోచిని స్తోత్రము చేయుచు. ఆలం. ఉపమ ముఖకాంతిసంపడ షష్ఠాశ్వాసము మా కుకార మొనర్చితి నీకు కా బ్రతినేయ నెట్లు నేరుతు మైనర్ లోకోత్తర మావలనను చేకొను. కార్యములుఁ గలవు చెప్పెద మెలమిన్, 597 15 జీ. "త్తరణ ప్రపంచమునం దుత్తముఁ డయినవాఁడా, మాకుక్, ఉపకారము రోగనివారణము గావించుట చే మేలును. ఒనర్చితి చేసితిది 'నీకు, ప్రతినేయక్" = ప్రత్యుపకారము చేయుటకు, ఎఱ్ఱు చేరుతుము ఏవిధముగా సమర్థురాం ధ్రము రాఁగలము. ప్రత్యుపకారము గావించి కృతజ్ఞత దెలుపుకొన: దగినంతశక్తి చూప లేదు. ఐనక్ - ప్రత్యుపకారము చేయఁ జాలనివార మైనరు, మావలనను మావలనను గూడ. చేకొను కార్యములంతో - తీసికొనఁ దగిన కార్యములును, కలవు, ఎలమిక్ ఆనందమున, చెప్పినము కార్యముల నివేదించెదము (చిత్తగింపుము.) తా. రాజా ! మాకు నీవు మహోపకార మొకర్చితివి. దానికేం బ్రత్యుపకారము మేము సేయ జాల కున్నను మా వలనఁ గూడ నీకు సంపా వింపఁ దగినవి గొన్ని యున్నవి. వానిని నుడివెద మాలకింపుము. శ. మును మాదగువృత్తాంతము వినిపింపఁగ నలయు నీకు విశ్రుతముగ భూ వినుత విను మనుచు నం దొక వనజేష్ణ పలికె మధురవాణ్ణితళుకి యై. 16 టీ. భూవిరుత = పుడమియందుఁ బొగడ్తఁ గన్న వాఁడా! మును ఇ ముందు, మాదగువృత్తాంతము = మాదగునమాచారమును, విశ్రుతముగ బాగుగఁ దెలియనట్టు, నీకున్, వినిపింపఁగవలయంక్ = చెప్పవలయును, వినుము ఆలకింపుము, అనుచుకో - అని తెలుపుచు, అం దొక వన కేక్షణ = వారిలో సొకయంవిద, మధురణార్జితశుకియై - తియ్యని వలుకుల చేక జయి) వఁబడిన 598 మ ను చ రిత్ర ము శుకములు కలదై, చిలుకపలు కలను మించిన మధురములగు మాటలతో తనుట, పలికెజ్ - ఈ విధముగా వాళ్లొనెను. తా, ఆమనోరచు నే స్తకత్తెలలో నొక చిన్నది ప్రథమమున మానం Kతి కొంత చెప్పెద మాలకింపు మని మధురములగు వాక్యములతో, బలుక మొదలు పెట్టెను. అలు. దీపను. తే. అనఘ ముండార విద్యాధరాత్మ భవను నేను విభావసి యండు గంధర్వవరులు తెలిసియుండుదు నిమ్మహీ తలమునందుఁ బరఁగు మృగపక్షిజాతుల భాష బెల్ల. టీ. అనఘ 17 = పాపరహితుఁడా ! (నేను), మందార - మంచారుఁడను నామముగల, విద్యాధర - విద్యాధరునియొక్క, ఆత్మభవను o కొమరి తెను సిక్, గంధర్వవరులు = గంధర్వోత్తములు, విభావసి, ఆండ్రు = అని పిలి చెదరు. ఇమ్మహీతలమునందు = ఈభూమియందు, వరఁగు = ఒళుళట్టి, మృగ... భాషలు-మృగపక్షిజాతుల = మృగజాతులయొక్క యఁ పక్షిజాతుల యొక్క యు, భాషలు జపలుకులు, ఎల్లక్ = నమస్తమును, తెలిసియుండుదుES తెలిసికొనియుంటిని. తా, ఓరాజా! నేను మంచారుఁ డను విద్యాధరునికుమార్తెను. నా పేరు విభావసి. భూమిమీఁదఁ గలమృగముల యొక్క యుఁ, బఝఆ యొక్క యం. చూటలన్నింటి యర్థము 'వెఱుంగుదును. -4. అప్డేటివిద్య నాచే నిముగ నంతయు నెఱింగి నృప నన్ను వివా హ మ్మగు మనవుఁడు రెండవ కొమ్మ మదిం ప్రేమ గడలు కొన ని ట్లనియెన్ షష్ఠాశ్వాసము 599 టీ. నృవ = రాజా! అయేటివిద్య - ఆగొప్పదియగు పశుపక్షి భాషా గ్రహణవిద్యను, నాచేజ్ = వాచేతను, ఇమ్ముగ = చక్కఁగా, ఆంశయంక్ = సంపూర్ణముగా, ఎఱింగీ= తెలిసికొని, నన్నుక్, నిజాహమ్మగుము = పెండ్లిచేసి కొనుము. అనపుడుకొ = అనఁగా, రెండవమ్మ నుఱియొక చిన్నది, మదీక్= చిత్తమునందు, ప్రేమ = అనురాగము, కడలు కొనంగళ్ = వృద్ధిపొందఁగా, ఇట్లనియెక్ = ఇటులఁ బలికెను. తా. రాజా! ఆగొప్పవిద్యను నావలన సర్వమును గ్రహించి నన్నుఁ బెండ్లియాడు మని చెప్పఁగా, రెండవ చిన్నది యమ రాగాతిశయముచే నిట్టని స్వరోచితోఁ దనవృత్తాంతము దెలిపెను. ఆ, పారుఁ డనఁగఁ బరఁగు బ్రహర్షి మాతండ్రి యతఁడు విద్య లెల్ల సభ్యసించి తపము నిచ్చఁ జేయఁ దలపోసి కీరభృం గాలిరమ్య మైనయాశ్రమమున. = 119 టీ' మాతండ్రి, పారుఁ డనఁగ = పేరుఁ డరునామము చేత, వరంగం బ్రహ్మర్షి = ఒప్పుచున్న బ్రహ్మఋషి, అరఁడు = ఆజ్ఞానియగునా తండ్రి, విద్య లేల్లక్ = సర్వవిద్యలను, అభ్యసించి - అభ్యాగము చేసి, ఇచ్చకో చిత్తమునందు, తపము కో = తపస్సును, చేయకో" = ఒనర్చునట్లు, తలపోసి = ఆలోచించి, కీరభృంగాలిక్ = శుకముల యొక్క ముఁ దేఁటుల యొక్కయు వరుసలచేత, రమ్యము - హృదయాహ్లాదము, ఐన, ఆ వనస్థలమందు, ముందఱి కన్వయము. ఆశ్రమమున క్ = తపో తా. వాతండ్రి యగు పారుఁ డను బ్రహ్మర్షి సర్వవిద్యల నభ్యసించి తపస్సుఁ జే నుఁ జిత్తమునందుఁ దలంచి చిలుకలచే: దువ్యెదలచే మనోహర మయినకపోవనంబున. దు. ఫలమూలచ్ఛదనాఁ బుభుక్తిఁ జవనాభ్యాస క్రియాయు క్తిని దళితాంతర్గతశాత్రవ ప్రకరజా గ్రద్ధర్వసర్వస్వుఁ డై 600 మను చరిత్ర ము చలికి వానకు నెండకు మన మనుత్సాహంబు గానీక కం దళితానందమున ముకుంద చరణధ్యానావ ధానంబునన్. 20 టీ. టీ ఫల = ఫలములయొక్కయు, మూలం వ్రేళ్ల యొక్కయు, ఛదన= పత్రములయొక్క యం: ఆంబు = జలము యొక్క యం, భుక్తిక్ = భుజు చుటచేతను, పవనాధ్యాస క్రి గాలిని ధరించు నలవాటు చేయుపనియొక్క కలయిక చేతను - వాయువును ధారణము చేయునల వాటు చేత, నిర్దళిత = ఛేదింపఁబడిన, అంతర్గత = లోపలనుండు కామాదులగు, శా శాస్త్ర పు విరోధులయొక్క, ప్రకర = సముదాయము యొక్క, జాగ్రత్ = వృద్ధి పొందిన, గర్వసర్వస్వుఁడై = పూర్ణగర్వముగలవాఁడై - కామ క్రోధ లోభ మోహమదమాత్సర్యము లను నరిషడ్వర్గములను నణఁచి వైచి, చలికి బాధకును, వానకుకో = వర్ష బాధశును, ఎండకుక్=ఆతపబాధకును, మనము = చిత్తము, ఆనుత్సాహంబు = యత్నము విడిచినది, కానీక = కానియ్యక - శీత = వర్షాతపబాధలకు నహించి, కందళితానందమునక్ = పుట్టుచున్న యానంద ముతో, ముకుంద నారాయణమూర్తియొక్క, చరణ = కాళ్ల యొక్క ! ధ్యాన = తలుచుటయందలి, అవధానంబునక్ = సావధానముగా, ముందరికి కన్వయము. కందమూలఫలవర్ణాదు లాహారముగాఁ బవన ధారణ చేసి కాను థాకుల జయించి శీతవర్షాతవముల బాధవలన మనస్సును గదలనీయక నిశ్చలముగా నుంచుకొని యానందముతో నారాయణపదధ్యానమందు మరపు లేనివాఁడై పారుఁ డనుమహర్షి సత్తముఁడు. ళ. అంగుష్ఠము నీల మోపి ప తంగునిపైఁ జూపు సాంచి ధగధగ లర్చి స్తుంగత నింగులు నాకెడు నింగలములు నాల్గు దెసల నిడుకొని కడఁకన్. 21 షష్ఠాశ్వాసము 601 టీ. ఆంగుష్టము = పాదముయొక్క పెద్ద వ్రేలిని, ఇలజ్ = పుడమి యందు, మోపి, పతంగునిపై K5= == భాస్కరునిమీఁద, చూపు, చాచి ఆ వ్యాశింపఁజేసి, ధగధగలు ధగధగ మను జ్వాలల ప్రకాశములు, ఆరి జ్వాలలయొక్క యున్నతిచేడ, నింగులు - గగనమును (ఆధిక్యార్థ ముందు బహువచన ప్రయోగము), బాకెడు నింగలములు = తాఁకుచున్న వహ్నులను, నాల్గుదెనలక్ = నలువైపులను, ఇడుకొని = పెట్టుకొని, కడఁక= ధైర్యముతో, ముందఱికస్వయము. తా. పాదాంగుష్ఠము భూమిపై మోపి సూర్యదేవుం గాంచు గాక నము నంటుచున్నవహ్నుల నలుదెనల నిండుకొని పట్టుదలతో, అలం. అతి శయోక్తి. శ. సురగురుడయక్ష రాక్షస నర కిన్న రసిద్ధ సాధ్య నాగోత్కర మి ట్లకు దనఁగఁ దప మొనర్చెరీ బురుహూతుఁడు దాన నాతఁ బొడమినభీతిన్. 22 టీ. సుర... త్కరము - దేవతలు, గరుడులు, యక్షులు, రాక్షసులు, వరులు, కిన్నరులు, సిద్ధులు, సాధ్యులు, నాగులు మొదలగు వారియొక్క ; ఉక్కరము = సముదాయము, ఇట్లు ఈరీతినిఁ దపము చేయంట, అరుదు దుర్ఘటము, అనఁXā = అని ప్రశంసించుచుండ, తపము = తపస్సును, ఒక ర్చేక్ = చేసెను, దానక్ = ఈవిధముగాఁ దపము చేయంటవలన. పురు హూకు:దు = దేవేంద్రుఁడు, ఆత్మక్ చిత్తమునందు, పొడమినభీతిక్ జనించిన భయముతో, ముందఱఱి కన్వయము . ఇంద్రు నీకు భయముగలిగిన కారణము త్రిభువనాధిపత్యమును గోరి తపము గావించుచున్నాఁ డేమో యని. ఇంద్రుఁడు పరతపస్సునకు వెయించు వనుట ప్రసిద్ధము। తా. దేవతలు 'మొదలగువారికన్న నెక్కుడుగాఁ దపస్సు చేయఁట చే జేవేంద్రుఁడు మనస్సునఁ బుట్టిన భయముతో. 602 మను చరిత్ర ము క. తనయొద్దఁ బుంజికస్థల యను నచ్చర లేము యున్న నమునికడకు జను మని యనిపినఁ బతిశా సనమున వని కేఁగుదెంచె సంభ్రమలీలన్. 23 = అను టీ. తనయొద్దక్ = తనకడ, పుంజికస్థల, ఆనునచ్చరలేదు నామముగల యప్సర స్త్రీ, ఉన్న, అమ్మునిక డకుక్ = ఆతజముఁ జేయు చున్న మానియొద్దకు, చనుము వెళ్లుము, అని యనిపిన - అని పంపఁగా, ప్రతి శాసనమునన్ = ప్రభువానతిచే, సంభ్ర మలీల = త్వరతోఁ గూడిన విలాసములో, పనికి౯ = ఆడవికి, ఏఁగుదెంచెకో ఆ వచ్చెను. తా. కనయొద్ద నున్న పుంజికస్థలయనునప్సరసను జూచి దేవేంద్రుఁడు. తపస్సు చేయుచున్న ముని యొద్ద కేఁగు మని చెప్పఁగాఁ బ్రభువు నానతిచేఁ చొందరగా నలంకరించుకొని యడవి కేఁగెను. చ, చిలుకలు ముద్దుఁబల్కులకుఁ జేరఁగ రా నెఱి వేణి శాంతికి మలయుచుఁ బై పయి మధుపమాలిక వాయక సంచరింపఁగా నలసవిలాసయానమున నమ్మనిపాలికి వచ్చె వేల్పుఁదొ య్యలినును సానఁబట్టినయనంగు నిమోహనబాణమోయనన్, టీ. వేల్పుఁదొయ్యలి = పుంజికస్థల, ముద్దుఁఁబల్కులకుక్ = ఆంధ మయినపలుకులకు, చిలుకలు, చేరఁగరాజ్ = సమీపమునకుఁ జేరఁగా, పుంజిక స్థల పలుకులు చిలుకవలఁకులవలె నుంట సజాతీయ మగు చిలుకయని చిలుకల గుంపు డాసె నని భావము. నెఱివేణికాంతికి చక్క నిజడయొక్క కాంతికి, మధుపమాలిక = తేఁటి మొత్తము, పైపక్, మలయంచుకో ఆ వ్యాపించుచు, పాయక విడుపక, సంచరింపఁగా మెలఁగంగా, తుమ్మెదలవలె గొల్లఁగానున్న జడను గాంచి తు మొదలగుంపు సజాతీయములగు తుమైనచాలని భ్రమనొంది యావరించి సంచరించుచుండె నని భావము. ఆలస = నెమ్మడి యగు, విలాన షష్ఠాశ్వాసము 603 శృంగారచేష్టతోడి, యానమున = గమనముతో, నును మృదువైన - సొనఁబట్టిన, అనంగుని మనసుని యొక్క మోహనబాణమో మనత గలిగించు మోహన మనం తూపో యేమో, అస్గర్, అమ్మని పొలికిక్ ఆఋషియొద్దకు, వచ్చెను. తా. శుశ వాక్యములవంటి హృదయానందకరము అయినవలఁకులును, తేటిచాలును బోలు వేణియును, పరాసములలోఁ గూడిన నెమ్మది మును బ్రకాశింవఁగా మదనుని మోహన బాణమురీతి మోహముం గలిగించు నదియై యప్సరస తప మొనరించుచున్న మునియొద్దకు వచ్చెను. ఉత్ప్రేక్ష. ఉపకు. భ్రాంతిమంతము. వ, ఆసమయంబున్న ఆలం. 25 చ. ఆనువగుసుళ్ల నొప్పుమలయానీల వాహము నెక్కి తేంట్లన ల్లిననిడువా గెఁ బూనీ లవలీనవవల్లిక లెమైసొమ్ములై, పను పడఁ జెట్లునట్టి మనుప్రాఁతదళములతోడఁ దోలెనా, మనిదొర మంచురాజు మడిమంచిగఁ గోయిలగంట మ్రోయఁగన్. 26 టీ. ఈపద్యమునందు వసంతర్తువును Kనీశ్వరుఁడు పగవానిపై దండెత్తు రాజుగా నిరూపించి యీవిధముగఁ జెప్పుచున్నాఁడు. 3. bantunte ఆ మనిదొరణవసంత ఋతువనురాజు, అనువు = మంచి, ఆగుసుళ్లక్ - ఆయినట్టినుకులచే, చక్రాకార నాగు భ్రమణముచే నని వాయంవరముగను దేవమణిలోనగు నావర్తములచే నని యశ్వపరముగను గ్రాహ్యము. ఒప్పు = ఒప్పుదున్న. మలయానిల వాహము = మలయపర్వతమునుండి వచ్చుగాలి యనునశ్వమును, ఎక్కి అధిష్ఠించి, తేంట్లక్ =తు మైదలను, అల్లిన పేశిన, నిడువా గెజొ = తుమె కళ్లె పంద్రాటిని, పూని = పట్టుకొని, లవలీనవవల్లికలు = క్రొత్త వెన్నెలలతలు, ఎమైసొమ్మలై = అందమగు నలంకారములై, పనుపడ = కుదురఁగా, చెట్లు వట్టి=ఔట్లను బట్టుకొని, మనుప్రా తదళముతో డక్ = మెలఁగుఁట్టి పండుటాకు - పొడవగు 604 మను చరిత్ర ము లనెడి బ్రదుకునట్టి పూర్వ సేవకుల దండుతో, మంచురాజు = హిమపత్కాల మను నిరోధిరాజు, మడిముచఁగ = బలహీముఁడు కాఁగా, కోయిలగంట = వరభృతనాద మను జయఘంట, మ్రోయఁగళ్ - మ్రోగుచుండఁగా, గణ మ్రోఁగుచుండఁగా ననుట, తో లెక్ = తఱిమెను. Xca వసంతఋతువు దరియఁగా దక్షిణపు వలిగాలి వీచెను. తేంట్లు బాలలు లంగా సంచరించ నారంభించెను. 'వెన్నెలతీగలు చివుళ్లతో నలకి వలం గడల నల్లుకొన సాగెను. మంచుకాలము గడచుట వండుటాకులు రాలె నవి ఫలితార్థము. తా. చుట్టుకొని చుట్టుకొని పీచుచున్న శీతముతోను, బఙ్కులు దీరి ధ్వనిఁజేయు తేంట్లతోడను, వెన్నెల లకలయున్నతితోను, వసంత ఋతువు మంచిసుడుల గలయశ్వము నెక్కి కశెంపుఁద్రాటివి లాగి పట్టి యండముల గం భూషణములం దాల్చి యేతెంచు గొప్పరాజురీతి నేతెంచి వృద్ధి యడర హిమవత్కాల మనువిరోధినృపాలుని చెట్లయందలి వండిన వృత్తి ములకు పూర్వ సేవకుల దండులతోఁ బాఱఁదోలి పరభృతారావములను జయమును దెలుపు గంటను మొరయించెను. అలం. రూపకము. -సీ, సొన దేఱి పొటమరించి నైతె వాసినయట్టి యాకురాలు పుగండ్లయందుఁ దొఱఁగి యతి బాల కీరచ్ఛదాంకురాకృతిఁ బొల్చి కరవీర కోరకగతిఁ గ్రమమున నరుణంపు మొగ్గలై యరవిచ్చి పికిలి యిఁ కలదండలట్లు గుంపులయి పిదకు "రేఖ లేర్పడఁగ వర్దిలి వెడల్పయి రెము పసరువాఱుచు నిక్కఁ బురు కప్పు తే. పూఁటపూఁటకు నెక్కఁ గప్పునకుఁ దగిన మెఱుఁగు నానాఁటికిని విఁద గిఱికొనంగ షష్ఠాశ్వాసము సోగయై యాకువాలంగ జొంప మగుచుఁ జిగురు దళుకొ త్తెఁ దరులతా శ్రేణులందు. " - 605 27 టీ. సొన = ద్రవము, లేఱి= ర్మలముగా నగపడి-చెమ్మగంటులనుండి వైకుబికి, పొటమరించి అంకురమెత్తి, బొబ్బవలె నించుక యంబ్బు గాఁ గని పించి యని కొందఱ:. పొటమరయన బొబ్బ. ఉ. "పొటనర్లు కెంపులపోల్కి నిమరె.” మొల్ల. రా. నెణె= నందు, వాసినయట్టి=వీడినటువంటి, ఆకురాలుపు గండ్లయందు = పత్రములు డుల్లిన పల్ల నులనుండి, తొఱఁగి = వెడలి, ఆతి= ఎక్కువగు, బాలకీర = శుకశాబక ములయొక్క, ఛదాంకుర వక్షాంకురముల యొక్క, మొలకలవలె మొలచు లెక్కల యొక్క యనుట. ఆకృతిక్=రూప, మంతో, పొల్చి = తగి, క్రమమునక్ వరుసతో, కరవీరకోరకగతి = - ఎఱ్ఱగన్నేరు మొగడలరీతి, ఆరుణంపు మొగ్గలై - ఎఱ్ఱరి మొగ్గలై, అరవిచ్చి ఆ నగమువిడి, పికిలియీయీఁశలదండులట్లు = పికిలిపిట్టల వెండ్రుకలతోఁ జేసినదండల వలె, గుంపులయి - గుబురులయి, పికిలిపిట్ట వృద్ధభాగమున నుండు నెఱ్ఱని మృదువులగు నీఁకలఁ దీసి దండలుగాఁ గట్టుదురు. ఆదండలవలెఁ జివురులాకు గంటులనుండి కనిపించుచుండె నని భావము. పిదప = అటుపిమ్మట, రేఖలఁ= ఈనెచారలు, ఏర్పడఁగ ఏర్పడునట్లు, వర్ధిలి = పెరిఁగి, వెడల్పయి నిర్వియై, రెమ్మ = చిన్న కొమ్మ, వసరు వాఱు చుక్=పచ్చ”బడుచు, నిక్కక్ నిగుడఁగా, పసరు = పసరుఁదనము, పూఁటపూఁటకు = ఒక్కొక్క పూటగడచినకొలంది, కప్పు = నలుపు- నీలిరంగు, ఎక్క - అతిశయము కాగా, కప్పునకుక్ = ఆనీలిమకు, తగిన మెఱుఁగు తగిన శాంతి, మీఁద మీఁది ప్రదేశమందు, నానాఁటికిక్ ఒక రాఁటికన్న నొక నాఁటికి, గిరిత కొనంగళ్ =చుట్టుకొనఁగా, సోగయై= పొడవై, ఆకు, వాలంగళ్ = వ్రేలాడఁగా, జొంపము = గుబురుకొనినది, అగుచున్, తరులతాత్రే ణులందుక్" = యొక్క యు లతలయొక్క యు వఙ్కులయందు, చిగురు, తరుణ తేజ్ వెలఁఁ గొందెను - ప్రకాశించెను. చెట్ల 600 మను చరిత్ర ము రేఖలేర్పడు వర్ధిలి) యనుపాఠమునకు ఈనెలు స్పష్టముగాఁ గానికింపక పెరింగి యని యర్థము. ఈ పాఠ ముత సమాజభముగా లేడు. తా, వసంతకాలము రాఁగా చెట్లు, లతలం మున్నగువానియందలి పండుటాకులు రౌలంగా నాపక్త్రములు గాలి వస్థలములోఁ జేదు గలిగి మోసులెత్తి గ్రుడ్డునుండి బయలు వెడలిని శుగగీతోరముల పష్ ంకురములవ లెఁ గాన్పించి తరువాత నెల్లిగ స్నేరు రంగు మంకుళములై కిదకు నా మొగడలం ఒడి పికిలిపిట్ట వెండ్రుకలవలె నేర్పడి పిదప నీ నెలల అలసి వనరురంగు గలిగి యా పచ్చఁదనము నలు వెక్కి దానికిఁ దగుకాంతితోఁ బొడపై పత్రము వ్రాలఁగా నుజ్జుకొని పల్లవము వెలంఁగొందెను. ఆలంవాగ్వభావోక్తి- 1. హిందోళంబునఁ బాడిరి బృందారకసతులు విరహిబృందార్తిగఁ దే చెం చేఁటులు వాసంతిక 'విందునఁ బిక శిశువు దాది వెడలం దోలెన్. టీ. బృందారకనతులు దేవతాంగనలు, విరహిబృందా గ 28 క్రియుల నెడబాసిన ప్రియురాంధ్ర యొక్క యఁ బ్రియు రాండ నెడ బాసేన శ్రీ యుల యొక్క యు సముదాయమనకు బాధ కలుగునట్లుగా, హిందోళంబు న౯ = హిందోళ మను రాగముతో, పాణిరి = గానము చేసిరి. తేఁటులు బండిగురి తుమైదలు, వాసంతికవిందుని ఆ బండి గురిని వెండపూఁదేనె ద్రావుట యను నిష్టభోజనముచే, త్రేఁచె" - శ్రీపును దవలెను. పికళిశు = కోవెలపిల్ల లను దాది - 'పెంపుడుజనని యగు కాకి, వెడలండో E = TE వెడలఁగొట్టేరు. వసంతఋతువునందుఁ గోయిలలు మనోహరముగా ఉ గూట ప్రసిద్ధము. కూఁత వినినంతన కలలని గుర్తించి గౌూతులు గోయిలలను బార దోలు చుండేరు. కోకిలశీశువులం గాకి తల్లి బిడ్డ అని బెంచునుగాన దాది యని చెప్పఁబడెను. శ్లో. "శిశిరస్య వసుతస్య సంధౌ హిందోళరాగకః" యని గ్రం ష ష్ఠాశ్వా సము 607 ఖాంతరమునందుఁ గావున వసంతారంభమునఁ దుమైదలు హిందోళరాగములో శానము చేసెను. వసంతరువునందు హిందోళ రాగము పాడఁదగిన దనుటకు. మ. “అరిగా పంచను వేపగించి నవలా లవ్వేళ హిందోళవై ఖరిజూపం బికజాతమాత్మరవభంగ వ్యాకులంబై వనీ ధర నాంచితపల్లవ వ్రతవిధుల్ తాల్బం దదీయధ్వనిక్" సరిగాఁ గైకొనియెక్ వసంతము మహాసంపూర్ణ భావోన్నతిన్.” ము. ఆ. ఇ-ప. 4F) (ససుచరిత్రము. శా. వసంతకాలము వచ్చినతోడనే పరభృతము కూయంటయం నాకూత యాలకించి కాశము కోవెలను తన గూటినుండి వెడలఁగొడ్డారు. సీ, చలిగాలి బొండుమల్లెల పరాగము రేచి నిబిడంబు నేనె వెన్నె లరసంబు వెన్నెలరస ముబ్బి వెడలించె దీర్ఘకా మంద సౌగంధి: మధుపదంబు మధునదం బెగఁబోసె మాకంద మాలికా క్రీడానుషంగిభృంగీరవంబు భృంగీరవం బహంకృతిఁ దీఁ గెసాగిం చెం బ్రోషిత భర్తృకారోదనముల తే. ఊపినవీధుల వీతెంచెఁ గుపితమదన సమడభుజనతసుమధనుష్టాంకృతములు సరసమధుపాన నిధువనోత్సవవిలీన యువతీయువకోటికోరికల్ చివురులొత్త. 29 టీ. చలిగాలి చల్లని గాలి, బొండుమల్లెల పరాగమున్ = బొండుమడై పూవులవరాగమురు, రేచి - రేగించి, వెన్నెలరసుబుక్ - చంద్రకాంతి యొక్క జలమును, నిబికqబు నేసెజ్ - పూర్ణమగునట్లు చేసెను. వెన్నె లరసమ 608 మను చరి త్ర ము చరిత్ర - చంద్రికా ద్రవము, ఉబ్బి - ఉబికి-పుకిఁబొంగి, దీర్ఘకా శా - దిగుడుబావులు క్ డా ఆటల కందలి, అమంద విస్తారమయిన, సౌగంధిక = ఎక్కు వసువాసనగల యెఱ్ఱ కలువవలని, మధు = తేనె యొక్క నదంబుజ్ - ఏటిని, వెడలించె - తేనెయొక్క? ప్రవహింపఁజేసెను. వెన్నెలరనము ఎఱ్ఱు కలువపూవులలోని తేనియలోఁ గలిసి యేఱువలెఁ బ్రవహించే నని భావము. మధునదంబు = ఆ పుష్చమరందనదము, మాకంద రసాలములయొక్క, మాలికా = పఙ్కులయందలి, క్రీడా తోను, ఆనుషంగి = కూడుకొనిన, భృంగీ ఆఁడు తేంట్ల యొక్క, రవంబు … ధ్వానమును, ఎగఁబోనిక్" విజృంభించునట్లు చేసెను. ఆఁడుకు మైదల పాటలను = టచేఁ గంఠరవమునందలి మనోహరత సూచితము. మగతు మైదల పాటలకంటే, వాడుతుమైదలపాటలే మనోహరముగా నుందు ననుటకు "సుమచరదళినీ గానము గ్రందె" అని వసుచరిత్రమునందును, సీ. “తీఁగెయణయ్యల లెక్క తూగియాడుచుఁ గూడి పాడెడు మత్తాళిబాలికలును” అని నిర్వచనోత్తర రామాయణమునందును గలయంశము అనుసంధించుంది. భృంగీరవంబు ఆఁడు తేంట్లయొక్క ధ్వని, అహంకృతి - గురుకుముచేత, ప్రోషితభర్తృకారో దనములక్" - పెనిమిటి యితరదేశమందుండుటచే విచారమునొందిన యంవి డయొక్క ఏడ్పులను, తీఁగె సాగించెను = వృద్ధి చేసెను. లేటులపాట లాలించి శామోద్రే కవరవశలై వియోగినులు విచారము నొందుచుండి రనుట. కుపిత = కోపించిన, మదన = మన ధునియొక్క సమద మత్తరతో: గూడిన, భుజ= భుజముల చేత, నత - వంపఁబడిన, సుమధనుకి - పుష్పబాణము యొక్క, టాంకృతములు= టంకారధ్వానములం, సరస - రసముతోఁగూడు కొనిన, మధు పొన=మద్య పానము చేసి, నిధువన - రతి క్రీడ జరుపుట యొక్క ఉత్సవ=వేడుకయందు, విలీన = కలిసియున్న, యువతి యౌవనాంగనల యొక్క యు, యువ = యావన పురుషుల యొక్క యం, కోటి = సముదాయము యొక్కయు, కోరికలు ఆ అభీష్టములు, చివురులొ త్త్ = చిగిరించఁగా, విపిన వీధులక్ = ఉద్యానవనములందు, ఏతెంచెకో వ్యాపించెను. వష్టాశ్వాసము 609 పుష్పరనము గ్రోలంటవలనఁ దుష్మెదలకు మృదుమధుర మగు కంఠ రవము కలఁగు ననుట సుప్రసిద్ధము. ప్రోషితభర్తృకలకు విచారదాయకముగా గుండె ననుటచేఁ దేటుల పాటలు మఱింత శ్రావ్యముగా నుండె జనుట. మక రందపానము చేఁ దుమ్మొదల కంఠస్వరమునందు గ్రావ్య మతిశయించుటకు శ్లో. “రతివతి భ్రహీతేన కృశక్రుథః ప్రియత మేషం పధూరను నాయికాః వరుళపుష్పరసానవ పేశల, ధ్వనిరగాన్ని రగాన్మథుషాళినః. మధుర మధుబోధితమాధవీ, మధుసమృద్ధిన మేధిత మేధ చూ మధుకరాంగనయీ ముహురున్న దః ధ్వనిభృతాముహుకున్మదముఁజ్జ గే.” (మాఘకావ్యము.) మద్యపానము కామోద్దీవ మనుట ప్రసిద్ధము, "దేశాంతరగ తే కాస్తే ఖన్నా ప్రోషితభర్తృకా" యని ప్రోషిక భర్తృకాలక్షణము. తా. వసంతకాలమందుఁ జఱ్ఱనిమారుతముచే నెగసిన మల్లికాపుష్ప వరాగము చేత, చంద్రికవలన స్రమించుచున్న జలము చిక్కఁబడెకు. వెన్నెల నీటి ముంపువలన బొడ్డరబావులయందతి యెఱ్ఱ కలువలవలని వూఁదే నెనదములై ప్రవహించెను. ఆపుష్పమరందము యొక్క కాలువచేతఁ బియ్యమామిడి చెట్టలో: దిరుగుచున్న మధుకరములధ్వని హెచ్చెను. వానిచే దేశాంతరమం దున్న భర్తలం గూర్చి యేసు స్త్రీలవిచారములు వృద్ధిపొందెను. వానిచే మదనుని పుష్పబాణముల మ్రోఁతలు విహారవనములు దలముకొనెను. ఆ బాణ ధ్వనులు. వ్యాప్తముకాఁగా మధురము అయిన మద్యములం ద్రావి యాడుచున్న స్త్రీ పురుషులకాంక్షలు తీజెను. అలం. కావ్యలింగము, కారణమాల. 5. అత్తఱి మురిపవునడఁ జెలి కత్తియగమి గొలువ వృదులకల భాషలఁ ద బృదులకలభాషలఁ ళ్కొ త్తెడ” వెడఁగవులతో 2 జి త్తభవుఁ డార్వ నగలు చిదుము నెపమునన్ , 50x39 30 610 మను చరి త్ర ము టీ. ఆ త్త కొ - ఆ సమయమందు, మురివపున డక్ = యౌవన మనముచే నైనగమనముతో, జాలిక తీయడమీ నేస్త"తెలుగుంపు, కొలుగ పరిచర్య నేయఁగా, మృదులకల భాషలక్ " మృదువగునుచ్చారణగల బాలు కలలోను, కర్కొకు పెడన గవులతో = వెలుఁగుచున్న చిఱునగవులు తోను, కొ చిత్తళవుండు = మారుఁడు, ఆర్వవ్ cm ఆజవంగా, ననలం పుష్పములు, చిదుము నేపమున - క్రైంపుట యమ మిష చేత, ముందఱి శవ్వయము. ఆర్వఁగాక్ = సింహనాదము చేయఁగా నని కొందఱు, విచారముతో విలసింపఁగా నని కొందఱు వ్రాసిరి. తనములుకు లగు పూలఁ గోరం యువ తులఁ గోపించునటు లఱచుచుండె ననుట సమంజముగా నున్నది. తా. ఆ వసంత కాలమందు యావనగర్వపునడకలతోఁ జెలిక త్తెలు సేవించుచుండ మార్దవముగల పలుకులతోడను, చక్క చిఱునవ్వులతోడను మడనుఁడు కేకలు పెట్టునట్టు పుష్పములు గోవుంట్ ను నెకు మున. చ. అలకనిజీబులోఁ గుసును మద్దినసావడ దోఁపఁ గొప్పచెం గలువలవల్పుఁ జన్ను ఁగవకస్తురితాని గుఁ ద్ర స్తరింప నం దెలరొద మీఱుఁ బెన్నిధిగతి ప్రతికిం బొడుపై వేల్పుఁదొ య్యలిచిఱుసాన బట్టినయనంగుని మోహన బాణమోయనన్. టీ. వేల్పుఁ దొయ్యలి - పుంజికస్థ3, అందని జీబులో చీరలో, అంఃఓజీబులో = పరించని కుసుమము = రక్తవర్ణము - కుసుంచారంగు, అద్దిర = వేసిన, పావడ = కుచ్చెళోక, తోఁబ్రేక్ మీఁదికిఁ గాన్ని వ గా, కొవ్వు తురుము నందుఁ దురిమిన చెంగలువల రక్తాశ్వల ముల యొక్క వల్పు = సౌరధ మును, చన్ను ఁగవ = కుచద్వంద్వమునందుఁ బూయ ఆశీన, కస్తు) - మృగ నాభియొక్క, తానియం m సౌరధమును, శ్రీ స్తరింపజ్ జ నలు వైపులకు: శ్రీసరించఁగా, తచ్చనలాడఁగా నని యొక వ్యాఖ్యాత. అం ఔలరొద . అంచెల షష్ఠాశ్వాసము 6LY యొక్క చప్పుడు, విఱక్ అధికము శాఁగా, వెన్నిధిగతి - పెద్దని చే సము రీతి, చిఱంసానక్ - చిన్న మెఱుఁగు పొవయందు, పట్టిన నూలేనే అనంగుని ఆ మదశున్నిదైన, మోహన ఋణమో మోహమురు గలిగించు పుష్పబాణ మేమో, అసద్, ప్రతికిష్ - అ మునీశ్వరునకు, సౌడకట్టిక్ తెలిసేమ. మరుని బాణముం లైదింటి గా నోకటి మోహకరము. పుంజికస్థల చిఱసానపట్టిన మరుని నమోహబాణ మరుటచేఁ జూచినంతన వలపు గొలుపు నేనుట. మరుని బాణములలో నొకటి సమోహకర నునుటకు "ఉన్మాదనస్తావనశ్చ శోషణ ప్రభస స్తథా సమోహనశ్చ కానస్య పంచబాణాః ప్రకీర్తితాః” తా. పుంజికస్థల యనునప్సర స్త్రీని రక్తవర్ణముగల నాగరా ధరించి చానిమీఁద సన్న పాఁటీ పైట వైచుకొని సౌరభమును కెవఁజిల్లురణోత్పలము. లకు గొప్పనఁ బెట్టుకొని స్తనద్వయమున కస్తూరిగందము నలందుకొని మదనునియొక్క మోహనబాణమో యనునట్లు కాలియందెలు ధ్వనినేయ జొయ్యారముగా నడచుదు నామానియెడకుఁ జని నిలువంబడెను. తే, అత్తెఱంగున నదిరి టారజంపు పన్నెం బొడకట్టి తాఁ బాడుసన్న రవళి పాట లళిఝుంకృతి శ్రుతిఁ బాదుకోసఁగఁ జూడకయ చూచుచూపుతో స్టుడియుటయును, టీ. అత్తెఱంచన౯" = అట్లు, ఆదిరిపాటు 32 హఠాత్తుగా, ఉన్నటు లుండీ, ఆరజంపువన్నె = అందమగువేసముతో, పొడకట్టి = శాన్పించి, గ్రాజ్ = ఆ పుంజికస్థల, పొడు = పాడు = పాడుచున్నట్టి, నన్న రవళి నన్న నిధ్వని - తోడి పాటలు, ఆళిఝుంకృతి శ్రుతి తేట్టరొద యం శ్రుతియుడు, దుకొనఁగ - నెలకొనఁగా- లయి వఁగా నెనుట, చూడకయ = వీక్షించ 612 మను చరిత్ర ము ఓట్లే, చూచుచూపుతో = వీక్షించునట్టి కడగంటి చూపులతో - చూడనటులా గటించి చూచునోరచూపులతో, సుడియంటయు హచుట్టుకొని సంచరించఁగా. తా. ఆ ట్లకస్మాత్తుగా నందమయిన కోసముతో నామానికిఁ గాన్పించి. 'తేంట్లఝంకారములతోఁ గలియనట్లు సన్న నిధ్వనితో సంగీతముఁ బాడుచు గోరచూపులతో నామానిం జూచుచుఁ జుట్టి చుట్టి సంచరించుచుండఁగా. 1. తలకొని దానీతమ్ములపుఁదానియు మోవియంల గౌను మేనున గ్గలవు మెఱుంగులీను తెలిగన్నులుఁ జన్ను లుభృంగమాలిక గెలిచిన యారుతీయఁ దగునెన్నడలు దొడలు వివేకముం గలఁపఁ గాంచి పంచశరకాండ విఖండితధైర్యసారుఁడై 83 టీ. దాని తమ్ములపుఁ దానియఁకొ" = ఆ పుంజికస్థల యొక్క తాంబూలపు సౌరధమును, "మోపయఁ" = అధరోష్ణమును, కొనుక్ = నడుమును, మేను = శరీరమును, అగ్గలపు మెఱుంగులు - అధికమగు ప్రకాశములను; ఈను తెలిగన్నుల =జనింపఁ జేయ. తెల్లని నేత్రములును, చన్ను పులుసు, భృంగమాలికజ్ = స్తన తేఁట్ల మొత్తమును, గెలిచిన యారు తీరు కొ జయించిననూగారు యొక్క యందమును, తగునెన్నడలు = తగిన మనము లును, తొడలు = E ఊరుపులును, వెనుకటిపద్యమునందుఁ బంజికస్థల చూచియఁఁ జూడనటుల నోరచూపులతో మునినిఁ దిలకించెను. క్రీ ఁXఁటితో c గాంచుకఱి కనుపాపలకుల కేఁగుట చేఁ గన్నంతయఁ దెల్లఁగాఁ గాన్పించుఁగాన కవి యిటఁ జలికన్ను అని ప్రయోగించాను. పెద్దన చూపులఁ దెలుపుగ వర్ణించును. రెండవయాశ్వాసమున — “విలోకన్న ప్రభావీచికలం దదీయ పదవీ(లశాంబుధి” "చంద్రికల్ దన కంజూచె, కన్నుఁగ వధవళరుచుల్." అని చూపుల శుక్లవర్ణ ములుగ నె వ్రాసెను. కవిసమయమునందుఁ జూపులను తెల్లనివిగ నల్ల నివిగనుభ యములుగా వర్ణించుట గలదు. తలకొని=వహించి, వివేకముక్ = తెలివిని, లఁకుఁ =కలఁక పరువఁగా, కాంచి పుంజికస్థలను వీక్షించి, పంచశర షష్ఠాశ్వాసమం 613 మదనునియొక్క, కాండ శరములచేత, విఖండిత = బాగుగా ఖండింపఁబడిన, ధైర్యసారుఁడై = ధైర్యజలముగలవాఁడై, ముందంటే కన్వయము . తా. పుంజికస్థబయొక్క ఠమ్మలపు సౌంభమును, దాని యంగములయఁ. 1 మును, దానివీక్షణముల పొలగును, దానిగమనపు చక్కఁదనము గనుఁగో యాపాకుఁ చనుమాని ధైర్యము దూలీ మడన భేదన గలవాఁడై. ఆల" ఉపమ- కావ్యలింగము. క, మేను గరుపాఱఁ దమి న మౌని జపముఁ దపముఁ దన్నుఁ మఱచి యసంగ గ్లానిం బడి కదీసి వడఁకుచు హీనస్వర మెసఁగఁ బ్రోవవే న న్ననుచున్, - 34 టీ. అమ్మని ఆమున్ని మేను = శరీరము, కటిపొటిక్ = 'పులకరింపఁగా, తమిక్=కోరిక చేసే, జనముక్=మంత్రావృత్తిని, తపమున్ = నియమవంతమగు నిశ్చలదీక్షను, తన్నుకో = శనతపోనిష్ఠాదినమును, దుఱచి = మఱచిపోయి, అనంగ గ్లానిక్ ఆహదగ వేదనను, వడి=అనుభవించి, కదిసి = పుంజికస్థలను సమీ పించి, పడఁ కుచుకో ఆ సాత్త్వికభావజనితమగు కంపముఁ గొందుచు, హీర స్వరము=ధ్వనికిగ్గుట, ఎసఁగళ్ =విశేషము రాఁగా, నన్నుక్, ప్రోవవే రక్షిం పవే, అనుచు=అని, ప్రార్థించుచు, ముందఱి కన్వయము. తా. ఒడలు గగుర్పొడువ నాముని కోరికతో జనకోపముఁ లను దన్నును మఱచి మదన వేపనం బొంది దానిం జేరి హీనస్వరముతో నన్ను రక్షింపుము రక్షింపు మని మిగుల దైన్యముగాఁ బలుకుచు. తే. చెయ్యిపట్టినమా త్రాన శిరసు వంచి యవశ చందానఁ బై వ్రాలున వ్వధూటిం బర్ల కాలాంతరముఁ చేర్చి బ్రాహ్మణుండు కెరలు కోర్కులఁ గందర్పకేళిఁ దేలె. 35 6:4 మ ను చ రిత్ర మం టీ. చెయ్యి పట్టిన మా శ్రాన = హసమ్ముగ్రహించి నమాత్రము చేతు మా హించినమాత్ర శిరణు - శిరస్సును, వంచి, అనళచందానక్ - మోహమున మునిగినదానివలె, జై వ్రాలు నవ్వధూటి -మీఁదఁబడిపఁచూ యప్సరసను వర్ణకాలాంతరము, వర్ణగృహమునకు, చేర్చి, బ్రాహ్మణుండు గా పాఱుఁడు- బ్ర -బ్రహర్షియగు నామునీం ద్రుఁడు, చెరలఁకోర్కులర్ ns వృద్ధిపొందుచున్న కాండం తో, కందర్ప మదన కేళియందు, తేలేజ్ - సౌఖ్యము ననుభవించెను. తా. చేయి పట్టుకొనఁగానే తలవంచి మోహము: జెందిన దానివలే ఇంటికస్థల మీఁది కొఱఁగఁగా: పర్ణశాలలోనికిఁ దీసికొనిపోయి నిక్కటి రంగు కాండలతో బ్రహ్మర్షి యగు పాఱుఁడు రతిసౌఖ్యము ననుభవించెను. లి. తపమంతయుఁ బొలివోవఁగ నపు డన్నీయు నజ్జగించి యయ్యంగనతో : దపసి మనోజ క్రీడా విపులైశ్వర్యంబు ననుభవించుచునుండెన్స్. మౌనీ, తడపరింశ్రియ. టీ. కునీ - $6 తానొనర్చిన తపస్సంతయు,

• లివోవఁగ ర్ = వృథాయగునట్లు, అపుడు అన్నియ. Eజపము తపము

'మొదలయిన చన్నియం, ఉజ్జగించి విడిచి, అయ్యం గ తో " - పుంజికస్థలతో, మనోజ క్రీడా - రలిపలని, విపుల - విస్తారమయిన, ఐశ్వర్యంబులం = = సుఖ సంవత్తులను, అనుభవించుచుండెజ్ = పొందుచుండెను. శా. ఆముని తపస్సు పొడగునట్లు జనము మొదలగునవి విడిచి యాదేవ రాంగనలో రతిసౌఖ్య మనుభవించుచుండెను.

• పాఠాంతరము.

ళ. తఃనోదయా స్తమయము లిపు డని కాల ప్రమాణ వెఱుఁ గనితమి న చ్ఛగలా ఁ గూడి రతిసుఖ విపులైశ్వర్యంబు ననుభవించుచు నుండెన్. షష్ఠాశ్వాసము ళ, ఈరీతిఁ గొంతకాలం బారామమ హామహీధ రారణ్యములం దారామవలలఁ దగిలి వి హారము నలువంగ గర్భమై తఱి యగుడున్. కొంతకాలము - 613 37 టీ. ఈరీతిజ్=ఈ్యధ హుశా కొటులు సంభోగసౌఖ్యముల ననుభవించుచు, స్వల్పకాలము కొన్ని దివసములు, ఆరామవలలక్ = ఆయవ్సరణయొక్క వలవరు జాలమందు, తగిలి చిక్కి, ఆరాము ఉద్యానము లందును, మహామహీధర మన పర్వతములయందును, ఆరణ్యములక్ అనిపినము బందును, విహారము కేళినంచారము, సలంవంగళ్" =ఒనర్పఁగా, గర్భమై = అది గర్భిణియై, తఱియగుడుక్ = ప్రసవసమయము రాఁగాం తా. అతః డవ్విధమున నప్సరసతోఁ గొంతకాల ముద్యానవనముల యందును, గొప్పపర్వతములయందును, అడవులయందును రతివిహారము నలం భగా నది చూలుదాల్చి భ్రసవసమయము ఈ స్థానంగా. టీ. ఇపుడు ఈసమయమునందు, తపనోదయా సమయములం ప్రొద్దుపొడుచుట క్రుంకుట, అవి, కాల ప్రమాణము = కాలపరిమితి, ఎemoc గనితమిక్ = తెలియని మమతతో, అచ్చవలాత్ - అయ్యప్సరసను, కూడి కలసి, రతిసుఖవిపులై శ్వర్యంబులు - రతిసుఖమువలని యెక్కు వగుసంపదలను, అనుభవించుచునుండె = పొందుచుండెను. తా ప్రొద్దు పొడుచుటయుఁ గ్రుంకుటయనను కాలపరిమాణ మెఱుఁ శనితమితో ముని యయ్యప్సరసం గూడి యెక్కడు రతిసౌఖ్యము ననుభవించు చుండెను. ఈ పద్యము కొన్ని భ్రతులందె గానవచ్చుచున్నదిగాన నిది ప్రతి వమని తపించి బ్రౌను దొరవారు వ్రాయించి టీకయందు ఆర్థము వ్రాయఁబడడయ్యెను, బ్రౌనుదొర ఈపద్యముకంటే: బైని జేర్చిన పద్యమె రసవత్తరముగ మంటచే నిది ప్రక్షిప్తము కానోపు. 616 మను చరిత్ర ము క, అంత ననుఁ గాంచి యది విపి నాఁతరమునఁ బాఱవైచి యరిగెఁ గృపార్ధ స్వాంతుఁడగుసంయమీంద్రుఁడుఁ 'జింతింపక పోయె నేమి చెప్పుదు నధిపా. 38 టీ. అధిపా = రాజా, అంత ప్రసవమైనయనంతరము, ఆది = అపుఁజిఃస్థలయను నపురస, నను = నిన్ను, కాంచీ = కని, విపినాంతర మునక్ = వనమధ్యమున, పాటిపై చి - ఐసరి వడవైచి, అరిగెజ్ -పోయెను. కృపార్ధ స్వాంతుఁడు = దయచే జరుగిన చిత్తముగల నాడు, ఆగుసంయ మీంద్రుడ ద్రుఁడు = అగుట్టి మునీంద్రుఁడును - సర్వభూత సమదర్శి యగు మునీంద్రుఁడును గూడ ననుట. చింతింపకపోయెక్ డా పోయెను. ఏమి చెప్పుడు కో = ఇంక ఇ ఇంక నే మని వచింతును? నన్ను గనుఁగొనక తా. కడుపారఁ గన్న జనని నిర్ధచూస్వా తు రాలై యడవిలోని బాఱ వై చి తన త్రోవను దాను వెడలిపోయెను. దయాస్వభావుఁడు సర్వసముద్శ యగు మునియం నాగతి నించుకేని విచారింపఁ డాయెను. అపుడు నాపాట్లే - మయ్యె నని చెప్పవచ్చును? వ. అట్లు వైచి చనుటయు నాఁకటం గటకటంబడుచుండి తీం డ్రించుశశి మండలంబున వెడలు శిశిరకిరణ ప్రణాళి కామిళ దమృతరం గ్రాసంబునం జేసి కొన్ని వూటలం బుటపుటనైన . నన్ను గనుంగొని మునీంద్రుండు ప్రియంబుది నిజాశ్రమం బునకుం గొనిచని శశికళాసంవర్ధితి సగుటు జేసి నాకుం గళా వతి యనునాదం బిడి పెరుచుచుండ నేనును జనక సేవా పరతం బ్రవర్తిల్లుచుండునంత. టీ. 39 అట్లు = ఆవిధముగా, పై చిచనుటయు పాఱ వేసిపోఁగా, ఆకటక్=ఆఁశీలిచే, కటకటంబడుచుండి = బాధ చేఁ బడి యుండి, తీ డ్రించు శశిమండలంబునకొ మిగులఁ బ్రకాశించుచున్న చంద్ర బింబమునుండి షష్ఠాశ్వాసము 617 = ఆయి గన్న వెడలం = పుట్టుచున్న, శిశిరకిరణ = చల్లని కిరణముల యొక్క, ప్రణాళికా సమూహములతోడ, మిశత్ కలిసికొనుచున్న, అమృకరత - సుధారనము యొక్క, గ్రాసంబునం జేసి తిండిచేత, కొన్ని పూఁటల కొద్ది దినము కొద్దిపినము లలో, పుటపుటన - వృద్ధిపొందుట కలదానను, ఐః నన్నుకొ నన్ను, కనుంగొని = చూచి, మునీంద్రుండు - పాఱు:డు, ప్రియంబు దయశు అంది = పూని, నిజాశ్రమంబునకు = తన యాశ్రమమునకు కొనిచని m తీసికొని వెళ్లి, శశికళా సంవర్ధిత - చంద్రకళలచే వృద్ధి బొందిన దానను, అగుటం జేసి=అగుటచే, నాకుక్, కళావతి, అను నామంబుజ అన నట్టి పేరు, ఇడి - కొ - ఉంచి, పెనుచుచుండ - చెంచుచుండ గా, నేనును, జనకో సేవా వరకక్ = నుచరించుచుండఁగా, ముందఱి కన్వయము. ఇ ఆట్లు తల్లి కనఁగానే యదవిలో విడిది పోఁగాఁ జం జంద్ర కిరణ ములనుఁడి స్రవించునమృతధారణం గ్రోలి మత్తు దీర్చికొని కొన్ని దినములు పెరుఁగుచుండఁ దరువాత నాజనకుడు దగ్గుపాటుండు ననుం గని కనికరం బునఁ దనయాశ్రమమునకుం గొంపోయి నాకుఁ గళావతి యను నామ మిడి పెచుచుండ నేనును నాజనకుని సేవించుచుంటిని. పైవచనమునందలి యర్థమే చెప్పఁబడుటచే నీ క్రింది రెండు పద్య ము లం ప్రక్షిప్తమం అని బ్రౌనుదొర వారిటీకలో విడిఓ పెట్ట:బడినవి. రెండు ప్రతుల యందె యాపద్యములు చూపట్టుచున్న వనియం వచన వెం పెద్దన క వి దని యావ్యాఖ్యాతతలంపు. ఉ. ఆసమయంబునం బొగులు చాఁకటి వెల్లున సంతకంతకు గాసిలి పై పయి వదనగహ్వర మెడఁగ నేడ్చి యేడ్చి యే మాసయుఁగానకంతఁ దుహినాంశుఁడు దోఁచినఁదత్క తారస గ్రాసనిధి శరీర మమరంగ భజించితి దైవికంబునన్ . 40 టీ. ఆసమయంబునక్ తల్లిపాఱవై చివెళ్లినప్పుడు, ఆఁకటి పెల్లునన్ = ఎక్కువగా సున్నముత్తుచే, పొగులుచుకో - దుఃఖించుడు, అంతకంత వ t 618 మను చరిత్ర ము అప్పటినప్పటికి, గాసిలి - కష్టపడి, పైపబుక్ మీఁదమీఁద వదనగహ్వ రము = సుహవలె: బెఱవఁబడియున్న నోరు, ఎండఁగక్ - ఆఱునట్లు, ఏడ్చి యేడ్చి - విలపించి విలవంచి, విమానయుకో = ఎట్టియాళయు., కానక పొందక, అంతక్ = తరువాత, జైవికంబునక్ = దైవసహాయముచే, తుహి శాంతుఁడు = సోముఁడు, తోఁచినకొ = ఉదయము కాగా, తక్కశారన శ్రీసకుడి౯ = ఆచంద్ర కళా ద్ర వమును ఉండి గాఁ బెట్టుకొనుటచేత, శరీరము దేహమును, ఆహారంగళ్ = ఒప్పుగా, భజించితి = కాచుకొంటికె తా. తల్లి యట్టు కని పొజిపై చినప్పుడు క్షుద్బాధచే దుఃఖించుచు శ్రీమఁ జెంది నోరెండున ట్లేడ్చి యాళ యేమియు లేక జైవసహాయము వలనఁ గలిగిన చంద్ర కిరణము లు ప్రసరింపఁగాఁ దద్ర సపానము వలన శరీరమును గాపాడుకొంటిని. నే. ఏ నవ్విధంబున మేను వెంచుచు నుండ నాచంద దుంతయు నాత్మ నెఱిఁగి కడుసంభ్రమమున నక్కడకు నేతెంచి యిం పెనఁగ మైనిండినకపటు దుడిచి తనయు రంబునఁ జేర్చుకొనిపోయి యాశ్రరు స్థలమున నిజపర్ణశాల నుంచి విధుకళాంశాహారవిధి వసించితిఁ గాన నాకుఁ గళావతీశామ 'మొసఁగి తే, నయమువిఱంగఁ బెనుప నానాఁటఁ బెరిగి శైశవము మాని యౌవనోత్సవముఁ జెంది జనకు నేమైన నడుగుచు సంతతంబు నోపి శుశ్రూష చేయుచు నున్న చోట, 41 టీ. ఏసు=నేను, అవ్విధంబునక్ ఆరీతిని, మేజ్ శరీరము, "పెంచుచు కండర్ - పోషించుకొనుచుండఁగా, ఆచందము - అవిధము, అంతయును షష్ఠాశ్వాసము 619 ఆత్మకొ చి త్తమునందు, ఎఱిఁగి తెలిసికొని, కడుసంభ్రమమునక్ = మిక్కిలి తొందరతో, అక్కడకు - నేనున్న స్థలమునకు, ఏతెంచి = వచ్చి, ఇంపు ఆనందము, ఎనఁగద్ = వృద్ధిపొందఁగా, మైక్ వృద్ధిపొందఁగా, మైక్ = నాశరీరమునండు, నిండిన నామము 1 కనటు = నిండుకొనిన బురదను, తుడిచి, తనయంరంబునక్ తన వక్షమునందు, చేర్చుకొనిపోయి – అంటఁబట్టి యెత్తుకొని పోయి, ఆశ్రమస్థలమునకుకో తపోవన ప్రదేశమందు, నిజవర్ణశాల - తన యాకుటింటియందు ఉంచి, విధుక ళాంశాహారవిధిక్ - చంద్రకళాంశముల నాహారముగాఁ దీసికొనుట "చేత, వసించితిక్ - ఉంటిని, శానద్ = "కాఁబట్టి, నాకు కళావతీ కళావతి యను పేరు, ఒసఁగీ పెట్టి, నయము = నుక మారత్వము . నిజంగ అతిశయించునట్లు, పెనుపక్ టెక్ = దిన దిన దిన దిన క్రమముగా, పెరిఁగి, శైశవము యౌవనోత్సవముక్" = పరువపు గరువమును, చెంది, జనకుక్=జనకుని, ఏమైన ఐడుగుచుడొ" = ఏడియేని నడుగుచు, సంతతంబు = ఎల్లకాలము, ఓరిజఓర్చి 2 శుశ్రూవ = పరిచర్య, చేయంచునున్న చోట = వృద్ధిఁబొందించ గా, నానాఁ వసితనము, మాని జ విడిచి,, ఒనర్చు చుండునప్పుడు. తా. ఆవిధముగా నేను శరీరమును బెంచుచుండఁగా నది తెలిసికొని మిక్కిలి తొట్రుపాటుతో నేరున్నచోటున కేతించి సంతోషముతో శరీరమున నిండియున్న బురడం దుడిచి వైచి తన వక్షమునం దిడుకొని యాశ్రమ మునకుఁ దీసికొనిపోయి వర్ణ కుటీరమం దుంచి చంద్రకళాద్రవమును నాహార ముగా; జేసికొనుటచే నివసించి యుంటిం గాన నాకుఁ గళావతి యను నామ కరణము నేసి చక్కఁగాఁ బెంచుచుండ దిన క్రమమునఁ బెరిఁగి పెద్దదాననై తండ్రినన్నియు నడుగుచు నెల్ల కాలము నోపికతో సేవచేయుచుండఁగా, శే. ఎవ్వరు చూచినఁ జూపులఁ జివ్వకుఁ బద నడఁగి నడచు సిగ్గున నొటిపై రవ్వకు మొదలగు పాపపు జవ్వన మెదిరించె జిగి యెసఁగ నామేనన్. 42 620 మ ను చ రిత్ర ము ఎదుర్కొనుటకు, చూపుల జగడ టీ. ఎవ్వరు చూచినన్ = ఎవ్వరు నన్నుఁ దిలకించినను, చూపులక్షా తిరిగినాగిని వీక్షించుట చేత, చివ్వకు కో మునకు, పదను - వాఁడి, అడఁగి = తగ్గి, నడచుగ్గురజ్ = వ్యాపించునట్టి సిగ్గుచేత, ఒఱ పై = అందమై, రవ్వ కుక్ - ఆడిపోసికొనుటకు, మొదలు = - హేతువు, అగుపావపుజవ్వనము అగునట్టి పావపుయౌవనము, నామేనన్ = నాశరీరమందు, జిగి = నిగనిగ యను ప్రకాశము, ఎసఁగ = వృద్ధిగా ఎదిరించెజ్ = సంభవించేను. తా. నన్ను వీక్షించిన వారినిఁ దిరుగ వీక్షించుటకు సందేహమును బుట్టిచునట్టి పాపపుసిగ్గు వృద్ధిఁగా నీ చిన్నది యిట్లున్నది యట్లున్నది యని యందఱును నాడిపోసికొనుటకు వీలయిన యౌవనము నాకు సంభవించారు. శా,ఆవేళఁ బొడగాంచి ఖేచరుఁ డొకం డాసక్తి దేవాపిసం జ్ఞావంతుడు సబాంధవుండ గుచునిశ్శంక కొనను వేఁడువాః డై వాచంయముఁ డగ్ని కార్యనిరతుండై యున్న చోఁ బర్ల తా లావాసంబున కేఁగుదెంచి నిజభావాకాంక్ష సూచించినన్. టీ. ఆవేళళ్" - ఆయావనకాలమందు, ఖేచరు: డొకండు = గంధర్వుఁ నొక్కండు, దేవాపిసంజ్ఞావంతుండు - దేవాపి యను నామముగలవాఁడు, పొడగాంచి = నను వీక్షించి, ఆసక్తిక్ = (నన్ను వివాహమాడవలె నను) కాంక్షతో, సబాంధవుండు = బంధువులతో గూడినవాఁడు, అగుచుజ్, నిశ్శం కళ్=జంకక, ననుజ్, వేఁడు వాఁడై - కోరునట్టివాఁడై, వాచంయముఁడు నాశండ్రియైన పారుఁడు, అగ్ని కార్యనిరతుండు హోమకార్యమునం దిష్టము కలవాఁడు, ఐయున్నచోక్ అయియున్నపుడు; వర్ణ శాకా వాసంబున కు ఆకుటిల్లయిన నివాసమునకు, ఏ గుదెంచి - ఏ తెంచి, నిజభావాకాంక్ష తన హృదయమునం గలకోరికను, సూచించినక్ తెలియఁజేయఁగా. తా. ఆట్లు నేను వయోవంతురాలపై యుండఁగా దేవాః యను గంధర్వుఁడు ననుం గాంచి కామించి బంధువులతోఁ గూడ నాతండ్రి షష్ఠాశ్వాసము 621. తపోవనమున కేతెంచి యాతండు హోరోమవిధి సలుపుచుండగాఁ బర్ణశాల చి నాతండ్రినిన న్నిమ్మని కోరుట యెట్లని జడియక హృదయమునం గల కోరిక తెలియఁబఱువఁగా ప్రవేశించి న నీ శిఖిపింఛదళ పరిష్కృతములై నేనుంతి విరులతీ రగుశిరో వేష్టనములు నెలఱుగంటిచూడ్కి_ఁ దాయె కుల బాహులు వంచి నారాజు లల్లార్చు నారజములుఁ గాదంబరీగంధగర్భంబు లైవల్చు ఘనసారమిళ దాస్యగంధములును " దరహాసములఁ దోఁచుతాంబూలనే ఆంధ శారితాధరరదక్షతులయొఱవుఁ తే, జిటులు గందం పుఁబూతలు జిహ్వికలకు ననుపు నెఱవాది బంటుకుంత పుఁబరులు ఘన మగు జుగుప్స వెనుప నజ్జనముఁ జూచి ఋషి మనంబునఁ గడు నసహ్యించుకొనుచు. తీరు 44 టీ. శిఖిపింఛ - నెనులిపింఛములయందలి, దళ = ఈకల చేత సెమిలి జ కన్నులచేత ననుట, పరిష్కృతములై - అలంక రించఁబడినవై, సేమంతిదిరుల చేమంతి పుష్పములు విధముగలిగినవి, అగు, శిరో వేచనములును తలపాగాలు ను, చేమంతిపూలవలె బల్లపఱపు గాఁ దలగుడ్డలఁ జుట్టి నెమిలి యీఁక లందుఁ జెక్కి నిరి, ఎఱగంటి చూడ్కి - = (మద్యపానముచే) నెట్టిఁ బడిన నే శ్రదృష్టితో, తాయెతుల బాహులు - సందిటితాయెతులు గల హన ములను, వంచి, నారాజులు = కత్తులను, ఆల్లార్చు నారజములు = త్రి ప్పెడు సౌందర్యములఁను, కనులు కెంపువారియుండెను. పలుమాఱు కత్తులను ద్రిప్పు చుండి రనట. కాదంబరీ మద్యము యొక్క, గంధ - పరిమళము, గర్భం ఖులై = గర్భనం దున్నవై, వల్చు - వాసనకొట్టునట్టి, ఘనసారణ వచ్చకప్పుర .622 మను చరిత్ర ము తో, మికత్ = కలిసిన, అస్యగంధములును నోటిపరిమళ ములందు ఎన్ని సుగంధ ద్రవ్యముల నుపయోగించినను మద్య గంధము విశవిగా వచ్చు నుండె ననుటచే విశేషముగాఁ ఔనము చేసి రని భావము. దరహాసముల మొలకనవ్వుతోడ, తోచు జ కాన్పించుచున్న, తాంబూల సేవా ంబూల సేవా = తమం లము వేయుటచేత, అంధకాంతకాన్పింపనివిగా జొనర్ప బడిన, అధర ఓష్ఠములయందలి, రదక్షతుల ద- శక్షత ః లయొక్క, ఒఱపును = అంద మును, దంతక్షకములక తన భోగవకాయ లని తేలియును. చిటులు గంపంపు బూఁతలును బీ/లువాఱుచున్న మంచి గందపుఁబూఁతలును, జిహ్వాకలకు నాలుకలకు, ననుపు ఆలవాటయిన, నెఱవాది చతురతగల, బంటు వంతపు శూరులయొక్క ప్రజ్ఞలతోడి, పదరులును = తొట్రుపాటుకలం పలును 'మనము=ఎక్కువ, అగుజుగుప్స - అయిన యసహృతను, 'పెనుపక్ మెప్పగా, అజ్ఞానముడ్ ఆగంధర్వుల సముదాయమును, ఋషి = మాని, = చూచి, మనంబునక్ చిత్తమునందు, కోర్, అసహ్యించుకొనుచుకో" అశీష్టమునా సూచించుచు. ముందరికి కన్వయము. ముని శాంత వ్రతుఁ డగుట చేతను, ఆగతు లగు భేదరులు భోగపరాయణులుగాఁ గన్పించుచుంటచేతను, డు నామునికి వీరితీయు లేమియు రుచింప లేదని భావము. తా. మాతండ్రి న న్నడుగుటకై శన గృహమున కేతెంచినగంధర్వులు మయూరబర్హ ములతల పొగలును, మద్యపానముచే రక్తవర్ణములు గలకన్ను లును, సందిటిబండలతోఁ ద్రిప్పఁబడుచున్న కత్తులు నేతులయందును, మద్య పానము పలనఁ గలిగిన వాసన పోవుటకై చేసికొనిన తాంబూలమువలని నోటి వాసనలుపు, చింణనగవులును, దంతక్షతములం కాన్పించకుండున ట్టంటించం బడిన తాంబూలు క్తినుతో ఁ గలిసిన పెదవులును, బీటలు వాఱు చున్న చందనపుఁ బూఁతలును, నేర్పుతోఁ గూడినతొ టు పాటువలఁకులును గలిగి చిత్తమున కనహ్యము Xలంగఁజేయఁగా వీక్షించి యనహ్యపడుచు. అలం స్వభావోక్తి శా, ఆహాధన్యుఁడ నైతి మద్విమలకంకాచార విద్యాతప శ్రీహోమాదులు నేఁడుగా తుది ఫలించె నాగ వాసంబును షష్ఠాశ్వాసము 623 దేహక్షోణికి బిడ్డ వేఁడుటకు నేతేఁగాంచుట బ్రాహ్యమిం కోహోచాలుఁబొ కాలిపోయెదరో పోరోనోటి క్రొవ్వేటికిన్. టీ. ఆహా ! నాగవాసంబు - జోగపుమేళము, మద్దేహతోణికి జగృహమునకు, బిడ్డ = చిన్న దానిని, పేఁడుటకు కోగుటకు, ఏతేది గాంచుటక్ = వచ్చునంతటి భాగ్యమును గాంచుటచేక, ధన్యుఁడనైతిక్ కృతార్థు-డవై తిని, మత్ జనాయొక్క, విముల జనిర్మలమైన, మశ = కులము, యోగ్యవర్తనము, విద్యా = చదువు, టేబస్సు యొక్క శ్రీ = సంవద, హోమ=హోమములు, ఆది=మున్నగునవన్నియు, నేఁడుగా ఇవ్వుడు దా, తుని - చివరగా, ఫలించెజ్ ఫలము నొంచెరు, ఓపు లళిరా, ఇంకజ్ = ఇంగ్ ను, బ్రాహ్మ్మమ: విప్రశ్వము, చాలును, నోటి క్రొవ్వు = నోటియొక్క వ్వు, ఏటికిక్ = ఎందుకు, పొకాలిపోయెదరో 'వెళ్లి పోయెదరా, పోరో జ పోక యుండేవడా. ఆచార తవః = నాగవాస మున భోగము మేళమునకు జోగమువారలకును జెప్పవచ్చును. సీ. “నాగవాసం బన నానుమా వేశ్యల మేళంబునకు" అని సాంబ నిఘంటువు నందును, గీ. “నాగవాస మనఁగ నామన వేశ్యాజవంబునకును.” అని ఆంధ్ర నామసంగ్రహమునందును బోగపు మేళము వరముగ నాగవాసము జెప్పఁబడెను. సీ. “నాగ వాసమున మంటా ప్రతీశమునకు వేశ్యల కగుఁ బేరు విశ్వనాథ” యని యాంధ్ర రామసంగ్రహ నానార్థవర్లు కందును, సీ. “ననుపుకాఁడై వేల్పు నాగవాసముగూడి” యని యిందును నాగవాసవదము వేశ్యాపర్యాయ వదముగాఁ జెప్పఁబడెనుగాన బోగము మేళ మనుటకు బదులుగ బోగము వారను ఉయం సమంజన మె. తా. ఔరా! బోగము మేళము నా కుమార్తెనిమలియడుగ వచ్చునంతటి భాగ్యము గలిగెను. ధన్యుఁడనైతిని, నాకులాచారములకుఁ జవిత్రత గలిగెను రాజపతన ఆదివిద్యలన్నియు ఫలమునకు వచ్చెను. నా బ్రాహ్మణత్వము గణంతిం గాంచినది. వీటి కీపృథా ప్రలాపములు మాని వెళ్లాదరా లేక వర్ణరా చెప్పఁడు. అలం. వ్యాజస్తుతి - విషమము. 626 మ ను చ రిత్ర ము కున్న మానితివిగాని, మఱి, మత్ - నానంబఁ ధరయిన, వృత్త = నడ వడిక too, అన్వయ = కులమును, ఆచారముల్ స్వభావనణను, పేర్కొను పాటివాఁడవు - ఇటువంటికి యటువంటి దని చెపువంతటి మంచితనముగల చాఁడవు, నీవా, ఇలక్ = పుడమియందు, నిల్తుగా కేమి నిలిచియుందువులే! కానీ, వి ప్రాధను = హీన బ్రాహ్మణుఁడా, పోపో - లేచి పొమ్మ పొము, = దంభ వ్రతా = కుత్సిత వ్రత నిష్ఠలం గలవాడా, ఇంకర్, నిన్నుఁబోలక్షా నీయట్టి, అల్పులు = హీనులం, లేరు. తా ఓదుర్మార్గుఁడ నగు బ్రాహ్మణుఁడా! శాపముల చేతనా నీయా చారసంపద వెలఁఁగొందును? నేను నీకన్నం దక్కువవాఁడనా? నీవు మాకుఁ గన్య నీయ కున్న నీయకుందువుగాక! మదన్వయాదులఁ దలపోయఁదగునా! ప్రాణములతో నిఁక భూమిపై నుండెనవుగా! పరుల మోసగించుటకు ముని వేసమును' దాలిచి తిట్టులచేఁ దవస్తశ్వమును వెల్లడించుకొను నీకంటే వీచు లించెవరును లేరు. తే. అనుచుఁ బగచాటి పోయి నాఁ డర్ధ రాత్ర సమయమున శస్త్రనిహతి మజ్జనకుఁ జంపె నట్ల యగుఁగాక పుడమీఁ గామాంథచిత్తుఁ డెవ్వరి వధింపఁ డెటునేయఁ డేమి గాఁడు, టీ. ఆరుచుక్=అట్టువలుకుచు. పగచాటి

• 1. 000,

50 విరోధమును బ్రకటించి, నాఁడు = ఆదినము. ఆర్ధ రాత్ర స మయమున - నగమురాత్రి యందు, శస్త్ర నిహతి = కత్తిదెబ్బచే, మజ్జిగకు = నాతండ్రిని,చం పేరు. ఆట్ల యగుఁగాళ =అట్లైయగుంగాని, ఆటులు జరుగుట సహజమెగాన, పుడమి = ధరలో, కామాంధ చిత్తుఁడు - కోరికవలనఁ గన్నెఱుంగని హృదండముగల వాఁడు, ఎవ్వరిక్ = ఏరిని, వధింపబడు జ చుకఁడు. ఎట్లు సేయఁడు ఏదుర్మార్గము చేయకుండును, ఏమిగాఁడు ఎంతదుష్టుఁడు గాఁడు. = షష్ఠాశ్వాసము యీ ప్రకార సూగంధర్వుఁడు 627 వెలువరించి యానా టియర్ధగాత్రంబున నాతండ్రిం గత్తితో నఱికి చంపెను. కోరికలు గెలవా· డవ్విధి నొనర్చు టొకమింతనిది కాదు. ఎంతెంతఘోరకార్య ముల జేయుటకైనను సంకోచింపఁడు, అలం- అర్థాంతర న్యానము. తే, అపుడు మెడకోయ ముని రోజు టాలకించి మేలుకొని దివ్వె యిడి సంభ్రమించి యేడ్చు నన్నుఁ బొదివిరి పొరుగిండ్ల నున్న తపసు లాదురాచారుఁడును బాణె నటకు మునుకు. 51 టీ. అపుడు ఆసమయమునందు, మెడగోయక్ కుత్తుక నాఱుకం గా, ముని=ము రియగు నాకండ్రి, రోఁజుట = గొప్పుట, అలకించి = విని, మేలు కొని లేచి, దివ్వెయిశ్రీ = దీపము పెట్టి, సుభ్రమించి = తొట్రువడి, ఏడ్చు నన్నుకో గోదనముచే నుంచున్న నన్ను, పొరుగిండ్ల = ప్ర మొద్ద ఉడు, ఉన్న తవసులు ఉండినమునీశ్వరులు, భావి09 = చుట్టు కొనిరి. అటకు మునువ= అంతకుముండే, ఆదురాచారుడును - ఆదుగార్గుఁడగు గంధర్వుఁడును, పాటె = పాఱిపోయెను. తా. దుర్మార్గు డగు గంధర్వుఁడు మెడగోయ నాతండ్రి యెగ రోఁజు మండు నాధ్వని యాలకించి నేను లేచి దీవముఁ బెట్టి చూచి విచా రించి తొట్రుపాటు నొందుచుండఁగాఁ జుట్టుప్రక్కల నున్న మునీశ్వరు అందఱు వచ్చి క్రముకొనిరి. ఈనందడి గమనించి గంధర్వుఁ డెందేని యంతకు మున్న పాఱిపోయెను. చ. అంతః దెలతెల వేగుటయు: బ్రభాత సమయంబున. 52 తెలతెల వేగుటయంక్ = బాగుగఁ దెల్ల వాటి: ప్రభాత సమయంబునక్ - ఉదయకాలమున. క, ధారాళక్షతజో క్షిత ఘోరజ రాధవళితోరుకూర్చముగఁ గరా గా, 680 మను చరిత్ర ము టీ. కన్వీ = చిన్న దానా, ఈతనువు = ఈశరీరము, అతిసౌందర్య నిశాంతము = మిక్కిలి చక్కందనమునకు స్థానమైనది, అలభ్యంబు - (ఇట్టి = దేహము) ప్రాప్తించుట కష్టము, ఇట్లు, శోకాతురాన్వితపై = దుఃఖముచే బాధింపఁబడినదానపై, దీనిక్" - ఇట్టి చక్కనిదేహమును, తొ ఱంగఁగా జ పటలుట, తగునె = ఒప్పునా, ఈసాహసంబు ఈ లెంపు, చాలుక్", అతి లోకుండుజలో కాతీతుఁడు, స్వరోచి, నీకుక్, జతి = భర్త, ఔజ్ అగును ఆరాజు" = ఆస్వరోచిని, చేపట్టి - పాణిగ్రహణము చేసికొని, అప్రతిమ ఈడులేని, శ్రీ ఐశ్వర్యము యొక్క విభవంబు వైభవమును శాంచెదవు = పొందెదవు. చాపల్కు, ఒండు జ మఱియొక విధము, కానేర్చునే طعام లోకాతిశాయి సౌందర్య రాజిత మగు నీమేన పూర్వసుకృతాతిశయము. చేతనే సిద్ధించింది. దీనిని విచారమును గారణముగాఁ జేసి వీడుట పెట్టి. భావి శుభము స్వరోచియంతవాఁడు భర్త యగుటయె. నందియపడి యింక ముద్య మించి చావఁజూచెదేమో! లోకపావని నగుచాపలుకు వేఱం గాదని నీ నెఱుంగుదువు గదా! తా. ఓసుందరీమణి ! యింతచక్కని శరీరమును బొందుట బహు దర్ఘటము. ఎక్కువనిచారముచే మంచిచెడ్డల నాలోచింపక యిట్టి దేహ మును వదలుటకై తలపోసి యుంటివి. ఇది చాల తెంపైన పని. ఇట్టియూహ తగదు. నీకు మహారా జగుస్వరోచి పెనిమిటీ కాఁగలఁడు, అతనిం బరిణ యమై సకలసౌఖ్యముల ననుభవించెదవు. నావలం కాలకించి యీయీ శరీరమును గాపాడుకొను మనియెను. అలం. కావ్యలింగము. ళ. వినుమదియుఁగాళ పద్మిని యనఁ బరఁగినవిద్య నేఁ బ్రియంబున నిత్తుగా షష్ఠాశ్వాసము గొను నీవు తత్ప్రసాదం బున నీకు నభీష్ట సౌఖ్యములు సిద్ధించున్. టీ. వినుము. ఆదియంఁ గాక 681 57 అట్టమహారాజు నీకు భర్త యగుటయే పద్మిని, గాక, నేక్ = నేను, ప్రియంబునక్ నేను, ప్రియంబునన్ = అనురాగముతో, అనురాగముతో, పది ని, అనఁ అరఁగిన విద్య - అని పిలువఁబడు విద్యను, ఇత్తుకో = ఒనం గెదను. నీవు, కొమ - గ్రహింపుము. తత్ప్రసాదంబునక్ - ఆవిద్య యొక్క యనుగ్రహ ముచే, నీకు, అభీష్ట సౌఖ్యములు - కాంక్షించిన మఖములు, సిద్ధించుకో దొరకును హ తా. నీ విటుపై స్వరోచి బెడ్లియాడునట్టి భాగ్యము ప్రాప్తించు టయే కాక, యీవెంటనే నీవు కోరిన సౌఖ్యములఁ జేళూర్చునట్టి పద్మిని యను విద్య నవిదేశముచేసేద దానిం గైకొనుము. వ, అని రహస్యంబుగా నవ్విద్య నాకు నుపదేశించి ముక్కంటి వాల్గంటి మింటిచొప్పునం జనియె నేనును దద్వచనామృ తాస్వాదనంబ యూఁతిగాఁ బ్రాణంబులు పట్టుకొని యున్న దాన నాస్వరోచి నీవశాఁ దలంచెద వంచనాలాపంబు లుడిగి యప్పద్మినీ విద్యాగత్నంబుతోఁ గూడ నన్నుం బరిగ్రహింపు మనిన సంగీకరించి యమ్మహీవిభుండు. 58 టీ. అని = ఇటు లానతిచ్చి, రహస్యంబుగాద్ మిగుల గోప్యముగా, ఆవిడ్య ఆ పద్మిని యనువిద్యను, నాకుక్, ఉపదేశించి చెప్పి, ముక్కంటి వాల్దఁటి - ఈశ్వరి, మింటిచొప్పునాక్ గనమార్గమన, చనియెక్ పోయెను. నేనును, తద్వచనామృతాస్వాదనం - ఆయమనుడుపు లను నమృతమును గ్రోలుటయే-అమృతమువలె దీయఁగా నున్న మాటల నాసక్తితో చాలించి యనుట. ఊఁతశాక్ = ఆధారముగా, ప్రాణంబు! - ప్రాణంబులు = జీవన ములను, పట్టుకొని = విడువక, ఉన్నదానను, అమృతపానమునఁ బ్రాణము -632 మను చరిత్ర ము పోవనటుల గిరిజాబ్ ర్యామృతము గ్రోలుటచే మరణింపజాలక యెటులో 'ప్రడికియుంటిని. ఆస్వరోని, నీ కార్ నీ కీ యని, తలంచెదక్ =ఊహిం చెదను. పందగాలాపం బలం, మాయమాటలు, తనంత వలచి వచ్చి నని తలంచి 'పరిహాసములతోఁ గోటకూడనము గావించెట వేమో! గొని ఊడగ = ఎడిచి, అక్పది నీవిద్యారత్నలలుతోఁ గూడ - నక్క నిరూపదినీ విద్యతోడ, నన్ను కొ=నన్ను, పరిగ్రహింపు ణు చేకొనుడు. అనినక్, అంగీకరించి " 'ఇష్టపడిననాఁడై, అమ్మహీవిభుండు = ఆస్వరోచి, ముందఱికస్వయము- 'క. ఏకాగ్రత నవ్విద్యలు గైకొని పుణ్యాహపూర్వకంబుగ గుణర త్నాకరుఁ డయ్యిద్దఱ న స్తోరోన్నతిఁ బెండ్లి యయ్యె సుముహూర్తంబునన్ . 59 టీ. గుజరత్నాకరుడు జ వణకు, అనురత్న ముల గునికిపట్టయినస్వరోచి, 'ఏకాగ్రత = నిశ్చలచిత్తముతో, ఆవ్విద్యలు జమృగపక్షి భాషలం తెలియు 'నట్టిదియు, పద్మిని యమున వేహం నపి నా రెండు విద్యలను. కైకొని= గ్రహించి, పుణ్యాహ పూర్వ శంబు గ పుణ్యాహవాచన విధానమంతో, సుమం... మునక్' జ ముచిలగ్నమున, అస్తోకోన్నతికో = అధిక గౌరవముతో, అయ్యి ద్దఱక్ జ విభావసి కళావతి యనునిరువురుకన్నెకలను, పెండ్లియయ్యె వివాహము చేసి నేను. తా. అస్వరోచి యాయిద్దఱ వలనను రెండు విద్యలను నేర్చికొని యొక సుముహూర్తమునఁ ఖుణ్యాహవాచనము చేసికొని మిగుల వైభవముతో నయ్యిరువురం బెడ్లియాడెను. ఉ, ఆసమయంబున " మొరసె నభ్ర థంబున దేవదుందుభుల్ 'సేసలు చల్లి రచ్చరలు సిద్ధని కాయము చేరి సన్ను తుల్ నేనెఁ బ్ర సూనవృష్టి గురిసె జనరంజన కారి వాసనో ల్లాసము లై చెలంగె శుభలక్షణదక్షిణగంధ వాహముల్, షష్ఠాశ్వాసము 699 టీ. ఆసమయంబునన్ =ఆ పెండ్లిజరిగిన కాలమందు, ఆధ్ర వధంబున గగన నందు, దేవదుందుభులు = దేవతల భేరీవాద్యములు, మొరనె ధ్వనిచేసెను. అచ్చరలు = ఆవ్సన స్త్రీలు, నేసలు = మంగళాక్షతలం, చల్లిరి. సిద్ధనికాయడు – సిద్ధుల యొక్క న 4 దాయము, చేరి ని సమీపించి, నన్ను తని ల్సే సెక్ = స్తోత్రము చేసేవ. ప్రమానదృష్టి = పుష్పవర్షము, కురిసెక్, కంజన గౌరి = ప్రజలక = ప్రజల కానందముఁ బుట్టించునట్టి, వాసన = సౌరభముచేత ఉల్లాసములు జ: తిగినవి, ఐ, శుభ = శుభమైన, లక్షణ = దక్షిణ గంధవాహములు = మలయమారుతములు, చెలం గెడ్ చిహ్నములుగల, వ్యాపించెను. దక్షిణగంధవాయువులు వీచుట శుభసూచకము. కాళిదాస మహా కవియు మేఘసందేశమునందు శుభశకునములు జెప్పచు "మందం మండం సువతి వ"గః"శ్రీ దక్షిణ వాయువును శుభప్రదముగాఁ జెప్పెను. ఉత్తరదిశళు మేఘుఁ డేగుట కనుకూలముగా గాలివీచుచున్న దను కాళిదామని భావము. ప్రకృతమున కనుకూలముగ నున్నది. తా. ఆ పెండ్లి జరిగినసమయమునందు, గగనమఁన దేవదుందుభులు మ్రోఁగెను. ఆప్సరసలు శుభాక్షతలు చల్లిరి. సిద్ధులు పొగడిరి. పుష్పవర్షము కురి సైను. ప్రజ జల కానందమును గలుగఁ జేయుఁ నట్టి పరిమళముచే నొప్పునవి యై మంచి చిహ్నములు గలవి యైన మలయమారుతములు వీచెను. శ. ఈ విధమున నుద్వాహం బై వేలుపు వెలఁదిపట్టి యంచితమతి న వూవుంబోఁడులు మూపుర తో వివిధవిహారసంగతులఁ ఉత్పరుఁ డై. GA టీ. వేల పు వెలఁడి పెట్టి = స్వరోచి, ఈవిధమున ఇ ఈ ప్రకార ముగా, ఉద్వాహంబై = విభావసిని కళావతినిఁ బెండ్లియాడి, అంచితమతిక్ నుంచిబుద్ధితో, అప్పూవుఁబోఁడులు మూపురతోక - ఆముగ్గురు సతులతో, అముగ్గురునతులతో, = 634 వివిధ విహారసంగతుల మను చరిత్ర ము అనేక విధము లయిన వేడుకఁగాఁ దిరుగునట్టి వ ర్తనములయందు, తత్పరుఁడై = ఇష్టము కలవాఁడై, ముందఱి కన్వయము. తా. స్వరోచి యి ట్టాయిద్దఱిం బెండ్లియాడి మంచిబుద్ధితోఁ దనము పేరు భార్యలంగూడి నానావిధ లాసప్రవర్తనములయం దాసక్తిగలవాఁడై డి. గంగాతరంగిణీరంగత్తరంగళీ కరశీతనైకతోత్కరములందు మందార నూళంది మకరందుతుంది లేం దిండి రానందకృన్నందనములఁ గాంతనిళా శాంత కాంతవితర్ది శా కాంతభూభృద్బ ఎందకందరముల మసృణబిసాహారమాంసలహంసికా సంసదాసార కాసారతటులఁ నే. దక్షక తపక ప్రియుం డని తమక మెసఁగఁ బడఁతు లుప్పొఁగఁ గ్రీడించెం బద్మినీ ప్ర భావఘటితాన్న పొనభూషావి శేష మాల్య వస్త్రాను లేపసామగ్రిఁ జెంది. 1 62 సముదాయములందును, టీ. గంగాతరంగిణి=గంగానదియందు, రంగత్ ఆడుచున్న, తరంగ కెరటము యొక్క, శీకర తుంపురుల చేత, శీత - చల్ల దనముగల, సైళత ఇనుకదిబ్బల యొక్క, ఉక్కరములందు మందార = మందారపుఁ జెట్ల యొక్క యు, మాళంద = తియ్యమామిడిచెట్ల యొక్క యః, మకరండ వూపుఁ దేనెల చేత, తుందిల = మదించిన, ఇందిందిర తేంట్లకు, ఆనందకృత్ = ఆనందమును గలఁగఁజేయుచున్న, నందనముల" ఉద్యానవనములందును, శాంత = హృదయానందము అయిన, నిశాశాంత శాంత = చంద్రశాంతమణులచేఁ గూర్పఁబడిన, వితర్దిక తిన్నెల చేత = ష షాశ్వాసము 635. ఆక్రాంత చుట్టుకొనఁబడిన, భూభృదృృంద పర్వత సముదాయము యొక్క! కందరములన్ =గహ్వరములయందును, మసృణ - హృదువైన, బిస = తామర తూండ్లయొక్క, ఆహార క్షణములచేత, మాంసల బలిసిన, హంసికా = హంసాంగ^లయొక్క, సంపత్ = ప్రోగుల యొక్క ఆసారజ సర్వన్యావశనులు గల, కాసారణచెరువుల యొక్క, కటుల" = ఒడ్లయందును, వడఁతులు మగ్గురుసతులును, తమకతవక తమకేతమకే (ఎవరియంతటవారే,) ప్రియం) డు= ఇష్టముకల వాఁడు, ఎవరికి వారు నాయందె స్వరోచి మక్కువగా నుండె. నని, ఉప్పొంగ ఆనందింపఁగా, వదినీ = పద్మిని యనువిద్య యొక్క, శ్రీ భావ గుహత్తుచేత, ఘటిత సంఘటింపఁబడిన, అన్న = అన్నము, పొన త్రాగునట్టి తేనె, పాలు, నీరు మొదలయినవి, భూమివి శేష = ఆలంకార బిశేషములు, మాల్య= పుష్ప దూలికలు, వస్త్ర - వసములు, అనులేప= మంచి గందము మున్నగుపూఁతలు, సామగ్రి క్పనియొక్క సంపూర్ణతను, చెంది, క్రీడించె. మొదటిపాదమునందు నదీతీరవిహారము, రెండవ పాదమున వనవిహారము, మూఁడవపాదమ.న శైలవిహారము, నాలుగవ పాదమున సరోవరవిహారమును గావించి రని చెప్పఁజ డెను. తా. స్వరోచి మువ్వరు భార్యలు వెంటనంటి రాఁ బద్మినీ విద్యామహి. మచే నన్న పానీయములకును వస్త్రాలంకారములకును గంధపున్నములకును లోప మెంతమాత్రమ మును లేక పోఁగా నదీ సైకత్మ ప్ర దేశములందును, మకరండ భరితమై తేంట్ల రొదలఁ బోదలు విహారవనములయందును, చంద్ర కాంతశిలో 'వేదికలచే నింపుమిగులు పర్వతగహ్వరములయందును, తామరతూండ్లు మెసవి చెయ్యపట్టిన హంసలు వేనవేలు సంచరించుచున్న సర స్తీరములందును సంచ రించుచుఁ క్రీడ గావించెను. ఆలం. ఉదాత్తము. ము, ఆరవించాక్షులుఁడాను నిట్లభి మతవ్యాపారముఁల్ సల్పుచుకో ధరణీశుండొక చోటఁగాంచె లఘుశీతస్వచ్ఛ వారిపూరము 686 మ ను చరి త్ర ము ఐరళీ ప్ర జచంచుపాటితతట వ్యాశీర్ణ మందార కే సుమాకందవినిస్సరత్ఫలరసాసారంబుఁ గాసారమున్, 63 టీ. ఇట్టు= ఈవిధముగా, భగణీశుఁడు = స్వరోచి, అరవిందాక్షులు F = తామర రేకులవంటి విశాలమణ లగు కన్నులుగల యామువ్వురు భార్యలును, నును, అభిమత వ్యాపారములం = కాంతించిన విహారింపు: బనులను, న్నచుకో = ఒనర్చుచు, ఒకచోటక్ ఒకానొక ప్రదేశమునందు, లఘు = తేలికయైన, శీత = చల్ల శయిన, స్వచ్ఛ = విమలమైన, వాఃపూరముకొ = జల ముచే నిండినదియు, పరణ ఉత్తమమయిన, కీరవాశుకము యొక్క, ప్రజ: సము దాయముయొక్క, చందః ముక్కు ఆచేత, పొటిత- బ్రద్దలు చేయుఁబడిన ము, శట=ఒడ్డులయందు, వ్యాకీర్ణ = నిండుకొనిన, మందార = మం దారవృక్షములవల నను, కేసర = వకుళవృక్ష కణులవలనను, దూరండ = తియ్యమామిడి వెట్లనబనన్ను ఐనిన్సరత్ = ఎక్కువగాఁ గాఱుచున్న, ఫజరన - గండ్ల రసముల యొక్క సారంబుక్ = అడ్డులేని జడివాన గలదియు నగు, కాసారముక్" - సరస్సును, కాంచెజ్ = వీక్షించెను. ఫలవృక్షములు ఒడ్డుల కుందు నిండుకొని యున్నదనుట చేఁ జిలంకలు నొక్కి సఫలరస మంతయుఁ బడుట కనుకూలముగా నుండె ననుట. కీరములం ప్రజవనుట చే నసంఖ్యాకముగనుండెననుట. కావుననే వానిచే నొక్కఁబడిన ఫలరసము జడివానవలెఁ గారుట. లఘులే, శీతత, స్వచ్ఛత, బలప్రశస్తి దెలుపును. తా. సతులతో నిట్లు య థేష్టముగాఁ క్రీడ సలుపుచు నొక ప్రదేశ మునఁ జులశీయై చల్లఁగా నున్న వర్మ గోదకమంతో నిండియున్నదియు, గొడ్డుల యందలి చెట్లరుండి చిలకముక్కులచేఁ బగులఁ గొట్టఁబడిన ఫలములనుండి స్రవించుచున్న మధురరసముతోఁ గూడినదియు, నగు నొకానొక సరస్సును గాంచెను... కని త త్తటస్థలంబున షష్ఠాశ్వాసము ననుమతి విహరించె సవిధహరిహ యవరనం దనినందనహరిచందన వనువనార్భకవినోదవళగతుఁ డగుచున్. 637- 61 ఉత్తమ టీ. కని వరస్సును వీక్షించి, తత్తమున = ఆసర స్తీరమున. సవిధ = చేరువ నున్న, హరిహయ దేవేంద్రునియొక్క వర = మయిన, నందన ఆ నందనోద్యాన వన సంబంధమయిన, (హరిహయవరకంపన జయంతునియొక్క, నందన = నందనోద్యానవనముననున్న, అని యద్ధాంత రము:గూడఁ గలదు.) నందన - స్వీయోద్యాన సమునందలి, హరిచందన హరిచందన మను మరభూజముల యొక్క, వన తోటనుండి పీచునట్టి, జవనార్భక = పిల్లతెమైనలచేత, వినోద - శ్రీ డించుటకు, దళగతుఁదు కా ఆయత్తమైనవాఁడు, అగుచు, అనుభుతిక్ - ఇచ్చతో, విహరింటెక్ సంచరించెను. తా. స్వరోచి యాసరస్సుం గాంచి దానిసమీపమున నందనవనము రీతిని దేవశరులతోఁటఱంగల కనశృంగా రారామము నుండి నీ మనట్టి మజయ మారుతము చే నానందింప నీచగలవాఁడై కోరికతో నానర స్త్రీగమునఁ గొంత తడపు విహారము నల్పెను. ఉ. అందొకయంచ లేదు గహనానీలసంచలదూర్మి మాలికా మందసిహారసౌఖ్యమున ముత్తిలి దవ్వుల నున్న చక్రవా కిం దగఁ జేరఁ బిల్చి పరికించి తె యెంతతకం బొనర్చి యిందునిభాన్యలుం ఖతీయు నేక మతిన పగూడియుండఁగాన్, టీ. అందుక్ = ఆసరస్సునందు, ఒక యంచలేకు ఒక హంసాం గన, గహన - ఉద్యానవనమునుండి యే రెంచుచున్న, అని వాయువు చేత, సుచలత్ చక్కఁగా నాడుచున్న, ఊర్చి - కెటములయొక్క! 638 మను చరిత్ర ము మాలికా = వక్త్ర యందు, అమంద విస్తార మయిన, విహార = వినోద విహారమువలని, సౌఖ్యమున సుఖము చేత, మత్తిలి = మదించి-సుఖాతిన యానుభవమునఁ బరవశమునొంది యనుట. దవ్వులక్ = దూరమున, ఉన్న = చక్రవాకిక్ - ఉన్న సూడుచక్ర వారమును, తగ ఒప్పునట్లు, చేరఁ బిల్చి . సమీవమరకుఁ బిలిచి, ఈ ఇందుని ధాన్యలుక్ - చంద్రముఖు లగ నీయుబిడలును, ప్రతియండ్. భర్తయగునీరాజును, ఏకమతిక్ = భేదము లేని మనస్సుతో, కవగూడి జఠగూడి, ఉండఁగా = ఉండుటకు, ఎంతతవంబు ఎంత యొక్క వేగుతస్సు, ఒనర్చిరి - ఒనరించిరో, పరి కించితె = వీరలవిహార విధమును వీక్షించితివా. తా. ఆసరస్సుని విహారానందమునఁ దేలుచున్న యొకహంసాంగన తనకు సమీపమునం దిరుగాడుచున్న యొక చక్ర వాకాంగనం జేరఁ బిల్చి స్వరోచిని ఆతనిభార్యలం జూపి వీరి బెంతమాత్రమును భేదబుద్ధి లేనివారై స్నేహముతో గంచరించుటకు నీరు ముంచెంత తపస్సు చేసిరో మిగుల నానంద 'ముతో విహరించుచుండిరి చూడు మనెను. ౪. మెలఁతకుఁ బతిపై నైనను మెలఁతుక పైఁ బతికి నైన మేలగు పెందుకొ గలయది మెలఁతకుఁ బతికి వలపు సమం బగుట జన్మ వాసన చెలియా. 66 టీ.. తెలియూ - స్నేహితురాలా, మెలఁతకు" = భార్యకు, వతిపై నైనర్. = భర్తనిక్యాననైనను, మెలఁతుకవై - భార్యమీఁద, పతిగి వై గ వెనిమిటికైనను, మేలం = శుభము, సందర్భమునుబట్టి వలపు అని చెప్పుటయే నమంజనము. అగుట - కలుగుట, ఎందుక్ = సర్వత్రే, కలయది స్వభా నము, 'మెలఁతకుకో - చల్ని కని, వతికిక్ మగనికిని, వలపు జ 'మోహము, రమంబగుట=తుల్యముగా నుండుట, హెచ్చుతగ్గులు లేక సరిగా నుండుట, జన్మ వాసన - పూర్వజన్మ సంస్కారము. షష్ఠాశ్వాసము 639 త్యా ఓ స్నేహితురాలా ! భార్యయందు భర్తతో, భర్తయందు భార్యతో, ప్రేము మిక్కుటముగా నుండుట సహజముగాని భార్యాభర్తలు కిరువురికిని మోహము సరిగా నుండుట సహజము గాదు. అట్లుగాక వీధి యందు సమాన మోహ మందుట పూర్వజన్మమున నొనరించిన పుణ్యనల మే కాని మటొకటి కాదు. ఉ. కావున వీరియందు నధికం బగుకూరిమి గల్గియుండు నీ భూవలయాధి గాథునకుఁ బొల్పుగ నీవిభునందు నగ్గలం బీవనజాయతాక్షులకు నిచ్చఁ బ్రియుబదిగానఁ బూవురు దావియుఁబోలె జూలఁ బ్రమదం బొనరించిరి నాకు నెచ్చెలీ టీ. నెచ్చెలీ = ఓ చెలీ, కావున = పరస్పరము వలపు సమము గావున, వీరియందుజ్" . ఈ వెలువలయందు, ఈ భూవలయాధినాథునకు ఈ నృపాలునకు, అధికంబు= ఎక్కువ, అగుకూరిమి అయిన ప్రేమ, బొల్పుఁగ = చక్కఁగా, కల్గి యుండు = కలిగియున్నది, ఈ విఘనందుకో" • నృపాలునందు, ఈ చిన జాయతాక్షులకు" - ఈసుందరులకును, ఇచ్చకో" చిత్తమునందు, ప్రిమంబు - ప్రేమము, అగ్గలంబు ప్రేమము, అగ్గలంబు = ఎక్కువ, ఆదిగానర్ = అట్లగుటచే, పూవునుం దానియుఁ బోలె = పుష్పమును సౌరభమును రీత్ని (ఎడఁబఱవరాని ప్రేమగలవారై), చాల = విస్తారముగా, నాకుక్=నాకు, శ్రీమదంబు = హర్షము, ఒనరించిరి = వీరు కలఁగఁ జేసిరి తా. ఓచెలీ ! యీ యింతులయం దీ నృపాలునకుఁ బ్రేమయున్నట్లే యీ నృపాలునియం దీ యితులకు: ప్రేమ యున్నది. ఇయ్యది పుష్ప ముతో సౌరభము కూడికన్న ట్లుండెను. అందువలన నాకు వీరిం గాంచిన తోడనే యెక్కవ ఉతూహల మగుచున్నది. వ. అని పలుకునమ్మ కాళ్ళలోలనయనపలుకు లాలంబు చేసి వాకి యిట్లనియె. 640 మను చరిత్ర ము టీ. అని, పలుకు నమ్మగాళలో ఉనయన పలుకులు రా పలుకునట్టి యా హంసాంగన చలంకులు, ఆలం చేసి - ఒప్పుకొనక, చక్రవాకి a ఆఁడు జక్కవ, ఇట్లనియె - ఈవిధముగా బదులు చెప్పెను.

• 1

చ. ముదమున నిమ్మహీ ళు: డొక ముద్దియ చూడఁగనొక్క కాండతో. సదమదమై కడంగి గతి సల్పుట తెల్లమీగా నెఱింగి చం మది వివరించి రోయ కభిమానము దక్కి సవీరికూరుముల్ వదలక పెద్ద సేసెదవు నంది గతి దగ వీనిచారముల్. 69 టీ. 'ముదమునక్' = కుతునముతో, ఇమ్మహీశుఁడు - ఈ గాజు, ఒక

ముద్దియ ఒక్కసుందరి, చూడఁగజొ" - చూచుచుండఁగా, ఒక్క కాలర్లతో సంఱియొక సుందరితో, ఐదమదమైనా పెనలు, గడంగి = ప్రమురిపించి, రతి సంగమము, నల్పుట = ఒనర్చుట, తెల్లమిరాజ్ ని స్పష్టముగా, ఎఱిఁగి గోke" = తెలిసికొనియు, మదిక్ ఇహృదయమునందు, నివరించి = (ఇశం సన్యసుందరీ క్రియుం డని) యాలోచించి, రోయక అసహ్యతను జెందక, అభిమానము గౌరవమును, తక్కిన వీరికూరుమల్ మిగిలిన బంగారుడ కుల ప్రేకులు, వదలక=నిడ్డ వక, వందిగ్ధతిక్ బట్టువలె, పెద్ద చేసెదవు - ఘనముగా స్తోత్రము చేసెదవు, ఈవిచారముల్ ఈయూహలు, తగపు - వనికిరావు, తా. ఈరాజు ఒక స్త్రీతో సంభోగించుచుండుటఁ జి సినియం దక్కిన సుదతులు అసహ్యించుకొనక యభిమానమం చెడి వున్న మీల కూరు. ముల గోరంతలు కొండంతలు చేసి బట్టువలె నీవు పొగం చున్నావు. ఇట్టి కృత్రిమ ప్రేమను బ్రశంసించుట తగడు. అలం- ఉపమ. చ. పలువుగ యందు నొక్కనికి బ్రాతియం నొక్క నిశళందుఁజూడ న గ్గలమగు ప్రేమ పల్వురకుఁ గల్గుట యద్భుత నట్లు గాన నీ వ్వెలదులఁదు: గూర్తి స వీనికి నేమియు లేదు వీనియం దలవాడఁ గల్గ డిజలరుహాతులకు బ్రియ మెవ్వడం బునన్. " షష్ఠాశ్వాసము 641 జీ. చూడక్" =ఆలోచించి చూడఁగా, పలువురయందు = అనేకనుంద రులందు, ఒక్కనికిక్ - ఒక పురుషులకు, బ్రాఁతియుక్= ప్రియమును, ఒక్కనియందు=ఒక పురుషునియందు, పల్వురకుక్ అనేకసుందరులకు, ఆర్ధ లము ఎక్కువ, ఆగు ప్రేమ - ఐనయట్టి యనురాగము, కల్గుట = కలిగియుం డుట, అద్భుతము=చి త్ర ము, అట్లు, కానక్=కావున, ఇవ్వెలఁదులయందు= ఈసుందరులయందు, వీనికి ఈపురుషునకు, కూర్మి పన= ప్రేమాతిశయము, ఏమియ లేదు. కొంచెముగూడ లేదు. వీనియందు ms ఈపురుషునియందు, ఈ జలరుహాక్షులకు" ఈసుందరులకు, ప్రియము = అనురాగము, ఎన్వి వీప్ర కారము చేతను, అలపడకో - పరుపడుట, కల్గడు ధంబునక్ = ☑ కలుగఁజాలదు. “ఏక త్రై వానురాగ శ్చేత్ తివృక్షేచ్ఛగతో 2 22 J, యోషితాం బహుసక్తిశ్చ రసాభాసక్తిధా స్మృతః." అనునది యిట ననుసంధించుకొననగును. తా, ఒకనికిఁ జాలమంది సుందరులయందును, జాలమంది సుండరుల కొక్క పురుషునియందును బ్రేమ యుండుట కష్టము. కావున వీనియం దీసుదతులకుఁగాని యీయీ సుదతులయం దీకనికిఁగాని యెంకమా త్రముఁ బ్రేమ యుండదు. క. మనుజేశుఁడు కొలిచినపరి జనములతో నిష్ఠ గోపి సలిపెడిచో నె ట్లను రాగ మట్ల కూరిమి వనితలు పెక్కండ్ర యం దవశ్యము పతికిన్. 71 టీ. మనుజేశుఁడు నృపాలుఁడు, కొలిచిన పరిజనములతో తన్ను సేవించునట్టి పరివారముతో, ఇష్టగోష్ఠి - క్రియాలాపము, సలిపెడిచో కో చేయనప్పుడు, ఆనురాగము = పేకు, ఎట్లు ఎట్లో, అట్ల - అట్టులనే, పని 050-1 642 మను చరిత్ర ము తలు=సుందరులు, 'పెక్కండ్ర యందుకో = పలువురయందు, వతికిక్ వెనీ మీటికి, కూరిమి అనురాగము, ఆవశ్యము - ముఖ్యముగా కలుగు నని యిట మధ్యాహార్యము. తా. నృపాలునకు సేవకులయందువలెఁ బురుషురుఁ బలువురు సంద తులయందుఁ బ్రేమ యుండు నేకాని యొక్క భార్యయందువలె గాఢాను రాగము కలిగియుండదు. ఆలం-ఉపమ. ళ ఈ నెలఁత లీ షహీళు న హీనపతికి దగిలి రేని నితఁ డొక లేము దా నెలమిఁ గూడు నెడ నే మానిని ప్రాణేశునిఁదిమమత మెలంగున్, టీ. ఈ నెలఁతలు = 72 ఈ వనితలు, ఈ మహీశు = ఈరాజును, ఆహీన గతి" = కొ^ఱంతలేని హృదయములతో - ఎట్టి లోపమును హృదయమునం దుంచుకొనక తగిలి రేనిక్ వలచియున్న యెడల, ఇతఁడు ఈరాజు, తాను, ఒక లేచుక్=ఒక చిన్న దానిని, ఎలమిక్ - ప్రేమతో, కూడు పెడక్" ఇ రతి నలుపునప్పుడు, విమానినిజవీరిలో నేచిన్నది, ప్రాణేశుమీఁదిన కుత . భర్తయందలి పేరుతో, మెలంగు = వర్తించును. వినతితో రాజు గలసి యుండునో యాసతి యసురాగ వతివలెఁ గనిపించునుగాని యందఱకు సమా నానురాగము గలుగఁ జాలదనుట. తా. ఈచెలువలందఱును రాజు నెడనే వలపుగలవారలై యుండు! రాజు వేరొకచెలితో సంభోగ సౌఖ్యము ననుభవించునపుడు మిగిలిన చెలువలు కెవరికేని వల్లభునిమీఁదఁ గొంచెమేని ప్రేమయుండునా ! శ. కావున దాశీనికరము కైవసమై సంచరించు క్రమమున విద్యా షష్ఠాశ్వాసమం ప్రావీణ్య వైభవోన్నతి చే వచ్చినవారి వీరిఁ జెప్పకు మింకన్. 643 78 టీ. శావునక్" = అట్లుకావున, దాషీనికరము - ఊడిగంపు స్త్రీల సము దాయము, కైవసమై = స్వాధీనమై, సంచరించు క్రమమునకొ = తిరుగు నట్టి పోలీకను, విద్యా = విద్యలయందలి, ప్రావీణ్య= నేర్పు యొక్క వైభవ= సంపదవలని, ఉన్నతి చేజ్ గౌరవముచేత, వచ్చిన వారిక్ = దొరకిన వారిని, వీరి = సుందరులను, ఇంకక్ శంసింపకు ముం ఇంక మీఁద, చెప్పకుము - హెచ్చుగా తా. కావున దాసీజనము చాలమంది రెంచురీతిని విద్యాసంపనచే నీకనికి దొరికిన యీ చెప్ప గొప్పను.. యొక నిస్వాధీనములో నంచ సుందరుల విషయమై గొప్పలు ఆ. తగులు నెవ్వఁ డొక్క తరుణికి నొకనికి ఒకనికి మెలఁత వలచునదియ మే లనంగ వచ్చుఁ గాని పెక్కు వనితలపైఁ గూర్తి గలుగు ననుట బొంకు గాదె తరుణి. - 74 టీ. తరుణిఇఓ సుందరీ! ఎవ్వఁడు = నీ పురుషుఁడు, ఒక్క తరుణికి ఒక్క యువతీయెడ, తగులం క్ మోహించునో, మెలఁత ఒక జవరాలు, ఒక్కనియెడ, వలచుకో = మోహిందునో, ఆదియ - ఆమో హమే, 'మేలు " శ్రేష్ఠమైనది, అనంగవచ్చుకో జ అని ప్రశంస గామిద వచ్చును. పెక్కు పనితలపై అనేక స్త్రీలమీఁద, కూర్మి = పేరు, కలం గును = ఒకనికి గలిగియుందును, అనుట, బొంకు = అబద్ధము, కాదే=కాదా. రసగంగాధరమునందు- తత్ర స్త్రీ పుంసయోరన్యోన్యాలంబనః ప్రేమా ఖ్యశ్చిత్తవృత్తివి శేషో రతిః స్థాయి భావః" అని వ్రాయఁబడేరు. స్త్రీలకును ఱురుషులకును బరస్పరాలంబన మైన పేరు మనెడి చిత్తవృత్తివి శేష మే రతి యరు నాలంకారిక ధర్మ మిట గ్రాహ్యము. గా 844 మను చరిత్ర ము తా. ఓ నెచ్చెలీ ! ఒక్క మగవాని కొక యాఁడు దాని పయిని, ఒం యాఁడుదాని కొక మగవాని మీఁదను బ్రేమయుండె నన్న ననవచ్చు గానీ చలువురుసుందరులయం దొకమగవానికిఁ గూర్మి యున్న దనుట కల్ల. చ, పలుకులు వేయు నేమిటికి భాగ్య సమన్విత నేన మద్విభుం డిలఁ గలధన్యుఁ డంచు 'నెలుఁగెత్తి వరూధినిపట్టి ముందట బలు కురథాంగ మానవతిపల్కు లతం డిల జంతుమండలీ విలసద శేష భాషలఁ బ్రవీణుఁడు గాన నెఱింగి సిగ్గునన్, 75 టీ. పలుకులు = మాటలు, వేయఁక్ పెక్కులు, ఏమిటికి ఆ ఎందుకు, భాగ్యసమన్వితను భాగ్యవంతురాలను, నేన జ నేనే, ఇలక్" ఐ ధాత్రియందు, కలధన్యఁడు = కలిగిన భాగ్యవంతుఁడు, మద్విభుండు పెనిమిటి, అంచుక్" - అని, వరూథిని పట్టి ముందటక్ - స్వరోచియెదుట, ఎలుగెత్తి కంఠమెత్తి, జీలుకురథాంగమానవతిపల్కులు - చెప్పుచున్న చక్రవాకాంగనయొక్క పలుకులు, ఇలజో పుడమియం దుండెడు, జంతు మండలీ = జీవనసముదాయముల యొక్క, విలసత్ = ప్రకాశించుచున్న - ఒప్పుచున్న, అశేష = ఎల్ల, భాషలక్ = పలుకులయందు, ప్రవీణుఁడు కాఁబట్టి, ఎఱింగి తెలిసికొని, సిగ్గున తెలిసినవాఁడు, కొనకొ = లజ్జచేత, ముండఱికస్వయము. - తా. వలువలుకు లేల? నేనే యదృష్టము గలదానను. నా భర్తయే భాగ్యవంతుఁ డని ముందు బాగుగా వినఁబడునట్లు గొంతెత్తి మాటలాడు చున్న యాచక్ర వాకాంగనపలుకు లాలించి సకల జంతు భాషల నెఱింగిన వాఁడు గావున నావక్షి వాక్యములయర్థమును గ్రహించి లజ్జతో. ళ, తల వాంచి యుస్సు రని మదిం దలపోయుచు మానరాని తమకంబున నా నెలఁతలతో నూజేఁడులు విలసితగతి సౌఖ్య మనుభవించుచు నెలమిన్. 7 షష్ఠాశ్వాసము 615 టీ. కలవాంచి ఆ శిరస్సువంచుకొని, ఉస్సు రని నిట్టూర్పుతో నుస్సు రని, మదిక్ = చిత్తమునందు, తలపోయుంచుకో విచారించుచు, మానరాని తమకంబునక్ విడువఁగూడని యనురాగము చేత, ఆనెలఁతలతో ముగ్గురు సుందరులతోను, విలసితగతి = చిత్తానందమైనరీతిలో, నూతేఁ డులు = నూఱువత్సరములు, ఎలమిక్ = ప్రేమతో, సౌఖ్యము, అనుభవించు చుక్=కాంచుచు. ముందు కన్వయము . తా, తలవంచుకొని యుస్సు రని నిట్టూర్పు పుచ్చుచు హృదయము నందు వీడరాని ప్రేమచేత ముగ్గురు భార్యలతోను హృదమానందకరముగా నూఱుసంవత్సరములు ప్రీతితో సుఖ మనుభవించుచు. ళా. కాంచె భూవిభుఁడొక్క నాఁడుకన శాఖక్వ ప్రభామంజులా స్యాంచ నేచకరత్న విభ్ర మసనా థానూనదృ ద్రోచుల మించుం వ్రాయపు లేటిపిండు తనుఁ గూర్మింజుట్టి రాఁ దద్వనో దంచద్భూమిఁజరించు నొక్క హరిణోత్తంసంబు లిం పారఁగాన్, టీ. భూవిభుఁడు = స్వరోచి, ఒక్కనాఁడు = ఒకానొకదినమునందు, కనక = సువర్ణ ముయొక్క, అఖర్వం ఎక్కువయిర, ప్రభా - కాంతులచేత, మంజూల, ఆనందదాయకము ల 200న, ఆస్యమోమునందు, అంచత్ = ప్రకా శించుచున్న, మేచకరత్న - ఇంద్ర నీలమణుల యొక్క, విభ్రమ = విలాసము వంటి విలాసముతో, సనాథ కూడిన, అరూన-హీనము కాని, దృగ్రో చుల వీక్షణముల ప్రకాశముచేత, మించుంబ్రాయపు = ప్రకాశించు చున్న జవ్వనము గల, లేటివీండు = ఆఁడు లేళ్ల సముదాయము, తన్నుర్, కూర్మి ప్రేమతో, చుట్టిరాక్" = చుట్టుకొనిరాఁగా, తద్వనోదంచద్భూమిక్ = ప్రకాశించుచున్న యయ్యరణ్య ప్ర దేశమందు, చరించు - సంచరించుచున్న, ఒక్కహరిణోత్తు నంబుక్ = ఒక మంచి లేడిని, ఇంపారఁజ్ సంతోష సంతోషము వృద్ధికాఁగా, కాంచెక్ . 646 ము మ ను చ రిత్ర మ లేడిచూపులు మిగుల నల్లగా నుంట సహజము గాన కృష్ణ గణముగా జెప్పుట ప్రసిద్ధము. చంపూ భారతమునందును లేడి చూపు లిటులె నల్లనివిగా వర్ణింపఁబడెను. "క్షోణీకత్ మదికలం ప్రతికృష్ణసారం తూణీముఖే పతితపాణిన ఖాంకు రేఒకొ ఏణీకులాని తరఖైర్యము నాజలా నాం వేణీమినాక్షి చల నైగ్విపీ నే విలేనుః.” " తా, స్వరోచి యొకదినమునఁ గేళి కావనమునందు స్వర్ణచ్ఛాయ గల ముఖములును, నీలమణి ప్రభలవంటి ములతో ఁగూడి సరిచగించు నొక నిదర్శన. శ. కని సతులకుఁ జూపెడుతఱి (ప్రథమ సబకము శ్లో-ఎం.) ప్రభలు గల వీక్షణములు గల హరిణ యఙ్ఞ శ్రమ మగు నిఱ్ఱని గాంచెను. ఆలం ఘనమునఁ దమ చెవుల వాలుఁగన్నులు సోల 'మొననెలవి యెత్తి ప్రియునా ననముక్ మూర్కొనుచు నఱ్ఱు నాకెడు వేళన్. టీ. కని, సతులకు జ్" = సతులకు = భార్యలకు, చూపెడుతఱిక్ 78 చూపు నప్పుడు, ఘనముగ౯" = ఎక్కువగా, తమ చెవులద్ - తమ కర్ణ ములయందు, వాలుఁగన్ను లం= దీర్ఘ మఁ లయిన నేత్రములు, సోలన్ = వ్రాలఁబడఁగా, మొన ముందరికి పెదవియొక్క మొదలు, ఎత్తి = మీదికెత్తి, ప్రి నెలబ ననము అతమభర్త యగు జింక యొక్క మోమును, మూర్కొనుచుక్ వాసన చూచుచు, ఆఱ్ఱు నాకెడు వేళ - మెడను నాకు సమయమందు . ముందఱి శన్వయము. తా. అట్లు సంచరించుచున్న లేడిని స్వరోచి భార్యలకుఁ జూపించు నప్పుడు దానిజత యగునాఁడు లేళ్లు తమ పెద్ద కన్నలు కర్ణములవఱకు వ్యాపించి షష్ఠాశ్వాసము 647 ప్రకాశింపఁగా నఱ్ఱులెత్తి యాలేడి మోమును వాసనఁ 'జూచుచు నఱ్ఱు నాకు చున్న వేళయందు. అలం స్వభావోక్తి. ఛా. హుంకారం బొనరించి వే తలఁగుఁడో హో నేను స్వారోచి నే పంకేజాతులతోడ నెల్లపుడు దర్పస్ఫూర్తిఁ గ్రీడింప ల జ్ఞాంకూరం బడఁగించినారు తలపోయనా కురోఁతయ్యె మీ రింక బోయివరింపుడొక్క రునిభోగేచ్ఛకా నివారించితిన్. టీ. పూర్వోత్తమృగము పెంటిమృగములఁ జూచి యిట్లు చెప్పు చున్నది హుంకారంబు = క్రోధమును దెలియఁ జేయు హు మ్మమ శ్రుతి కటువైన ధ్వనిని, ఒనరించి = చేసి, ఓహో - ఓసుందరులారా ! వే ఆ వేగ ముగా, తలఁగుఁడు. ఒత్తిగిలిపొండు, ఎల్లపుడుకో - అన్ని సమయములందును, దర్ప స్ఫూర్తిక్ మదోన్నతిచేత, వం కేజాక్షులతోడ వద్ద్యాతులగు సుందరులతో, క్రీడించక్ = క్రీడింపను, నేను, స్వారోచినే=న్వరోచియను రాజునా, లజ్జాంకూరంబు = మొలక సిగ్గును, ఆడఁగించి నారు పో గొట్టినారు. మీరు ఓగ్గువిడిచి సుచరించుచుంటి రనుట, కలపోయజ్ = (మీ సిగ్గుమాలిన శనమును)ఆలోచింవఁగా, నాకుజ్, రోఁతయ్యెక్=ఆసహ్యమాయెను. మీరు మీరందఱును, ఇంకజ్ ఇంకమీఁద, పోయి - నన్ను వదలి వెడలిపోయి, ఒక్కరునిక్=ఇంకొక మగ వానిని, వరింపుఁడు వేఁడుకొనుఁడు. భోగేచ్ఛ = రతిసౌఖ్యమునందలికోరిక ను, స్త్రీ సుఖమునందలి వాంఛ ననుట నివారించితి మానితిః-నిలిపివేసితిని, ఇంద్రియచావల్యము నడించికొంటి నని భావము. తా. ఆలేడి యాఁడులేళ్ల పైఁ గోపించి కలకాలము స్త్రీలతోఁ గలిసి రమించుటకు నేను స్వరోచిని గాను. మీరు లజ్జను ద్యజించి విహరించు చున్నారు. మీస ర్తనములు గాంచిన నా కనహ్య మగుచున్నది. కాఁబట్టి మీ తోడి సౌఖ్యమునకు సంతసింపను. కావలసినచో మీరు మఱియొక మగ వానినిఁ గోరుకొనుఁడు, వెళ్లుఁ డనియెను. 648 మ ను చ రి త్రము చ. బరువనకింకులం దనకుఁ బల్వురఁ గూర్చుట భోగ వాంఛఁగా కరయఁగ నొండు గాదు ధన మన్న ధ్రువంబుగ నంగ నాజనో త్క రసముపార్జితం బటులు గా వున వీనికి లే దిహంబు నుం బరమును నన్ను నట్ల పఱుపం బనిలే దిది చెప్ప నేటికిన్, 80 టీ. బరువు భారము - కష్టము, ఆనక అని తలంపక, తనకు = తనకై, ఇంతుల =సుందరులను, కూర్చుట కూర్చుకొనుట, భోగవాంఛక్ = సౌఖ్యా నుభవమందలి కోరిక చేతనే, కాక, అరయఁగ ఆలోచించఁగా, ఒండు గాదు=నుఱియొకటి కాదు. ధనము ద్రవ్యమో, అన్నక్ అనినను, ధ్రువం బుగ నిశ్చయముగా, అంగ నాజన సుదతీజనముయొక్క, ఉత్కరణ సముదాయముచేత, సముపార్జితంబు = ఆర్జింపఁబడినది, ఆటులు గావునక్ ఆటులగుట చేత, వీనికి" = ఈస్వరోచికి, ఇహంబును కో ఈలోకముదలి మేలును, పరమునుజ్=పరలోకమందలి మేలును, లేదు. నన్నును, అట్ల అప్లై, బఱువక్ = పాటుపడఁ జేయుట, పని లేదు = అవసరములేదు. ఇది ఈసా మును, చెప్పక్ =ఇట్టిది యని వచించుట, ఏటికిక్ ఇ ఎందుకు? పలువురు భోగిం చుటచేఁ గామ మారదు. ద్రవ్యము స్త్రీ జనార్జితము గాన “స్త్రీ ని త మధమా ధనుం” అను న్యాయము చే నదియం గర్హ్యము. ఇట్టియెడ నిహకురములకుఁ దా వెక్కడిది? 3 ఈ సౌఖ్య తా. మగవాఁడు తనకుఁగలిగిన కష్టము నాలోచింపక యాఁడువారి డ్రము జేర్చకొనుట రతి కాండ చేతనేగాని యింకొక దాని చేఁ గాదు. వీని భాగ్య సంపద యాసుందరులవలననే యార్జింపఁబడినది. ఇది నిశ్చయ మయినపలుకు. ఆలోచింప నింతకన్న జేమియుఁ గానరాదు. కావున నీ నృపాలునకు నిహ వరములయందు మేలు లేదు. ఈతనిరీతినే నన్ను ఁ గూడ నెందులకుం బనికి రాని వానిగాఁ దలంపరాదు. ఈవిషయ మిట్టి దని యేర్పరింప నవసరము లేదు. క. వీనివిధంబున వనితా ధీనుఁడ నై పెంపు దక్కి తిరుగుచు నుండం గానే షష్ఠాశ్వాసము గా నే వెట్టినా తమకము మాని చనుం డన్న నవియు దుసలక చనియెన్. 649 81 టీ. వీనినిధ బనక్ ఈశ్వరోచి 3ని, వరితాధీ యుఁడ డై = స్త్రీలకు

ం =

= స్వాధీనమయినవాఁడనై, పెంపు-అతిశయము తక్కి పోయి, తిరుగుచు = ప్రవర్తించుడు, ఉండుగాక్ = ఉండుటకు, నే నేరు, వెట్టునే - వెణ్ణి వాఁడనా, తమళము=ఆపురాగము -మోహము, మాని విడిచి పెట్టి, చరుపాడు= పొండు, అనక్ అని మగ లేడి పలుకఁగా, అవియుక్ ఆయా:డు లేట్లను, మనలక = తడవు నేయక, చనియెజ్ వెడలిపోయెను. తా. ఈస్వరోచివిధము గా స్త్రీలకు లోనై తిరుగుటకు నేను పిచ్చి 'వాఁడను గాను. నాయందుఁ గల ప్రేమను వీడి మరలిపొం డన నాయాఁడులే కాలస్యము సేయక బయలుదేరి పోయినవి. శ. ఈకరణి దూఱనాడిన యాకృష్ణమృగంబుపల్కు లటమున్నుగన క్కో కసతి యన్న మాటలు నేకంబై తనమనంబు నెరియంజేయన్, 82 టీ. తలకరణిక్ = ఈ తెఱఁగున, దూఱనిందించుటగా, ఆడిన - పలికిన, ఆకృష్ణమృగంబువల్కులు = ఆనల్ల రేడియొక్క పలుకులును, ఆట మున్నుగ" = అంతేకుఁబూర్వము, అక్కో కసతి - ఆచక్రవాకంగన, అన్న మాటలును, ఏకంబై = ఒకటియ 00, తనమరంబురజ్" m తనచిత్తమును, ఎరియం జేయ ఆ దహింవఁ జేయఁగా. ముందఱి శన్వయము. తా. ఈప్రకారము నిందఁ గాఁబలికిన యావజ్ఝ లేడిమాటలను, అంతకుఁ ఈ బూర్వము చక్రవాకాంగన పలికిన పలుకులంనుగలసి తనచిత్తమును వేధింపఁగా. ఉ. ఆరయ నిట్టిరోఁతలకు నాలయముల్ జలజాక్షు లేటికిక్ వీరలతో డిసంగ మిఁక వీడెద నంచుఁ దలంచి తోన దు 650 మను చరిత్ర ము ర్వారము లైనకోరికలవంక వివేకముచొప్పు దక్కి యిం పారఁగనాఱునూఱు సురహాయనముల్చరిం చెంగ్రమ్మఱన్. టీ. ఆర్య = ఆలోచింపఁగా, ఇట్టిరోఁతలకు - ఇట్టియసహ్య, ములకు, ఆలయముల్ = నివాసస్థానములు, జలజాషులు సుదతులు, వీరల తోడినంగము = ఇట్టి సుందరులతో డి ఇట్టిసుందరులతోడి సైత్రి, వీటికి = ఎందుకు? ఇకజ్ ఇకమీఁద, వీడెదక్ వదలేదను: అంచుకో = అని, తలంచి తనహృద యమున సుద్దేశించి, తోన = తోడుతనే, దుర్వారము PO వారింపవీలు లేనివి, ఐనకోరికలపంకజ్ అయిన కాంక్షలువలన, వివేశము చొప్పు = తెలివి. యొక్క దారిని, తక్కి = విడిచి, క్రమ్మఱద్ = తిరుగ, ఇంసారఁగ క్ సంతోష మతిశయింపఁగా, ఆఱునూఱుసురహాయనముల్ = ఆఱువందల దేవ మానపుసంవత్సరములు, చరియిం - స్త్రీలతో సంచరించెను. తా, స్వరోచి చిత్తమున నాలో చింవఁగా నిటువంటి యసహ్యముల శన్నింటికి నివాసస్థానములు సుందరులు శావున నీసుందరులతోడి మైత్రిని బిడిచి గౌరవముం గాంచవలె నని యెంచి వెంటనే వివేకము పోయి పూర్వముపలె ముప్వురుపత్నులతోఁ గలసి దేవమానమునం దాఱువందల సంవత్సరములు సంచరించెను. వ. తదనంతరంబ క్రమక్రమంబున మనోరమయందు విజయుం డును విభావసియందు పేరునందనుండును గళావతీయందు విభావసుండును ననునఁదనులం గాంచి పద్మినీ విద్యా ప్రభా వంబునం బాకరాసనది ళా ముఖంబున విజయునకు విజయా ఖ్యపురంబును గిన్న రేశ్వరహరిదంతంబున మేరునందనునకు గంధవతి యనుపుట భేదనంబును దక్షిణంబున విభావసునకు ధారాహ్వయోదారమహానగరంబునుం గల్పించి యనల్ప విభవంబున నక్కుమారుల నప్పట్టణంబులకుఁ బట్టంబు గట్టి కృతార్థుండై యొక్క నాఁడు, 84 షష్ఠాశ్వాసము 651 టీ. తదనంతరంబ = తోడనే, క్రమక్రమంబునన్ - శ్రమప్రకా మనోరమయందు విజయుండును = మనోరము యను పత్నియందు విజ యుఁడనువాఁడును, విభావసియందు మేరునందకుండు ను విభావసియను పత్ని యందు పేరునందనుఁ డనువాఁడును, కళావతీయందు నిభావసుండును - కళా పతి యనుపత్ని యందు విభావనుఁ డనువాఁడును, అనునిందనుల = అను కుమారులను, కొంచి=కని, పద్మినీ విద్యా ప్ర భావంబునన్ = పద్మిని యము విద్య యొక్క మహత్తుచేత, పాశశాసన దిశాముఖంబునన్ = తూర్పుదిక్కు మొద అను, విజయునకుక్, విజయాఖ్యపురంబును = విజయమను నామ ముగలపురమును, కిన్న రేశ్వరహరిదంతంబున - కుబేరసంబంధమగు నుత్తరదిక్కు మొదలను, మేరునందనునకుక్", గంధవతియను పుట భేదనంబును = గంధవతి యను నామము గల పురంబును, దక్షిణంబునక్ దక్షిణదిశయందు, విభావసునకుక్, ధారా హ్వయోదారమహానగరంబును = ధార యను నామమున గౌరవింపఁబడు గొప్ప పురమును,కల్పించి=ఏర్పాటు చేసి, అనల్ప విభవంబునక్=ఘనమైన వైభవముతో, అక్కుమారులకొ ఆపుగ్రశ్రయమును, అప్పట్టణంబులకు ఆపురములం మూఁడింటికిని, పట్టంబు గట్టి పట్టాభిషిక్తులకుగాఁ జేసి, కృతార్థుడై = కోరి కలు సర్వముం దీర్చుకొనినవాఁడై, ఒక్కనాఁడు. ముందఱి కన్వయము. ఉ. శాసితశత్రుఁ డానృపతి చంద్రుఁడు తూణధరుండు సజ్యబా ణాసనపాణిపంకజుఁడు నై మృగసంఘములెల్లఁ బెల్లుసం త్రాసము నొందఁ గ్రూరతనరణ్యమునన గయా కుతూహలో ల్లాసమున జరించెఁ జలలక్ష్యవి భేద విధావధానుఁ డై, 85 టీ శాసికశతుఁడు శత్రుఁడు = శిక్షింపఁబడినవిరోధులుగలవాఁడగు, ఆనృపతి . చంద్రుఁడు=ఆరాజో త్తముఁడు, తూణధకుండు = బాణములపొదులు ధరిం చినవాఁడును, సజ్య = ఎక్కిడిన, బాణానఁ = ధనుస్సుతో ఁగూడిన, పాణివంక జుఁడుపై m కరపద్మములు గలవాఁడుపై, మృగ సంఘములఁ జంతుసముదాయ ములు, ఎల్లక్ = సర్వమును, పెల్లు సంత్రాసము = మిగులభీతిని, ఒందర్ . 652 మను చరిత్ర ము పొందఁగా, క్రూరత = క్రూరక్వముతో, మృగయా = 'వేఁటయందలి, కుతూహల = ఆసక్తి చేతనైన, ఉల్లాసమునన్ = ఉత్సాహముతో, అరణ్యము నర్ వనమునందు, చల - కదలుశెట్టి, లక్ష్య = గుఱి యగు జంతువుల యొక్క, విభేద= బాగుగా భేదించుట యను, విధాజవనియందు, అవధానుఁడై = ఎచ్చరిక గలవాఁడయి, చరించె ప్రవర్తించెను. తా. విరోధుల నందఱిని జయించి పేరుఁ గాంచినన్వరోచి వేటాడఁ చలంచి ధనుర్బాణములం దాల్చి వనమున కేఁగి యందున్న జంతు జాలము తన్నుం గాంచి భయపడి పాఱుచుండఁగా బాణములు గుఱిమీఱ విడిచి 'వేఁటాడుచుఁ దిరిగేను. వ. ఆసమయంబున, టీ. ఆసమయంబునక్ = ఆట్లు వేఁటాడుచున్న వేళయందు. శ. *కుటిలకృశసాంధ్యరజనీ విటకోరకకోమలచ్ఛవిస్ఫుటదం స్ట్రో ద్భట పో త్ర ఖని త్రాగ్ర స్ఫుటితవనీధాత్రి నొక్కపోత్రి గనియెన్. ·5-185 = ఇ 86 87 టీ, కటిల=వక్రమై, కృశ=సన్నగిలిన, సాంధ్య సంజ వేళ, రజనీవిట 'గోరక బాలశశి రేఖరీతి, కోమలచ్ఛరిక్ - మృదు వగు ప్రకాశముచేత, స్ఫుట లేటగా వెలుఁగుచున్న, దంష్ట్రా = కోఱలచేత, ఉద్భట = నిగిడిశ, పోత్రజముట్టేయను, ఖనిత్ర - త్రవ్వు గోలయొక్క, అగ్ర కొనచేత, స్ఫుటిక భేదింపఁబడిన, పనీధాత్రి - అడవిప్రదేశము గలదానిని, ఒక్క పోత్రి క్ = ఒక వనసూక రమును, కనియెజ్ • = తా. సంధ్యాకాలమందలి చంద్రరేఖవలెఁ బ్రకాశించుచున్న కో

• ఇది ప్రతీ _ప్తముగా నున్నదని బ్రౌన్ దొరవారివలన సుదాహరింఁ

బడిన యీ క్రింది పద్యమును వైవిద్యార్థమునే కలిగియఁన్నది. షష్ఠాశ్వాసము 653 లతో వన ప్రదేశమునంతను ద్రవ్వనట్టి యడనివండిం గాంచెను. ఆలం. నిదర్శ నము. రూపకము. నీ, జంభారిభిదురసంరంభంబు వీక్షించి జరుగునంజనముహాశైల జరుగునంజన రుహాశైల మనఁగ ఝఁ ఝా ప్రభంజనాస్ఫాలనంబున కుల్కి యరుగుసంవ ర్తశాలాఖ్ మనఁగఁ గఠినకం ఠేకాలకంఠమూలము వాసి వెస వచ్చునుజ్జ్వల క్వెళ మనఁగఁ గలుషధూర్వహఖలోత్కరముపై ఁ బఱ తెంచు దండధర క్రూరదండ మనఁగఁ ఖు తే. ముర్ఖు రారావసంఘాతఘూర్ణ మాన స ప్తపాథోధిపాథగి ప్ర చండన క తిమితిమింగీల మగుచు నభ్రమును మహియుఁ గ్రముకొని వచ్చునొకయేక లముఁ గనియె, = 88 -టీ. జంభారిభిదురసంరంభంబు దేవేంద్రుని వజ్రాయుధము యొక్క యట్టహాసమును, వీక్షించిన కని, జరుగునం జనమహాలముంజ తొలఁగి చనునట్టి పెద్ద కాటుకకొండయో, అనఁగళ్, ఝంఝా ప్రభంజనవర్షముతోఁ గలసిన పెద్ద వాయువు యొక్క, అస్ఫాలనంబునకుకో - చఱపునకు, ఉల్కి భీతినొంది, అరుగు పెట్టు కట్టి, సంవర్త - ప్రళయ వేళయందలి, కాలాభము నల్లనిమబ్బో, అనఁగక్, కఠిన - కఠిన మైన, కంఠేకాల = ఈశ్వరుని యొక్క కంఠమూలముక్ఇఆఱ్ఱు క్రింది ప్రక్కను, పాసేజవదని, వెనక్ = శీఘ్రముతో, వచ్చునుజ్జ్వల శ్వేళము = వచ్చునట్టి ప్రకాశించుచున్న గరళమో, గను, కలుషధూర్వహ = పాపము యొక్క బరువును వహించునట్టి, ఖలో త్కరము పైజ్ = దుష్టులసముదాయముమీఁద, వఱ తెంచు వేగముతో అనం 654 మను చరిత్ర ము వచ్చునట్టి, దండధర ధమో, అవఁగను, ముర్ఖుర = గురగురయను. ఆరొవ = ధ్వానము యొక్క, ఘాత = పెద్ద దెబ్బ చేత, మూర్ఖమాన = తొట్రుపడుచున్న, సప్తసాధోధి = సప్తసముద్ర ములయొక్క, పాధ ఉదకమునుండి బయులుదేసిన, ప్రచండ భయంకరమైన, నక్ర = మొసళ్లు, తిమి = తిము లను లను పెద్దజాతి చేపలు తిమింగిలము = తిములను మ్రింగు పెద్ద చేపలును గలిగినది, ఆగుదుకొ, అభ మను=గగనమును, మహియుద్ - ధాత్రి పోయును, క్రమ్మకొని చుట్టుకొని, వచ్చునొకయేక లమ్ముక్ = వచ్చుచున్న యొకవందిని, కనియెక్. జముని యొక్క, క్రూరదండము - కఠినదండాయం రాత్రిపోను, తా. దేవేంద్రు నివజ్రహతికి భయపడి పరుగులెత్తు కాటుక కొండ విధముగను, మహావాయం వశమునఁ బాఱు గొప్ప మేఘమా రీతిగను, శివుని కంఠ ప్రదేశమునుండి శీఘ్రముగా వచ్చు విషమువలెను, బాపులను శిక్షించఁ బఱ లేంచు యమునిదండము రీతిగను నుండి గురుర ధ్వనులచే సముద్రమనం దలి జలజంతువులను గూడఁ గలత పెట్టుచు భూమి యంతయు నా క్రమించు శీను తనూవిస్తృతియం నాకాశ ముంటునంతటి యెత్తుపగల యొకవరాహ మును రాజు చూచెను. అలం. ఉపమ - అతిశయోక్తి. -ము. కని మౌర్వీనినదంబు సేయంచు భుజంగ క్రూరనా రాచము దనదోర్దండ కృతాంత వండనిభకోదండంబురం గూర్చి బో రన నేయ దమకించుచుండ నొః సారంగాంగనారత్న మ జననాథాగ్రణిఁ జేరి పంచజర భాషా ప్రౌఢమై నిట్లరున్, 89 టీ. కాని = సూకరముం జూచి, మార్వీ నినదంబు = ధనుర్గుణధ్వనిని, చేయంచుక్, భుజంగ క్రూరనారాచము - సర్పమువలెఁ గ్రూర మయిన బాణసుఁను, తన తన దైన, దోర్దండ దండ యమదండముతోడ, నిభ ధనస్సునందు, కూర్చి, బోధనక్ = దండమువంటిహస్తములోని, కృతాంత సమానకయిన, కోదండంబునన్ = "వేగముగా, ఏయక్ విడుచుటకు, తమ కించుచుండకొ తొందరపడుచుండగా, ఒక సారంగాంగనారత్నము ఒక షష్ఠాశ్వాసము 655 మంచియాఁడు లేడి, అజ్జననాథా గ్రణిక్ = ఆవృపాలోత్తముని, పంచజన భాషా ప్రౌఢిమైక్ = మనుజులకులఁకువంటి పలుకులయందలి నిపుణతతో, ఇట్లు . తాః స్వరోచి యాసూకరముం గాంచి ధనుర్గుణమును మ్రోగఁజేసి తీష్ణమగునొక బాణమును ధనుస్సునఁ జేర్చి విడువ నూహించుచుండఁగా నొక యాఁడులేడి నృపాలు గాంచి మనుజభాషణములతో నిట్లు చెప్పెను. క నృప యీ క్రోడము నీకే యపకారము నేసె దీని కలుగఁగ నేలా కృప మదిఁ జొనుపక నాపై నీపు డీశర మేసి నిగ్రహించుట యొప్పున్. 90 టీ. నృప=రాజా! ఈక్రోడము- ఈ సూకరము, నీకుకొ, ఏయపకారమ చేసెక్=ఏమి కీడు చేసినది? దీనికిక్ - ఈసూకరహనందు, కృప ప్రేమను, మదీక్=చి త్తమునందు, చొనుపకు పెట్టుకొనక, అలుగఁగ = కోపించుట, ఏలా ఎందులకు? ఇపుడు= ఈసమయమునందు, ఈశరము = ఈ బాణమును, నాపైక్ = నామీఁద, ఏపి - విడిచి, ని విడిచి, నిగ్రహించుట = మృతి నొందిం చుట, ఒప్పుకో ఆ తగును. తా. రాజా ! యీ సూకరము నీ కేమియం నవకారము చేయలేదు గదా ! దీనిమీఁదఁ గోపించి చంపఁ బూనుట యెందుకు ? ఇప్పుడు దానిం దయచేసి వదలి నాపై నాశరమును విడిచి నన్నుం జంపిన బాగుగా నుండును. క. అని పలుక నతఁడు నీ వీ తనువు యి రోయ నేల తద్దయుఁ గృళమై యునికియుఁ గాదు గదా చెపు మనవుడు నాహరిణి వల్కె నవనీపతికిన్, 91 టీ. అనికలుక లేడి తననే వధింపు మని రాజుతో వాకొనఁగా, ఆతఁడు.ఆస్వరోచి, నీవు, ఈ! నువువై" - ఈశరీరము మీఁద, రోయ వేలు 656 మను చరిత్ర ము అసహ్యపడ కొ=మిగుల, నేటికి, తద్దయ = మిగుల, కృశమై - కృశించి, ఉనికియు ఉండుటయు, కాదుగదా, చెపుమ=నాతోఁ జెర్వము, ఆహారాదికము లభిం ఒక జీవనము కష్టముగా నున్న మరణింపవచ్చునుగాని సుఖముగా నుండి చావఁ గోరే వేల? అనవుడుకో = అని పలుకఁగా, అవనీచతికి = స్వరోచితో, ఆహరిణి - ఆయాఁడు లేడి, పల్కెజ్. సౌఖ్య తా. స్వరోచి తనతోఁ బలికిన జింకం గాంచి నినుం గాంచిన వంతురాలవుగాఁ గాన్పించుచుంటివే! ఇట్లు చావునకుం బూనుట యేల? అన నది చెప్పఁదొడఁగెను. ఆ. అన్యసతులయందు నాసక్తుఁ డగువానిఁ దమక మొదవి కూడఁ దలఁచుకంటె మరణ మైన మేలు మది వితర్కి ంపంగ ననుచుఁ బలుకుటయును నవనివిభుఁడు, 92 టీ. ఆభ్యసతులయందు" – పరాంగనలయందు, ఆసక్తుఁడు= పేరు కలవాఁడు, అగువానిక్" = ఐన పురుషుని, తమకము ప్రేమ, ఒదవి = పుట్టి, కూడ" = సంగమ మొనర్చుటకు, తలఁచుకంటె - ఊహించుటకన్నను, మది చిత్తమునందు, ఐతర్కింపంగ జ ఆలోచింపఁగా, మరణమైనను మృతినొందినను, మేలు శుభము, అనుచుకో" = ఇటు లని, వలంచుటయఁ క్ వచింపఁగా, ఆవనివిభుఁడు రాజు. మందఱి కన్వయము. తా. వరాంగనలయం దిష్టము గలపురుషునిఁ బ్రేమించి కూడఁగోరుట కన్నఁ జచ్చినను మే అని పలుకఁగానే స్వరోచి యేమో చెప్పఁ దలఁచెను. క. తావకహృదయం బెవ్వని పై వదలక నిలిచె నీదుభావము దెలియం గా వలయుఁ జెప్పుమన్న ధ రావల్ల భుతోడ హరిణి క్రమ్మఱ ననియెన్. 92 ష ష్ఠాశ్వాసము 657 టీ. తావకహృదయంబు = నీచిత్తమం, ఎవ్వని పైశా - విరుగనానిపై, = వదలక జమాళిక-నిలుకడగా, నిలిచెక్ పొందెను. నీరుభావము = నీయూహ, తెలియంగావలయ = నే నెఱుంగవల మును. చెప్పుము వానుము, అన్న కో జ అని ముకంగా, హణి - ఆండులేడి, ధరావల్ల భుగోడకొ భూభర్త యగు స్వరోచితో, క్రమ్మఱ = తిరుగ, అనియెక్=ఇటు లనెను. తా. నీచిత్త మెవ్వనియందు నిలిచియున్నదో జేమ తెలిసికొనవలసి యున్నది. కావునఁ జెప్ప్పున యాఁడులేడి స్వరోచితో మరలనిల్లుపలి కెను. చ, చెదరు నామనఁబు నృప శేఖర నీయెడ నిల్చి గున్మథ ప్రకర పరంపరానివాణి పాల్పడి వేంగెడు జట్లు గాన నా యద ట శఁగింపు మన్న హరితాంగన వీవు నరుఁడ నే ముదం బొచవ:గ నీకు నాకు కొథునో చితకృత్యము లెట్లు చేకుఱున్, టీ. నృపశేఖరః = రాజోత్తరూ! నామనంబు సహృదయము నీయెడజ్ ఆనీయండు, చెదరక చును నొందక, నిశ్చిజనిలిచి యన్న దై, మన్మథ= కందునిపైన, ప్రవర శరముల యొక్క, కరువరా = లెక్కలేని కత్త్కులయొక్క; ఓహల్ దెబ్బలకు, పాల్పడి, స్వాధీనమైన, ప్రేఁగె తాపము నొందుచున్నవి జుట్లుగాని కొఁబట్టి నాయదటు = నాదగు మన్మథోద్రే శమును - శరపరంపరచే సే నొందుదురవస్థను, అడ. గింపుము అణఁచి వేయుము. అన్న అని పలుకఁగా, ఈపుజనీవు హరిణాంగనపు ఆఁడు లేడివి, బ్లేజ్" - నేను, వరుుడ - మనుజుఁడను, నీకు నాకు కో నీకును నాకురు, ముదంబు - కౌతుకము, ఒదవ:గళ్ = పుట్టునట్లు, మిథు నోచితకృత్యములు = భార్యాభర్తల రతి క్రీడలకు: దగిన బ్యా పారములు, ఎట్లు ఏవిధముగా, చేకుఱంక్ కలుగును. తా. రాజోత్తమా! నాహృదయము నీయందే తగుల్కొని మదన బాధ చేఁ దాపము గొందుచున్నది. నీవు ననుం గూడి యాబాదు బోఁగొట్టు చును 42 658 మను చరిత్ర ము మన స్వరోచి, 'నీవు మృగాంగనవు, నేను నరుండను, నీరును నాకును సంఘటర యెట్లు కాఁగల' దనియెను. క. నావుడు నను నాలింగన మీ వనురాగమునఁ జేయు మింతియ చాలు భూవర యన్నఁ గృపార్ద్రుఁడు గావున నానృపతి హరిణిఁ గౌఁగిటఁ జేర్చెన్, 95 టీ. నావుడుక్= అనీ, స్వరోచి పలుకఁగానే, భూవర నృపాలా ! ఈవు నీవు, ననుజ్, అనురాగమునన్ = దయతో, ఆలింగనము= పరిష్వంగ మును, చేయంము. ఇంతియ - ఈకౌఁగిలించుటయే, చాలును. అన్న ఆనఁగా, ఆనృపతి ఆస్వరోచి, కృపార్ధుఁడు = ప్రేమచే మెత్తఁబడిన వాఁడు, కావునథ్, హరిణిజ్ - హరిణాంగనను, కొఁగిటఁ జేర్చిన్ = కౌగిలించెరు, స్వరోచి యట్లనినతోడనే యా చూఁడు లేడి, రాజూ! నీవు నన్ను ప్రేమతోఁ గౌఁగిలించుకొనుము. అదియే చాలు' నన స్వరోచి దయగల తా. వాఁడు గనుక నాయ్యాడుజింకను గౌగిలించుక" నేను. నీ వల్లీ మతల్లి లావణ్య సర్వస్వంబు విమలాంగ రేఖ నావిర్భవింపం మంజులమంజరీమహితసౌభాగ్యంబు పరివృత్తకుచవృత్తిఁ బరిణమింపఁ బల్ల వచ్ఛద చారుభావానుభావంబు మృదుహ స్తలీల మూ ర్తీభవింప రమణీయముకుళవిభ్ర మభాగ ధేయంబు కరరుహస్ఫూర్తి సాక్షాత్కరింపఁ తే, జేనీ మృగియై వహించును. ద్వయంబు భాసురంబుగఁ దనయంకపాళీలోన షష్ఠాశ్వానము మించు త్రొగ్రామ్మించు నుపమించు మెలఁత యగుచు నిలుచునవ్వన దేవత నృపతి సూచి. 659 90 టీ. వల్లీ మతల్లి = శ్రీవమయిన తీవియల మొక్క, లావణ్య - ప్రభాతి శయముయొక్క, సర్వస్వంబు = సర్వసౌందర్యమును, విమలాంగ రేఖ స్వచ్ఛమయిన యవయవ సౌవనముతో, ఆవిర్భవింపన్ =జన్మింప గా-తీవియ చక్క ఁదనమంతయు నవయవములుగా మాఱఁగా ననుట. మంజుల = అండ మయిన, మంజరీ - పుష్పగుచ్ఛముల యొక్క, మహిత - మహిమగల సౌభాగ్యంబు=సౌందర్యము, కరివృత్తికుచవృత్తిక్=గుండ్ర నిపయోధర ప్రవర్త నముతో, పరిణమింప" = ఏర్పడఁగా - పూలగుత్తుల చక్కఁదనమంతయుఁ జన్నుఁదోయిగా మాఱఁగా ననుట. పల్లవచ్ఛద = లేఁజొంపముల యొక్క, చారుభావణ అందము యొక్క, అనుభావంబు - ఘనక, మృదుహసలీలతో మృదు నగు కర ప్రకారము చేత, మూర్తీభవింపర్" = రూపమును జెందినది కాగా - చిరువుజొంపములయందము కేలుదోయిగా మాఱఁగా ననుట. రమ ణీయ = మనోహరమయిన, ముకుళుపు పువ్వు మొగడల యొక్క, విధానం = సౌందర్యముయొక్క, సౌందర్యము యొక్క, భాగధేయంబు = ఐశ్వర్యము, కరరుహస్ఫూర్తిక్ నఖముల యొక్క తెxపుచే మొగ్గలు పూవులం శ్వేతగణములోనివి గాన మొగ్గలు గోళ్లు గా మాఱఁగా ననుట సాక్షాత్కరింప= ప్రసన్నము కాగా, చేసి కావించి, (కర్త-వన దేవత). మృగియైజు హరిణాంగనయై, వహించునవ ద్వయంబు = ధరించిన నేత్రద్వయము, భాసురంబుగ - = వెలుఁగఁగా, తన యఁక పాళిలోన = తన పరిష్వంగమందు, మించు మ్మించుకో-ప్రకా శించుచున్న నూతనపు మెఱుపురు, ఉపమించూ మెలఁత = పోలునట్టి సుందరి, ఆగుచుక్", నిలంచు నవ్వన దేవకర్ నిలిచియున్న యావన దేవతను, చూచి, నృవతి=స్వరోచి, ముందఱి కన్వయము. తా, హరిణాంగ నాకారములో నుండిన దేవత యరణ్యములో నున్న - లతలే దేహమును, పుష్ప గుచ్ఛములే పాలీడ్లుకు, జొంపములే కరములును, 060 మను చరి త్ర ము పుష్పముకుళవు లే నఖములును, లేడికన్నాలే కన్నులుగా నయి వెలుఁ గొందఁగా కంపాలతవలె నారాజు కౌగిట నొక మన బాంగనవలెఁ గాన్సింప నా మెం జూచి స్వరోచి స్వరోచి. ఆలం. ఉ ఉపను. శ. పూనిన విస్మయరసమున మానిని మృగిపై చరించి మఱి యంగన నై కానంబడితివి చిత్రం బే నెన్నఁడు నెఱుఁగఁ జెప్పవే తెలియంగన్. జే టీ. పూనిన వహించిన, విస్మయరసమునక్ ఆశ్చర్యమును బొంది, మానిని ఓ సుందరీ, మృగిపై మర్త్యస్త్రీ,పై, www మనలి, మఱి తరువాక, అంగనవై - మర్త్య తివి, చిత్ర ంబుజుఇది చిత్రముగా నున్నది. ఏజ్" డును, ఎఱు'గ\= (ఇట్టిపలతను) చూచి యెఱుంగను. గారణమేమో నాకు దెలియు రీతిని, చెప్పవే - చిత్రమ | 97 అద్భుదరసముతో ఆందులేడిపై, చరించి కానంబడితివి కనవచ్చి నేళ్లు, ఎన్నఁడు=వీనాం తెలియంగు ఇటు కాక్ల కెఱింగింపుము. తా. అప్పు డామెర జూబి రాజు. ఓ సుందరీ నీవు మొదట హరి ణాంగనవై యుండి తరువాత మన జాంగనవై కాన్పించుచుంటివి. ఇయ్యడి ముగా నున్నది. ఇ ట్లగుటకు హేతు వేమో నా కెఱింగింపుము అనెను. నీ, నావుడు నమరకాంతాతనూభవుఁ జూచీ యివ్వన దేవత నే న రేంద్ర సకలభూభువనరదకు మనువర్యు నీయందుఁ బడయు నెన్నిక సమస్త దివిజులు నన్నుఁ బ్రార్థించిన వచ్చితి ననురాగవతినైన నను వరించి పడయుము నాయం దపత్యంబు దీన నీ కగుఁ బుణ్యలోక సంప్రాప్తి యనిన షష్ఠాశ్వాసము తే. నట్లళా కని యయ్యంబుజాయతాక్షి నే చిత్తంబుతోడ నంగీకరించె బాల యిట్లు సుఖాంబుధిఁ దేలుచుండి యంత గర్భిణి యై శుభం బగుదినముని. 661 నేను, ఇవ్వన సకలమైన, భూభువన = = ఆరు బెంచితిని అను టీ. నావుడు క్షా = అనఁగా, అమరకాంతా తనూభవున్ = దేవతాంగనా పుత్రు - డుగు స్వరోచిని, చూచి, నరేంద్ర = రాజూ! ఏజ్* = దేవతేజ్ = ౩ కొననమున కధిష్ఠాన దేవతను, సకల భూలోక వం యొక్క రక్షా - సంరక్షించుటకు, దశ = తగినవానిని, చునువర్యుక్ = ఉత్తమమనువును, నీయందు = నీమూలమున, పడయం. నెన్నికళ్" = కనవలెన నెడి యూహంతో, నన్నుజ్, నీరు సదివి వాలం = సర్వ దేవతలును, ప్రార్థించినక్ = కోరఁగా, వచ్చితికొ రాగఐతిని= ప్రేమగీల దానను, ఐన ననుకో, వరించి గ్ర వరిం చీ= గ్రహించి, నాయందున్, అవత్యంబు సంతానమును, పడయ్యము - పొందుము. దీనకొ సంతానముచేత, నీకుక్, ఫుణ్యలోక సంప్రాప్తి=పుణ్యలోకము యొక్క లాభము, అగు = కలుగును. అనిన = అని అని పలుకగా, ఆట్టకాక = అటుల చే 'శానిమ్మ, అని అయ్యంబుళాయతాక్షీక్ = పద్మములవలె విశాలములయిన నేత్రములుగల యావన దేవతను, ఏకచిత్తంబుతోడ = ఇతరచింత లేశ, అంగీకరింటెక్ పరిగ్రహించెను. బాల=ఆచిన్నది, ఇట్లు, సుఖాంబుధిక్ సౌఖ్యసాగరమున, తేలుచుకో - ఈదులాడుచు, ఉండి, అంత = తరు వాత, గర్భిణియై = చూలాలై, శుభంబు = మంచిని, ఆగుదినమునక్ , ముందఱి ఉన్వయము . తా. స్వరోచి తన సంగతినిఁ జెప్పు మని యడుగ నా చిన్నది 'నే నీవనా దేవతను. నీవలన నౌక మనువుం గనవలె నని దేవతలు కోరంగా నీకడ కేతెంచి తిని. నన్నుం గలసి పుత్రుం గాందుము. ఆతనివలన నీకుఁ బుణ్యలోకములం 662 నును చరి త్ర ము కలుగు” నని చెప్పఁగా దాని కొడంబడి యావనదేవతం బరిగ్రహించి సౌఖ్య మనం దేలుచుండ నామె గర్భము దాల్చి మంచిదినమందు. శా. కాంచె బుత్ప్రు విశాలనేత్రుఁ బృథువత పీఠివిభ్రాజితుగా బంచాసో ద్భట శౌర్యధుర్యమను భద్భాహుఁ దేజోనిధిం బంచాస్త్ర ప్రతిమానుమానఘను సామ్రాజ్యైక హేతు ప్రభూ తాంచల్లక్షణలక్షితు సుగుణరత్నానీకరత్నాకరున్. 19 టీ. విశాలనేత్రుకో … వెడల్పగు నేత్రములుకలవానిని, వృధు విస్తృత మయిన, ఐక్షః పీడిపీఁట వంటి వర్ష ము చేత, విభ్రాజితం = వెలుంగు వానిని, (విశాలము లగు కనులు వెడఁదయురము ఇవి సాముద్రిక శాస్త్రమును బట్టి చూడ శుధైశ్వర్యసామ్రాజ్యాధిపత్యసూచకములం.) పంచాస్య = సింగముయొక్క, ఉద్భట = విస్తారముయిన, శౌర్య = శూరత్వముఃంబోలిన శూరత్వమునకు, ధుర్య = భారమును వహించునవియైన, మన= గొప్పవైన, శుంభద్భాహుక్ = ప్రకాశించు భుజములు గలవానిని, తేజోనిధిక్ = తేజ మన కునికియైనవానిని, పంచాస్త్ర ప్రతిమాను = మదనునివంటి సౌందర్యము గలవానిని, మానఘనుకో = గొప్పమనస్సు కలవానిని, సామ్రాజ్య = మహా మండలాధిపత్యమే, ఏక = ముఖ్యమయిన, హేతువుగా గల ముఖ్యమయిన, హేతు = ప్రభూత = గొప్పవయిన, అంచల్- ప్రకాశించుచున్న, లక్షణ=సాముద్రిక లక్షణముల చేత, లక్ష్మీతు చూడఁబడిన వానిని, సుగుణ = సద్గుణము లను, రత్న = మణుల యొక్క, అనీక = సముదాయమునకు, రత్నాకరు సముద్రుఁ డైనవానిని, పుత్రుక్ = కుమారుని, శాంచెస్". = తా. విశాలనయనములును పెడఁడ కొమ్మును సింహవరా క్రమమును గొప్ప ప్రతాపమును మన్మథు నతిశయించిన సౌందర్యమును సార్వభౌమలక్షణ ములును సద్గుణములును గలిగిన యభిమానధనుఁ డగు నొక సమారు గాంచెను. ఆలం. రూపకము. షష్ఠాశ్వాసము క. వేడుక నయ్యవసరమున నాడిరి సురసతులు కిన్న రాంగన ఆర్థి బాడిరి గంధర్వులు గొని యాడిరి సురతూర్యనినద మగ్గల మయ్యెన్. టీ. 663 100 అయ్యవసరమఁనక్" = ఆపు త్రోత్సవ వేళ, వేడుక - సంతోష ముతో, సురసతులు దేవతాంగనలు, అడిగి నాట్యములు గావించిరి. అర్థి = ప్రేమతో, కిన్నరాంగనలు = కిన్నర స్త్రీలు, పొడిగి గానము 'చేసిరి. గంధర్వులు = దేవగాయకులగు గంధర్వులను వారు, కొనియాడిరి - = పొగడిరి. సురతూర్యనినదము - దేవవాద్యధ్వానము, అగ్గల మయ్యే = విస్తార మయ్యెను. • ఫత్రుడు జన్మించినప్పుడు సంతోషమున నప్సరస లాడిరి. కిన్న రాంగనలు పాడిరి. గంధర్వులు పొగడిరి. దేవదుందుభి ధ్వానము అధికమయ్యెను. తే, ఆట్లు జనియించి స్వారోచిషాఖ్య నతఁడు శాంతిదాంతిదయాసత్య శౌచనిరతుఁ డై యకామతఁ జిరతపం బాచరించె నచ్యుతునిఁగూర్పి యంతఁ గృపార్ధుఁ డగుచు. 101 టీ. ఆట్లు, జనియించి ఆ పుట్టి, అతఁడు - ఆపుత్రుఁడు, స్వారోచి పాఖ్యక్ = స్వారోచిషుఁ డనునామముతో, శాంతి = శమమునందును, దాంతి = దమమునందును (ఆంతరింద్రియ బహిగింద్రియ విగ్రహములయం దనుట), దయా- ప్రేమయందును, సత్య - సూనృతమందును, శౌచ = శుద్ధత యందును, నిరతుఁడై = ఇచ్ఛగలవాఁడై, ఆకావత్ కాంక్షలు లేనితన మతో, అచ్యుతునిఁగూర్చి = విష్ణుదేవు నుద్దేశించి, చిరతజంబు బహు కాలము జరపునట్టి తపస్సును, ఆచరించె = ఒనర్చెను. అంత = ఆటుతర్వాతను కృపార్ద్రుఁ డగుచళ్ = దయగలవాఁ డగుచు, ముందఱి కన్వయము. €61 L మను చరి త్ర ము రిత్ర ప్రతిఫలాపేక్షతోఁ జేఒక కర్మ కునకంటె నిస్కా గుకర్మ మె ఫల వదనుని భగవద్గీతాదులయందుఁ గలదు. ఆకామకర్మమును కృష్ణభగవానుఁ డిటులఁ జెప్పియున్నాఁడు. శ్లో, "సజ్ఞాతాత్కర్మణోఒన్యత్ర కోయం కర్మబంధనః, తదర్థు కర్మ కొంలేయ ముక్తః సమాచరం.”” (py-3. F.) తా. అట్లు పుట్టి యాత్రుడు స్వారోచిషుః డనునామముతో సంత రింద్రియ బహిరింద్రియ నిగ్రహము కలవాడై, ప్రేమయందును సత్యమం దును శుచిత్వము:ను నిచ్ఛగలవాఁ డయి విషయేచ్ఛలు లేనివాఁడై విష్ణు దేవుం గూర్చి బహుకాలము తపము సేయఁ బిరప నారాయణుండు దయగలవాఁ డగుచు. (కర్త నుంందటిపద్యమునందలి లక్ష్మీశ్వరుఁడు) సీ. నీలమేఘము డాలు డీలు సేయఁగఁ జాలు మెఱుఁగుఁజామనచాయ మేనితోడ నరవిందములకచ్చు లడఁగించుజిగి హెచ్చు నాయశం బగుకన్ను దోయి తోడఁ బులుఁగు రాయని చట్టుపలవన్నె నొరపెట్టు హొంబట్టు జీలుఁగు గొటెంబుతోడ నుదయార్కబింబంబు నొఱపు నిడంబంబు దొరలంగ నాడు కౌస్తుభముతోడ తే, జయ జయధ్వని మౌళి నంజలులు నేర్చు శర్వశతదృతిశతమన్యుశమనశరధి పాలకై లబిలాది దేవాలితోడ నెదుటఁ బ్రత్యక్షమయ్యే లక్ష్మీశ్వరుండు. 102 టీ. లక్ష్మీశ్వరుం సు=విష్ణుమూర్తి- లక్ష్మీ దేవికి హృదయవల్లభుఁడు శ్రీమ న్నా రాయణ మూర్తి నీ - మేఘములు నల్లని మబ్బు కాంతిని, డీలు సేయఁగల్ జయించుటకు, చాలు=తగిన, మెఱుఁగు - ప్రకాశించుచున్న, చామనచాయ = ప షష్టాళ్వా స నం 665 శ్యామవర్ణముతోఁ గూడిన, మేనితోడక్ ఇళరీరముతోను, అరవిందముల కచ్చు లంజ పద్మముల యొక్క యతిశయములను- కచ్చు లను నెడ రేకులని చెప్పుటయే నమంజనము. కచ్చుపదము రేకు లను నెడ రూఢము. చూ. ఉ. "పంచశీలీముఖుఁడు తుదబాణమనం జగమెల్ల గెల్చి య భ్యంచితపుష్పవృష్టి మరుదావళి నింపఁగ నివ్వు డల్గు ము ద్రించినజాడఁ దెల్పు సుదతీ మధుపంబు పరిచ్ఛదళ్ఛటా కంచుకితోత్పలంబు తుది కచ్చునఁ జిక్కి యచంచలాకృతిన్.” (వసు. ఆ 8. 93 3) అడఁగించుజిగి = పో:గొట్టునట్టి ప్రకాశముచేత, హెచ్చు నాయతంబు = ఎక్కువ విస్తృతమైన.వి, ఆగు న్నుఁ దోయి తోడన్ = అయినట్టి నేత్రద్వయము తోను, పులుఁగురాయని పశ్రీ, రాజగుగరుడుని యొక్క చట్టువలవన్నెర్ వక్షములరంగును, ఒర పెట్టు= సమానమయిన, హొంబట్టు = బంగరు రంగుపట్ట యిన. ( ప్రాఁతాదులగు పొన్ను పదమునకుఁ బరుషాదియగు పట్టు వర మగుటచే పొంబట్టువదము సిద్ధించేను. కన్నడమున సవర్ణ మునకు మాఱు హవర్ణ ముచ్చ రింతురుగాన “హొంబట్టు” అది పెద్దన ప్రయోగించెను.) జిలుఁగు=సన్న పాటి, గెంటె,బుతోడ జమిలీనే. తబట్టతోడను, (పా. రెంటెము = జమిలి నేతపట్టుబట్ట) ఉనయ ఇ పుట్టునప్పటి, అర్కబింబంబు - రవిబింబము యొక్క, ఒఱపు = చక్క ఁదనము యొక్క, నిడంబంబు = ఉపమను, తొర లంగనాడు = పోఁగొట్టునట్టి, కౌస్తుభముతోడ = కౌస్తుభ మాణిక్యమంతో, జయజయ‘ధ్వనిక్ = జయజయ యను ధ్వానముతో, మౌళిక్ శిరస్సునందు, ఆంజలులు దోసిలులు, చేర్చు - ఉంచుకొనునట్టి, శర్వ = ఈశ్వరుఁడు, శతథృతి = బ్రహ్మదేవుఁడు, శతమన్యు = దేవేంద్రుఁడు, శమన = యమ ధర్మరాజు, శిరథిపాలక = వరుణదేవుఁడు, ఐలబిల కుబేరుఁడు, ఆది = మున్నుCTC గల, దేవాలితోడు = దేవతాసమూహముతోను, ఎదుట = ఆ స్వారోచిషునిముందు, ప్రత్యక్షమయ్యేద్ = ప్ర సన్ను ఁడాయెను. . = 666 మను చరిత్ర ము కొస్తుభము రక్తవర్ణ మనుటకు - త్ర శ్లో. "కాస్తుభౌఖ్యమభూద్రత్నం పద్మరాగో మహోదధేశి, తస్మిక్ హరిః స్పృహాం చక్రే వక్షోలంకరణీ మణి.” ఓ.. (భాగ.) శ్లో. “జయంతి జగతాం మాతుః ననకుంకుమబిందవః, ముకుందా శ్లేష సంక్రాంతకొస్తుభ శ్రీ విడంబినః.” వసంతతిలక). సీ. “శమకాప్త కమనీయ కౌస్తుభరత్నంబు గృహదీపకళిక సుశ్రీ వహింప” "కౌస్తుభరత్నంబు గాంచి బింబ మటంచు మోహించిచేరిన ముద్దుచిలుక.””, తా. (దశావతారచరిత్ర. ఆ-2) నీల మేఘవర్ణుఁడును, బద్మాక్షుఁడును, బంగారు చేలములం దాల్చు వాఁడును, కొస్తుభాలంకారుఁడును, బ్రహ్మరుద్రేంద్ర యమవరుణకు బేరాది దేవబృంద సేవితుండును నగు నాది నారాయణుండు. స్వారోచిషునకుఁ బ్రసన్నుఁ డయ్యెను. అలం. ఉపవ. ఉదా త్తము. శ. ఈ తెఱఁగునఁ దోఁచినహరి శాతఁడు సాష్టాంగ మెరఁగి యంగము పులకా స్వీతంబుగ హర్షాశ్రువు లేతేరఁగఁ జూచి భ క్తి ని ట్లని పొగడెన్. 10% ఈ ప్రకార టీ. అతఁడు = ఆస్వాణోచిషుఁడు, ఈ తెఱఁగున ముగా, తోఁచినహరికి = ప్రసన్నుఁ డయిన నారాయణునకు, సాష్టాం గమంః అష్టాంగములతోఁ గూడినట్లు చాఁగిలఁబడి, ఎరఁగి నమస్కారము చేసి, అంగము - శరీరము, పులకాన్వీతంబుగర్ - గగుర్పాటు నొందఁగా, హర్షాశ్రువులు – సంతోష బాష్పములు, ఏతేరఁగణా నా జనించఁగా, చూచి, భ = క్తిక్ = భక్తితో, ఇట్లని, పొగడె జ స్తోత్ర ముచేసెను. శా. ఆస్వరోచిషుఁ డివ్విధముగాఁ బ్రసన్నుఁ డయిన హరికేఁ జాఁగిలఁ బడి మ్రొక్కి శరీరము పులకరింప నానందబాష్పములు వెడలి భక్తితో నిట్టని స్తోత్ర ముచేసెను. కవిరాజని రాజితము షష్ఠాశ్వాసము జయజయ దానవదారణ కారణళార్థర థాంగగదాధరా జయజయ చంద్రదినేంద్రళతాయుతసాంద్ర శరీరమహః ప్రసరా జయజయ తామరసోదరసోదర చారుపదోత నోజ్ఞిత గాంగఝరా 667 జయజయ కేశవ కేశినిషూదన శౌరి హరీ దురితాపహరా. 104 టీ. చానవ = దనుజుల యొక్క, దారణ = భేదమునకు, కారణ హేతువులైన, శార్ద్ర = సింగిణీపిల్లు, రథాంగ = చక్రము, గదా - గుదియ, అసి = కత్తి, ధరా = తాల్చినవాఁడా ! జయజయ జు జయించుము - నమ స్త విరోధులను జయించి సర్వదా జయశీలిపై వెలుంగు మనుట. చంద్ర - చందు రులయొక్క, దినేంద్ర = ఆదిత్యులయొక్క. శతాయుత పదిలక్షల యొక్క, సాంద్ర విస్తారమయిన, శరీరమహః = శరీరకాంతివంటి శరీరకాంతి యొక్క, ప్రసరా = వ్యాప్తిగలిగిన వాఁడా! జయజయ, తామరన ఉదర = పద్మముల యొక్క లోపలితట్టునకు తామరపూవులలోని భాగ మెఱ్ఱగా నుండును గాన నట్టి యెఱుపునకు, సోదర సమాన మయిన, చారు = జ సమాన మయిన, చారు = మనోహరమయిన, వద= పాదములవలన, ఉణ్ణి త వదలఁబడిన, గాంగ = గంగానదీ సంబంధ మయిన, ఝరా= ప్రవాహము కలవాఁడా! జయజయ, కేశవ = బ్రహ్మరుద్రు లకు పుట్టుకచోటు గలవాఁడా- లేక కేశవవవమునకు “శోధనాః కేశాః యస్య సః" ఆను వ్యుత్పత్తిచే మంచి కేశ ములు గలవాఁ డని చెప్పనగును. లేదా “ళ ఇతి బ్రహ్మణో సామ ఈశోహం నర్వదేహినాం, ఆవాం తవాంగే సంభూతొ తస్మా ల్కేశవ నామవాక్.” హరివంశే. “కశ్చ ఈశశ్చ తామస్మిక్ స ఇతివా ” అను వ్యుత్పత్తిచే బ్రహ్మరుద్రులకు జననభూత మైనవాఁ డని చెప్పవచ్చును. కేతినిషూదన కేళి యను రక్కసునిఁ జంపినవాఁడా ! శౌరి కూరవంశోద్భవుఁడా! హరీ = హరి మంచి శిరోజములు గలవాఁడా ! 668 యతు మను చరిత్ర ము నామాంతరముగలవాఁడా! వేయం వాఁడా! జయజయం దురితాసహరా = వృఙ్ఞానము లణంచి తా చక్ర కదా ఖడ్గ వద్ద ములు దాల్చి రక్కసులు జంపినవాఁడవును, ఆదేశ సూర్యచంద్రులఁ బోతిన దేహప్రభ గలవాఁ డవును, గంగకు జన్మస్థాన మగు చరణపద్మములు గలవాఁ డవుకు, బ్రహ్మరుద్రులకు జన్మ స్థానమైనవాఁ డవురు కేశి యను దానవురి వధించినవాఁ డవును, డవును, శూర వంశోద్భవుఁడును, పాపములను బోఁగొట్టుకాఁడవు డైన యోవిష్ణుమూర్తీ! శత్రువులు నందరిని జయించి యందఱియుదును గొప్ప వాఁడపై సంచరింపుము . ఆలం - ఉపమ సీ, అవ్యయానంత విశ్వాత్మక విశ్వేశ బ్రహ్మవు నీన కపర్ది వీవ యింద్రుండ నీవ వహ్నిని యనిలుఁడ వీవ వరుణుండ వీవ భాస్కరుఁడు వీవ యముఁడ వీవ న సూత్కరము నీవ రుద్రులు నీవ యాదిత్యులు నీవ విశ్వు లీన మరుత్తులు నీవ మంత్ర ములు నోం కృతి వషట్కృతి శ్రుతిస్మృతులు నీవ తే, వేద్య మీవ యీవచ్చినవిబుధగణము సర్వమును నీవ యె ట్లన్న సర్వగతుఁడ వగుట మఱి నీవు గానివాఁ డనఁగ నెవ్వం డరయఁగను శేషభూతనము స శేషి . స్త 105 టీ. అవ్యయ = శుభాకాగుఁడా, ఆన క =అంతము లేనివాఁడా, నిశ్వా త్మక=సకలస్వరూపుఁడ వైనవాఁడా, విశ్వేశ జరమస్తలోకములకు: బ్రభువా, బ్రహ్మవు = సృష్టిక ర్త యగు నలు మోముల వేలువపు, నీవనీ వే, కపర్ధిని=సంహార షష్ఠాశ్వాసము 669. కర్త యగుమ హేశ్వరుఁడవు, ఈనజనీవే, ఇంద్రుండవు, ఈవజనీవే, వహ్ని నిజా ప్రత్యక్ష దైవశమవు- అష్టదిక్పాలకులం దొక్కఁడవు నగు నగ్నిహోత్తుఁడవు, అనిలుఁడవు = దిక్పాలకులం దొక్కఁడును బ్రాణస్వరూపుడు నగువాయు రూపు:డవు, ఈవ. దరుణుండవు - పశ్చిమదిక్పాలకుఁ డగు వరుణ దేవుఁడవు, ఈవ. భాస్కరుఁడవు = ప్రభాశరుఁడవు-సమస్త లోకములకుఁ బ్రకాశమును బ్రసాదిండు సూర్యభగవానుఁడవు, ఈవ. యముఁడవు పాపుల శిక్షించుట యందు ధర్మము తొలఁగనివాఁడవు - దక్షిణదిక్కు పాలించువాఁడవు నగు యముఁడవు, ఈవ వసూక్కరము వసువుల సమూహమును ఆష్టపసువు Xణం జయ లును, ఈపు రుద్రు౯ =నీకాదశరుద్రులును, ఈవ. ఆఃత్యులుక్ =ద్వాదళా దిత్యులును, ఈప విశ్వులు - కుదుగలుగురు పిశ్వదేవతలు, ఈవ మరుత్తులు నలువడితో మిదిమంది వాయువులు ఈవ. మంత్ర ములు = గాయత్రి మొదలగు మంత్రములును, ఓకృతి = ఓంకారమును, పషట్కృతి - యజ్ఞాదులయందలి వషట్కారసును శ్రుతి - వేదములును, స వేదములును, స్మృతులు = ధర్మశాస్త్రములును, ఈవ. 'వేద్యము = తెలిసికొనఁదగిన ముఖ్యవస్తువును, ఈవ. ఈ వచ్చిన విబుధ ఇక్కడి కేప్పుడు వచ్చియున్న దేవతా సమూహము, సర్వమును = ఎల్ల యును, ఈవి. ఎఱ్ఱన్నక్ - అది యెట్లన, సర్వగతుఁడవు అంతట నిండియున్న వాఁడపు-సర్వభూతాంతర్యామిని, అగుట = అగుటచేత, మణి = మణీ యును, ఆరయఁగను ఆలోచించఁగా, నీవు కానివాఁడు=నీవు గాకుండువాఁడు, ఆనఁగా, ఎవ్వఁడు = ఎవ్వఁ డున్నాఁడు, శేషభూరసమస్త =ఆ ప్ర నత్తమయిన సర్వజీవములు గలవాఁడా - లోఁబడిన ప్రవృత్తులుగల సచుస్త ణంలం గలవాఁడా, శేషి=నిధేయ నుగు సర్వలోకమునకును ముఖ్యమయిన వాఁడా-సర్వప్రపంచమునకు స్వామియైన వాఁడా యనుట. ప్రా మ, పరతత్త్వం బగునీకు 'మోడ్పుఁగరముల్ పద్మా కీర్తించెద బురుషార్థస్థితి నొప్పుసిన్నుఁ గరుణాంభోధి భవార్తు జ డ్ు, శరణార్థి ననుఁ గానఁగాఁ దగుఁ ననుఁ గానఁగాఁ దగుఁ బ్ర ధానవ్యక్తశాలా 670 మను చరిత్ర ము తయీ, శ్వరభూతంబుల జీవె కర్తవురు బ్రోవర్ భర్తవుగా వాగ్గవున్. 106 టీ. పద్మాష్ పద్మ ములవంటి నేత్రములు గలవాడా! పరతత్త్వంబు= వరబ్రహ్మము, అగునీకుకొ అయి యొప్పారు చున్న నీకు, మోడ్పుఁగర ముల్ = వందనము, పురుషార్థ స్థితిక్ = నాలుగు పురుషార్థముల యునికిచే ధర్మార్థకాను మోక్షము లను నాలు గు విధముల పురుషార్థముల యునికి చేత, ఒప్పు నిన్ను క్ అమరియున్న నిన్ను, కరుణాంభోధి దమాసముద్రుఁ డయినవానిని, కీర్తి౦చెనక్ పొగడెదను భవార్తుక్ = సంసారము వలన బాధితుఁడ నగు వానిని, జుక్ = మూడు; డనగు వానిని, శరణార్థిక్ = శరణం గోరిన వానిని, నన్నుక్, కావఁగాఁ దగు = రక్షించఁదగును. ప్రధానవ్యక్త= సర్వ శేషి యనఁ దెలియఁబడుచుండువాఁడా, కాలాత్మ (భూతభవిష్యత్తు) కాలస్వరూపు. డా, ఈశ్వర సకలనియామకుడా, భూతంబుల కు - జీవము లకు, కర్తవు = సృష్టిక ర్తవును, ప్రో వజ్ - రక్షించుటకు, భర్తవు భాగమును వహించినవాఁడవును, హర్తవు = నాశనము చేయువాఁడవును, ఈవ = కాల తా. ఓనారాణమూ ర్తీ ! వర్మ బ్రహ్మమువగు నీకు నమస్కరించెదను. ఎక్కువ భూతదయ గలవాఁడవురు. నాల్గు పురుషార్థములను నెక్కొలుపు వాఁడవు నగునిన్ను స్తోత్రము చేసిద. సర్వ శేషి పై తగువాఁడవురు స్వరూపుఁడవును సర్వనియామకుఁడవు నైననీవు సర్వజీవముల సృష్టిస్థితి సంహారము లొనర్తువు గావున సంసారబద్ధుఁడనై యేమియు నెఱుంగని వాఁడనై శరణం వేఁడిన నన్ను రక్షింపుము. దశావతార స్తవము చ. విలయతమి స్ర వేళ నతివేల మహాంబుధినూర్ధ్వలోకవా, సులు నతులై కనుంగో నెడు మాడ్కు ల కౌర్వహుతాశన క్రియాకలి షష్ఠాశ్వాసము 671 తగతి వెలుంగుఘన కాయ విజృంభణం జోఅమీన వై, కల యఁగఁ గ్రాలునీ వెడఁదకన్నులు ప్రోచు యముఖము కాంత కా, టీ. మురాంతకా మురాసురుని జంపిరహరీ, విలయతమిస్ర వేళ = ప్రళయకాలపు నిశాసమయమందు, అతి వేల మహాబుద్ధిక్ ఉఒడ్డును దాఁటి సమస్త ప్రపంచమును వ్యాపించిన మహాసముద్ర మునందు, ఊర్ధ్వ లోక వానులు = స్వర్గము మొదలు కొని వయిలోకములయం దున్న వారలు, నతులై = మొదలుకొని నమస్కరించుచున్నవారై, కనుంగొనెడు చూడ్కులకుకో వీక్షించునట్టి వీక్షణములకు, ఔర్వహుతాశన ఇ బడబానలము యొక్క, శ్రీయా = పని తోడ, కలిత - ఒప్పుచున్న, గతి = ఒప్పుచున్న, గతి = ప్రకారము చేత, వెలుంగు = వెలుఁగు చున్న, మన= పెద్దదీయయిన, కాయ శరీరము యొక్క, విజృంభణక్ శరీరస్ఫూర్తి చేక, చోఱమానవై - చొటిచేవవై, లయఁగ౯ = సర్వత శ్రీలు నీ వెడఁదకన్నులు వెలుఁగుచున్న నీ పెద్దశన్నులు, మముక్, ప్రోచుకో కాపాడునుగాక. యా విలయ విలయతమి స మావరించుటచే లోకమంతయు జలమయమై యంధ కార బంధురముగా నుండెను. అందున్న మానము దేహ మభివృద్ధి నొందిన కొలఁది కనులు మిగుల వృద్ధినొంది బడబాగ్నులవలెఁ దోఁచెను. తమిస్రముగా మీన క్షేత్రములు కలయః బ్రకాశించెను. కనులు వెడఁదలం గాన కను వెలుఁగులు బడబాగ్నులవలెఁ దోఁచెర. ! తా. మురాసురునిం జంపిన నారాయణమూ ర్తీ! ప్రళయకాలపు నిళయందు ప్రపంచమును ముంచి వైచిన మహాసమ ద్రములోఁ బయిలోనే ములనుండి చూచుచు నతులు సల్పువారి నేత్రములకు బడబానల మో యనఁ బ్రకాశించుచున్న పెద్దశరీరము గల చొఱ చేత పైన నీ లోచనములు మముం గాపాడుఁగాక. అలం- రూపకము. చ, చటులకృపీటసంస్థితర సాస్థలి వ్రేలక యుండ గార c చ్చుటకునుబోలె శంఖరుణిశు_క్తికదంబము నుగ్గుగా విశం 672 మను చరిత్ర ము కటచరమాంగమంథ గిరిఘటనఁ జేసి ఘరట్టమై కృపా పటిదుజగంబుఁ బ్రోచునల ప్రార్క మఠంబులను భజించెదన్. టీ. చటుల - కదలుచున్న, కృపీట = జలమునందు, సంస్థిత ఉండు నట్టి, రసాస్థలి = ధరణీశలను, స్త్రీలకి యండ - ఐగుకుండుటకై, గార Crచ్చుటకును బోలెజ్ ఇసున్నపుగచ్చుచును జేమో యనునట్లు, శంఖ = చిందముల యొక్క యు, మణి = మణులయొక్క, శుక్తి = ముత్యపుఁ ఉప్పల యొక్క యం, కదంబము = సమదాయము, నగ్గుకాళ్ -పొడి యగు టకు, విశంకట - విపులమయిన, చరమాంగ ఆ వల్ను చిప్ప యొక్క యు, మంథగిరి = మందరాద్రి యొక్క యం, మెట్టగఁ జేసి రాపిడివలన, ఘరట్టమైజ తిరుగనయై కృపాపటిమడ దయాతిశయము చే జగంబుల్ = ప్రపంచ మును, ప్రోచు నల ప్రాక్క మఠంబు = రక్షించునట్టి శ్ర ద్ధ మ యిన ప్రాంత కూర్మమును, నినుణ్, భజించెడక్ = సేవింతును. సముద్ర శుధన సమయమున మందరగిరి మునిగిపోవ శ్రీ విష్ణువు ఆది కూర్మ రూపమును ధరించి శైలమును పంపుపై వహించె ను భాగవశరథ నీట ననుసంధించునది. నీరు కదలంట మందరగిరి యెడ తెగక కవ్వమువలెఁ జింకు చుండుట చేత నీటితాకిడిచే బ్రహ్మాండభాండము పగిలి టెరియవిచ్చకుటకుఁ జైన గారపూయట ప్రసిద్ధము. కూర్మము మూపుపై తిరగటి సైగల్లువలె మందర గిరి తిరుగవలసియున్నది గానఁ దదనుకూలమునకు కూర ము మూఁపు విశంకట మనీ చెప్పఁబడెను. అలంకారము. ఉత్ప్రేక్ష. పాత్రములు పగులువారి నీ రింకకుంటకై గారపూయుఁ బ్రక్రమమీ వద్యమునందును, పంచమ ఆ. 38 వ. నగచ్చు చేయువిధమును జెప్పఁబడెను. తా, జలముపైఁ దేలియున్న ధరాతలము విరిగిపోకుండుటకై సున్నపు గచ్చు చేయుటకేమో యనునట్లు తన వెన్ను చిప్ప పండుగురా యయి మంద రాద్రి పైనుండు శిలయఁ గాఁగాఁ దాను తిరుగలియై శంఖముల యొక్క యం, షష్ఠాశ్వాసము 673 మణుల యొక్క, ముత్తెపుఁ జిప్పల యొక్కయు సముదాయ మనునున్న మును విసరి ప్రపంచమును కాపాడునాదికడుత మైన టన్నుఁ గొల్చెదను. చ. ఉరుతరవిగ్రహస్ఫురణ నుబ్బిన వీరు పరిచ్ఛికానుఖాం తరమునఁ దోర మైగయుధార నజాడముగా జుకు ప్పెతో సరి యనఁగాఁ దలాతలరసాతలసీచులు సించి థాత్రి ను ద్ధరణ మొనర్చినట్టినిను నాదివరాహము నాశ్రయిం చెదన్. టీ. ఉగుతర - మిగుల గొప్పదయిన. విగ్రహ - శరీరము యొక్క ? ఉబికిన యందకము, ఊపరి - స్ఫురణజ్" - చలనముచేత, ఉబ్బినరీప పైభాగపు యొక్క ఛిగా - గోఁటీదయిన, ద్వారపు మొగదల యొక్క, అంతరము"; "= వెలితినుండి, తోరమై=విస్తారమై, ఎగయధార న్ మీఁది కెగురుధారచేత, కాండము = బ్రహ్మాండము, బ్రహ్మాదము, రాజును ప్పెడోక్ శాచపఁబంధ మగు బుడ్డితో, సరి ముల్యము, ఆనఁగాడ్, శలాకలరసాతల సీమలు కెలాశలాది క్రింది ప్రపంచములను, సేంచి - చీకలుగాఁ జేసి, ధాత్రిక్ = పుడమిని, ఉద్ధరణము = ఎత్తుగును, ఓపర్చినట్టియుక్ చేసిన = వరాహమును, ఆశ్రయి నిన్ను, మొదటి ఆదివరాహము సేవించెదను. యిం చెద = తా. మిక్కిలి గొప్ప దగు నాదివరాహమూర్తి బ్రహ్మాండమునంతయు నిండియున్న మహాజలమునందుఁ జొరఁగా విస్మృతి మగు నాదేహసమృద్ధిచే నామహాజలము విశేషముగాఁ బొంది బ్రహ్మాండమునందు గండియేర్పఱచికొని మీఁదికి ధారగా నెగసి బ్రహ్మాండము పైనంతటను వ్యాపించగా జిల వ్యాప్త మగు బ్రహా-డము గాజుకుప్పెపలెను బైకెగయ జలధార సోగమెడపలెను నుంటచే గాజుకు స్ప్పెలెఁ దోఁవఁ జేయుచుండఁ క్రింది ప్రపంచముల నన్నిం టిని భేదించి పుడమిని మీఁది కెత్తిన యజ్ఞ వరాహవిగ్రహుండ వగు సిన్నారు యింతును. ఆలం. ఉప ఉ. మ, కరుణించు మము నట్టినీదుభుజయగ్మం బెద్దిపూనె సభోం తరసీమ దితిజాంత్ర సక్తనఖసంతానంబుతో నోసృకే మాను 43 674 మను చరిత్ర ము సరి రాత్రించరఖీతికై త్రిభువనాస్థానీయవీథి విశ స్వర శోణ స్త్ర గలంకృత శ్రీ కచ భాస్వత్తోరణ స్తంభతిన్. 110 టీ. ఓ సృ కేసరి = ఓ నృసింహమూర్తీ! ఎన్ది - విభుఃద్వంద్వము, నృకేసరి నభోంతరసీసు = గగనమధ్య ప్రదేశమందు, దితిజ= హిరణ్యకశిపునియొక్క। ఆంధ్ర = ప్రేపులతోడ, భక్త = కలిసిన, నఖసంతానంబు తో జ గోళ్ల సముదాయములో, రాత్రించగభీతికై - రక్కసులవలని భయమునకై, త్రిభువనాస్థానీయవీథిక్ = స్వర్గముయొక్క కొలువుకూట ము యొక్క దారి యందు, వికస్వర = వికసించిన, శోణ - రక్త వర్ణముగల, ప్రక్ పుష్పమాలి కలచేత, ఆలంకృత = ధగింపఁబడిన, శ్రీ శచ = అలవముల చేత, భాస్వత్ శ్రీ వెలుంగుచున్న, తోరణస్త భక= గోపురద్వారమని రాట అగుటను, పూనెక్= పూనెనో, జట్టి నీరు భుజగ ట్టి నీదోయ్యుగము, మముక్, కరుణించుక్ = దయఁ జూచును. హిరణ్యాతుఁడ స్వర్ధము నేలఁచుండ సభామధ్యమున నృసింహమూర్తిచేయ జంపఁబడే ననుపురాణకథ ఇట ననుసంధించుంది, ఇంమహిరణ్య గ శివుని ప్రేవులు ఎఱ్ఱనిపూలదండలుగను గోళ్లు అంపములుగను భుజములు తోరణ స్తంభములు గను వారి ంపఁడెను. వర్ణింపఁడెను. తా. ఓనృసింహమూర్తీ ! నీవు హ స్తనఖ ముల యుకు హిరణ్యకశిపుని పొట్టం గల ప్రేవులు వ్రేలాడఁగా చేతం లెత్తి స్వర్గసభ ద్వారా దేశంబున నిలిచి యఃన్నకఱి నీ హస్తములం దానవులకు భయము గలిగించుటకై రక్త పుష్ప మాలికలచే నలంకారము చేయఁబడిన అంపములు గట్టి నిలిపిన గోపురద్వార పురాటలఁబోలె నుండె, నట్టి నీహ నవ్వయము మముం గాపాడుంగాక ! ఆలం. నిదర్శనము. చ. దనుజకు లేంద్ర దత్తశర తామరసస్థితదాన ధార చే ననిమిష దై న్యద శిఖిత మహామునిమండలదృశ్యకశ్యపాం గననయ ంబువుల్ గడిగి కంజభవాండము మోగ లీలమై బెనిచినదంభవామను నువేంద్రుని నిన్ను సమాత్ర యిం చెదన్ షష్ఠాశ్వాసము 675 టీ దుజనులేంద్ర = గాక్ష నపంలో త్తమునిచేత (బలిచక్రవర్తి చేక), వత్త = ఒసఁగఁబడిన, కరతామరస - కరపద్మములండు, స్థిక = ఉన్న, దాళ్ల ధారచేజ్ = త్యాగజలధారల చేత, అనిమిష = సురల యొక్క, దైన్య బీదశన ము చేశ, దుఃఖి త జ. విచారమును బొందిన, మహాముని మండలదృశ్య స పర్షి సముదాయమునందు వీక్షింపఁ దగిన, కశ్య పొంగన కశ్యప ప్రజాపతి భార్యనుగు నదితి యొక్క, నయనాంబువుల్ = నేత్ర జలములు, కడిగి, కంE భవాండము = బ్రహ్మ౦డము, మోపక్ తగులునట్లు, లీలక్ సులభముగా మైక్ - శరీరమును, పెనిచినదంభ వారునుక్ = ఎదుగుర ట్టోనర్చిన క వామనుని, ఉపేద్రుసిక్ = ఇంద్రసోవరుఁడైన వానీనీ, నిన్నుకో, సమాశ్ర యం ఔది = బాగుగా నా. నాశ్రయించెదను. = మునిమండల దృశ్యకశ్యపొంగన యనుటచే దానధార గైకొన్నంతన సప్తర్షి మండలమువఱరుఁ బెఁగి మాతృశోకము వారించే నని భావము. ఇటు 'లనుటచే బెరుఁగుటయొక్క వేగాతిశయము సూచితము. ఆముక్తమాల్యద యందు నిటులే పెరు:గుటయందలి వేగా తీశయము "గ్రక్కునన్నె గరుకు వ్య తన్మహాచ్చాను” యను వామన వర్ణనభాగముచే సూచిఁపఁబడినది. దండ నామరుఁడు గాన నే కంజభవాండము నంటునటులఁ దన మేరు లీలమై వెంపఁ జూలెను. తా॥ బలిచక్రవర్తిచేఁ బుడమిని మూఁడడుగులు దానముగాఁ గొపి బ్రహ్మాండ మంత రం నిండిన కపటవామనరూపుని ను పేంద్రుని నిన్ను నేను బాగుగ నాశ్రయించెదను. అలం. పర్యాయోక్తము . చ. తన దగ్గుపుతతి గనలి తానె వధించిన పాపముల్ చెడకొ మునిఁ గెడునాAcణో గ్ర కిణముల్ మొనయంగ శమంతపంచక మునఁ బితృతర్పణచ్ఛలన ముక్కలు వెట్టుభవద్భుజూ మొగం బున కిదె వందనంబు భృగుపుంగవరూప విహంగ వాహనా. టీ. భృగుపుంగవరూప = భార్గ వోత్తముని యాకారముగల, వివాంగ వాహనా ఆ గరుడవాహనుఁడా, తనది తనవలననైనది, ఆగునంతతి 678 మను చరిత్ర ము ళ, పెరుఁగు ప్రలంబుని వీఁపునః గరిపై హరివోలె విశద క్రాంతి నిలిచి త త్కరణం బారాటముగాఁ బరిమార్చిన నీదు బలిమిఁ బ్రణుతింతు హరీ. 114 జీ. హరీ = నారాయణుఁడా, పెరుఁగు ప్రలంబుని వీఁ పులక్ - పొడ ఢగా నెదుగుచున్న ప్రలంబాసురుని వెన్ను నందు, కగిపైజ్ - గజూమీఁద, హరివో లెక్= సింగము రీతిని, విళదశాంతిక్ ఆ స్వచ్ఛనుగు ప్రకాశముతో, నిలిచి, కక్కరణంబు వానిదేహము, ఆరాటము = సంతాపము జెందినది, కాక్=కొఁగా, పరిమార్చిన నీదు బలిమి చంపిన నీశక్తిని, ప్రణుతింతు పొగడెదను. శ్రీకృష్ణుఁడు బలరామాదులు భాండీరపట ప్రాంశమునందు క్రీడించు బ్ర లంబుఁ డనుదానవుఁడు గోపకుమారులలో నొకఁడై కలిసియుండి "దానియమము ప్రకారము బలరాముని శనపై నెక్కించుకొని యాకారము పెంచి నిజరూపము దాల్చి చంప నెంచ బలరాముఁడు వానిని ముష్టిహలిచేం జంపినకథ యిట ననుసుధేయము. ఈశథాంశము హరివంశమునందుఁ గలదు. సింగము తెల్లగనుండునుగాన నీటఁ దెల్లనివాఁ డగు బలరాముఁడు సింగముగను కృథ శరీరుఁడు నీలాంగుఁడు నగు ప్రలంబుఁడు గరిగను నుపమింపఁబశీరి. 'తా. బలరామావతార మెత్తి ప్రలంబు- ధనురాక్షసునిఁ జంపిన విష్ణు దేవుఁడా! నిన్ను స్తోత్ర మొనర్చెదను. ఆలం. ఉపమ. తే, కొలుతుఁ దాదృగ్భవద్భాహుకులిశ యష్టి నెద్ది గిరివోలె గడుపులో వృద్ధిఁ బొందఁ బగిలి రాకాసి దేహంబు మొగపుముత్య మయ్యె ముంగా మురారిరంగై మురారి. 115 టీ. మురారి - మురాసురవిరోధివైన కృష్ణమూర్తి, ఎద్దిజఏహస్తమః కడుపులోజ్=ుక్షీయందు, వృద్ధి బొండర్ = ఎదుగఁగా, రాకాసిదేహంబు షష్ఠాశ్వాసము 679 కేళియను రక్కసి కేహము, గిరివోల్టేజ్ - పర్వతముపలెనే, పగిలి, ముంగాము రారిరంగై ఆ ముంజేతికంకణము తీరై, (పా-ముంగై మురారి మొగపుము. త్య మయ్యె = ముఖప్ర దేశమందలి ముత్తెము అయ్యెనో, శాదృక్ = ఆట్టి, భవత్ = నీ నగ, బాహుజహస్త మను, కులిశయష్టి = వజ్రాయుధమును, కొలుతుకొ" = సేవించెదను. ఇందు బుద్ధావతార మభివర్ణి తము. - తా. పర్వతమువంటి కేశి యను దైత్యునినోట హర్తముఁ బెట్టి కుణేలో బాగుగాఁ జొనిపి పెద్దది చేసి వాని పొట్ట చీల్చి మృతినొందించితివి. ఆ ఆ ప్రకా రము వానిక’శ్రీ వృద్ధి బొంది వానీపొట్ట జించినః శ్రాయుధహ్నం బోలిన నీహస్తమును నేను సేవించెదను. అలం. రూపకము. క, కృతియుగ 'మేతేర నలం కృతికై శాశ్మీరపంక మిడి యలుకు క్రియ క్షితియెల్ల మేచ్ఛ' క్త పత్రముగఁ గావించు రౌతుఁ బొగడెద నిన్నున్. టీ. కృశయఁగము, ఏతే: 116 రాగా, ఆలంకృతికై = పుడమి యొక్క యలం తారను నకై, శుభోదయ సూచనమఁనకు సంతోషము దెలుపు నటుల భూమియంయం నలంకరించుకొఱకు, కాశ్మీ పంకము = కుంకుమ పువ్వఁ జేర్చిన పలుచనిగంధజలము, ఇడి - పెట్టి, ఆలుకు క్రియ - అలుకు ఓధనున, క్షితియెల్లన్ = పుడమియం తయం, మ్లేచ్ఛ న కప్లుతముగ జాతిజనులయొక్క రక్తముచేఁ దడిసినది యగునట్లు. కావించు రౌతుజ్" = చేయనట్టి యశ్వమునెక్కి పోరొనర్చు బంటవయిన, నిన్నుక్, పొగడెదక్ = కొనియాడెదరు. = నీచ భగవంతుఁడు కల్క్యవతారమున న్భరాశనము గావింప దొర కొనురు. 'మ్లేచ్ఛులన: జాతుర్వర్ణ్యములకుఁ గలవ్యవస్థ వేదియు లేని ఆర్యా వర్తమున కావలి ప్రదేశమున నన్న యొకయ నాగరక జాతి. మ్లేచ్ఛ దేశమును 680 డును చరి త్ర ము చరిత్ర - మరశాస్త్రము లిటుఁ డెవ్వ నున్న — “చాగుర్వర్ణ వ్యవస్థానం సుస్మిక్ దేశేని విద్యతే, మ్లేచ్ఛ దేశః న విజ్ఞేను ఆర్యావర్తసరః పడమ్." ఆ మక్త మాల్యదాగులందు కీకటజాతి చెప్పబడి కీకటజాతి చెప్పబడెను. "దేశ భేదే చ కీకటం." అమ్మ మ్లేచ్ఛులన ననార్యు అని గ్రాహ్యము. తా. కృష్ణయుగము వచ్చునను మన సంస్కృతికై కుం సుపూవుకలి పిన చుదనపునీనిచే సలికెసరీల్కి రూపములో దుగార్లు లగుచు నెల్ల ఁజంపి భూమిని జారిర క్తముచేతఁ దదువఁ గలయశ్వపు రాత వగునోహరీ ! నిన్ను స్తోత్రము చేసెదను. అలం. ఉపమ. వ. అని ప్రస్తుతించినం బ్రసన్నుండయి పాంచజన్యధరుండు వా త్సల్యంబున, వత్సా! వరంబు వేడు, గునుటయు, బ్ర సాదం బని స్వారోచిషుం డిట్లనియె. బ్ర 117 టీ. అని, ప్రస్తుతించిన క్ ఇస్తోత్రమాసేయఁగా, పాంచజన్యధకు దు= పాంచజన్య మను చింపెమును దాల్చిన విష్ణుమూర్తి, ప్రసన్నుండై = సాక్షాత్క రించిన వాఁడై, వాత్స్యంబున = ప్రీతితో, వత్సా ప్రీతితో, వత్సా ఇ కుమార్, వరంబు వేఁడుము నీసం కావలసిన వరము గోరుము. అనుట గం క్, ప్ర సాదంబు = విదయ, అని = ఇటు లని, స్వారోచిషుడు ఆ స్వరోచికుదురుఁ డగు స్వారోచిష నునుపు, ఇట్లనియెక్ = ఈ విధముగాఁ బలికెను. క. దేవ భవద్దాస్య సుఖం బేవేఁడెద దయకుఁ దగుదునే సాలోక్యం బీవే యితరము లొల్ల నావుడు నాతనికి: బద్మ నాభుం డనియెన్. టీ. దేవ = 118 ఓదేవా, భవద్ధాన్యసుఖంబు = నీదాస్యము వలని సుఖము, ఏక్ నేను, వేఁడెదక్, దయకు - నీవయకు, తగుదునేజ్ తగిన వాఁడయినయెడల, సాలోక్యంబు = నీనమీవవర్ణనము - నీలోకమున నీ చేరువనే ష సా శ్వాస ము 681 యుండునదృష్టము, ఈవే = ఈ.యణమ న్యూ, ఇతరములు - ఇంతకన్న వేఱు కోరికలు, ఓల్ల = కోతను, దావుద్ = అనఁగా, ఆకనికిE" స్వారోచిషురకు, పద్మనాభుడు=హరి, అనియెక్ = ఇట్లు చెప్పెను. తా. స్వామీ! నీ సేవవల బసుఖము నేను గాంక్షించెదను. నీయకు నేను బాత్రుఁడ నగును నేని నీ సుమున సంచరించువృత్తి సము. కాళింత కన్న వేఱుగోరికలు లే వర్షంగా నాస్వారోచిషునకు హరి యిట్లనియె. శ. సాలోక్యముఁ దుది నిచ్చెద నేలు మిల ద్వితీయమనువ వీవై నయధ రాలో లబుద్ధిఁ దిరముగ వేలుపులకుఁ దుసులకును విధికిఁ బ్రియముగాన్. 419 = నీతి టీ, సాలోక్యము = నాసమానలోకత్వమును, తుది = చివర, ఇచ్చ డక్ . ఈవు = నీవు, ద్వితీయముతువవై - రెండవమనువవై, నయ = యందును, ధర్మ - ధర్మ నుందును, ఆలోల క్రియమయిన, బుద్ధిక్ = చిత్త ముతోఁ తిరముగ" = మితముగా, వేలుపులకు = సురలకును, తపను లకు = ను. నీశ్వరులకును, విధికి - విధాతకును, ప్రియము గా సంతోషముగా, ఇలక్ - పుడమిని, ఏలుము = కాపాడుము. = తా. నీవు రెండవమనుపవై నీతిని ధర్మమును వృద్ధిచఱచి చక్కఁగాఁ బుడమిం పాలింపుము. పిమ్మట నీకు సాలోక్యవదని నిచ్చెదను. చ, అని మహికు మునుత్వమున శాతనిఁ బట్టము గట్టి పద్మలో చనుఁడు విరించి శర్వముఖసర్వసు పర్వులతో నదృశ్యుఁడై చనియె నిజాలయంబునకు శాస్త్రవినిశ్చయయు క్తిదండపా లనముల నవ్విభుండు ప్రజల బ్రజల ట్లర నె౯ గృపామతిన్ . టీ. అని=ఇటులఁ బలికి, పద్మలోచనుఁడు = విష్ణుమూర్తి, మహిముజ్" మహత్తుతో, మనుత్వమునకుకో మనువు యొక్క పదమునకు, ఆకని = 682 మను చరిత్ర ము ఆ స్వారోచిషుని, పట్టముగట్టి = పట్టాభిషిక్తు నొనరించి, విరించి విధాత, శంకరుఁడు, ముఖ మున్ను గాఁగల, సర్వ = సకలమయిన, సుపర్వు శర్వ లతో = సురలతోడను, ఆదృశ్యుఁడై - మాయకుయి, 5*5 = నిజాలయంబు. వైకుంఠమునకు, చనియెక్. అవ్విభుండును - ఆస్వారోచిషమను వును, శాస్త్రవినిశ్చయయుక్తిక్ = శాస్త్రప్రకారము, దండ పాలనముల దుష్టశిక్షణ శిష్టరక్షణములచేతను, ప్రజలక్ - మనః జులను, ప్రజలట్లు తన బిడ్డలనలెనే, ("పుత్ర సూనురపత్యం చ తుం చాత్మ జ్యప్రజ" ధనంజయ తుళ్లో నిఘంటువు.) కృపానులిక్ కరుణతోఁ గూడినచిత్తముతో, అరనె = పాలించెను. తా. అని స్వారోచిమని మనుపదంబునగుఁ పట్టాభిషిత్తు) గావించి సగ్వసురలతో హరి యంతర్థానము కాగా స్వారోచిషుఁడును మనుత్యముం బూసి శాస్త్ర పద్ధతి ననుసరించి దుష్టులను శిక్షించుచు శిష్టులను రక్షించుచు మనుజులయందుఁ దయగలవాడై ధరణి, బాలించెను. సీ. వానలు సరవితో వర్షించె సస్యముల్ వేళ్లఁ గొల్చుగ చిఱ్ఱవీ: పండె నారోగ్యపుత్రపౌ త్రైశ్వర్యవంకు లై బ్రదికిరి నూతేండ్లుఁ బంచజనులు పూవుఁబోఁడులు పతిదేవత లై రగ్ని భయతస్క ర వ్యాధిభ యము లడఁ గౌ ఫలపయగకుసుమాదిబహుపదార్థంబులు రసగంధసామగ్రి నెక మెసఁగె తే. నీత్యుపద్రవమృత్యురాహిత్యయుక్తి ధరఁ బ్రజావృద్ధి తామరతంప మయ్యె షష్ఠాశ్వాసము న్యాయపథమున స్వారోచిషాఖ్య మనువు శ్రీలఁ బెంపొంది పాలించు కాలమునను, 693 121 టీ. స్వారోచిషాఖ్యనునఃపు స్వారోచిషు: డనునామముగల రెండవమనువు, శ్రీలక్ = సిరులచేత, పెంపొంది = వృద్ధిఁబొంది, న్యాయ పధమునకో = న్యాయమార్గము చేత, పాలించు కాలమునిక్ పరిపాలించు సమయమందు, ధరక్ =పుడమియందు, వానలు, సరవితో = క్రమప్రకా రము, ఇర్షించెన్ = కురిసెను, సస్యములు, వేళ్ల క్ = వేళ్లయిందుఁగూడ,. కొల్చుగ = ధాన్యము గలవిగా, విఱ్ఱవీగి = మిక్కిలి పొడవుగా నెదిగి, వండెజ్ జఫలించెను, “కౌలుచు" ఆన ధాన్య మనుటకు సీ. “వాన, కారు పొలంబునఁ గల్గెనేనియుఁ గొల్చుఁ గావింపనేర్చు నేకలవిధమున.” వంచ. జనులు మనుజులు, ఆరోగ్య = వ్యాధిలేనియం, పుత్ర = కుమారులు, పౌత్ర మనుచులు, ఐశ్వర్యవంతులై - భాగ్యము కల~ రై: నూటేండ్లును 5 నూఱు వత్సరములను, బ్రడికిరి. పూవుఁబోఁడులు సుందరులు, జతిదేవకటై రిజపలి వ్రతలుగాఁ జరించిరి. అగ్నిభయవహ్నివలని భీతియు, తస్కర - చోరుల వలనివియఁ, వ్యాధి = వ్యాధులవలనివియం, నయిన, భయములు, ఆడఁగె౯. ఫలఙఫలములు, పయః=శ్రీ రములు, కుసుమ= పుష్పములు, ఆది = మున్ను గాఁ గల, బహుపదార్థజులు అనేకవస్తువులు, రస - క్షద్ర సముల యొక్క యః, తీపి వగరు లోనగు mఱురుచుల యొక్క యనుట. గంధ సౌరభముల యొక్కయు, సామగ్రి = సంపూర్ణత చేత, ఎనక మెనఁ గెజ్ = మిగుల వృద్ధినొందెను. ఈతి, ఆతివృష్టిమున్నగు, ఉదర - బాధలుగు, మృత్యు అకాలమరణములును, రాహిత్య లేకపోవుటతోడి, యుక్తి m కలయిక చేత, ప్రజావృద్ధి = ప్రజల యొక్క యభివృద్ధి, తామరతంపమం = తామర యల్లు గొనినట్లు, (పా-తామరతంపరం) అల్లుకొనానది, అయ్యెక్=ఆయెను. ఈతిబాధలం ఆఱు. అవి శ్లో “అతివృష్టి రనావృష్టి ర్యూషకాః శలభాశుకాః, 634 మను చరిత్ర ము మనుచరిత్ర ఆత్మాసన్నాశ్చ రాజానః షడేతా ఈతయః స్మృతాః." ఇందుఁ బ్రశస్తి యను నిర్వహణ సంధ్యంగము "స్పపదేశాదిశా నిస్తు ప్రశస్తిరభిధీయతే" అనునాలంకారిక నిబంధ నానుసారముగ శ్రీవ్య ప్రబంధ రీతి కనుకూలముగఁ జెప్పఁబడెను. ఇబులె వసు చరిత్ర మునుదురు - సీ. “ఆ 'రాజువినులవిఖ్యాతి” ఆ. 6. ప. 99 యందుఁ జెప్పఁబడుట యారయంనది. తా. స్వారోచిషమనువు పుడమిం బాలించునప్పుడు సమయమునకు వర్షవ ములు సరియుచుండెను. వంటలు బాగుగా బండెను. ప్రజలు సంతాన వంతులై భాగ్యసంపదలచే నూడేండ్లు బ్రదుకుచుండి అగ్నివలనను చోరుల వలనను భయము లేకుండెను. వ్యాధు లడం గౌను. పండ్లు పాలం సౌరభద్రవ్య ములు పుష్పములం సమృద్ధిగా నుండెను. ఈతిబాధలు ఆ కాలమరణములును 'లేక తామర జిలచుకొనినరీతిని చుట్టరికముల చే సలముకొని మరుజులు వృద్ధి నొందిరి. క. కోరిక నీస్వారో చీషు చారిత్రము వినిన వ్రాయఁ జదివిన ధనధా న్యారోగ్యపుత్ర వంతులు నై రూఢిగఁ గండ్రు పిదప నమరత్వంబున్. 132 టీ. ఈ స్వారోచిషం చారిత్ర ముజ్=ఈ స్వారోచిష రునుపు యొక్క 'కధను, కోరికక్= వాంఛతో, విసిన౯, వ్రాయక్ వ్రాసినను, చదివిన -ధర=ధనము, ధాన్య = ధాన్యము (కొలుచు), ఆరోగ్య = రోగములేమియు, పుత్ర వంతులున్నుపై జకుమారులుం గలవారై, పిదపక్ ఆపిమ్మట, రూఢిగ 'సక్యముగా, అమరత్వంబు = దేవత్వమును, కంద్రు = పొందెదరు. తా. ఈ స్వారోచిషుని చరిత్రమును గోరికతో వినినను వ్రాసినను 'జదివినను ధనధాన్యారోగ్యములు కలిగి పుత్రవంతులై పిదప నిశ్చయముగా దేవత్వముం గాంచెదరు. తే, అనిమృకండుతనూభవుఁ డనుఁగుశిష్యుఁ డైన క్రోష్టికి వినిపించినట్టియీక షష్ఠాశ్వాసము థాసుధాధార నించిరి దయదలిర్ప జై మిని శ్రుతిపుటముల శకునివరుణ, 685- ព టీ. అని, మృకండుతనూధవుఁడు = మార్కండే కుఁడు, అనుగు శిష్యుఁడు = ప్రియశిష్యుఁడు, ఐన శ్రీష్టికిక్ = అయినట్టి క్రోష్టి యను నాశనికి, వినిపించినట్టి - చెప్పినట్టి, ఈకథాసుధాధారక్ = అమృత భావంబో లె సంతోష . మును గలిగించు నీ కథను, శకుని నరులు - పక్షిశ్రేష్ఠులు, దయదలిర్పర్ = వయ యెక్కవ కాఁగా, జైమిని శ్రు నిపుటను లక్ = జై నినిమ. నీశ్వరుని శ్రుతిగోళ ములయండును, నించిరి = నిండించిరి. తా. పూర్వము మార్కండేయుఁడు ప్రియళిన్యుః డైన కొద్దీయను మునికిఁ జేసిన యీ పుణ్య చరిత్రమును లక్షులు జైమిసికిఁ జెర్సేనవి. శా. వ్యాయానుస్థిర సంధిబంధ కటకాధ్య తెగా నుగతో ణిభృ త్కాయ గ్రావభిధావిధాభిదురదోగిఖడ్గాగ్ర యుగ్రాచల జ్యాయ శ్రీర్తిభరప్రపంచ జరపంచారామరామామణీ గేయా మేయజయాంక పంకజదృగంగీ కారధి కాకృతి. 124 టీ. వ్యాయామ = సామువలన, స్థిర = నిలుకడ నొందిన, సంధిబంధ కీళ్ల యొక్క చేరికగలవాఁడా, కటక=కటక మను పురముయొక్క, ఆధృక్ష- అధ్యక్షుఁ డయిన గజపతిరాజును, అనుగ = అనుసరించి తిరుగువారైన, క్షోణిభృత్ = నృపాలురయొక్క, కాయ = శరీరముల నెడి, శ్రావణపర్వత ములయొక్క, భిదా = భేదనాకారమైన, విధా = వ్యాపారమందు, భిదురణ వశ్రాయుధమైన, దోఃఖడ్డా గ్ర - చేతికత్తి మొనగలవాఁడా, గజపతియొక్క యంగరక్షక బలము నంతయఁఁ జెండాడినవాఁడా యనుట. ఉగ్రాచల కైలాసపర్వతముకంటెను, జ్యూయః = మిక్కిలి శ్రేష్ఠమైన, కీర్తిభరణ ఎక్కువ కీర్తితోఁగూడిన, ప్రపంచ=జగత్తుగలవాఁడా, లోకమునం దంతటను వ్యాప్తి నొందిన నిర్మల మగు కీర్తిగలవాఁడా యనుట. వర ఉత్తమమయిన, పంచా రామ = అమరారామ, కొమరారామ, భీమారామ, శ్రీరారామ, దాక్షా 686 మను చరిత్ర ము రామము లను సై దారామములతోఁ గూడిన దేశమునందలి, రామామణీ సుందరీమణుల చేత, గేయ పొగడఁదగిన, అమీ హాజహద్దులేని, జయాంక జయ చిన్నములు గలవాఁడా, పంచా రామపరిగృత నుగుదేశము నా శ్ర మించు కొని యచట యన్ను మిన్నలచేఁ బొగడికఁ గొన్నవాఁడా యనుట, వంశజ దృక్ - పద్మదళమువంటి నేత్రములు గల సుందరుల యొక్క, అంగీ గార = అనుమతిగల, ధీర = స్వతంత్రమైన, అకృతీజ రూపముగ వాడా! గంపతీ జన సమోహనకరమైన సుందరాకారము గలవాఁడా శ్రీకృష్ణ దేవరాయా యని సంభోధరము . తా. అంగముయొక్క యనకాశములన్నియు దృఢపడునట్లు సామ చేసినట్టి వాఁడవును, గజపతిరాజుతోఁ గూడియున్న విరోధినృపాలు శరీరము లనెడి పర్వతములను గొట్ట పజ్రాయుధ మరుక త్తి కరంబున ధశించినవాఁ డవును, రజతా ద్రింబోఁ బ్రకాశించు యశస్సు ప్రపంచమును దంగటను నలముకొనఁగాఁ బ్రవర్తించువాఁడవును, పంచారామ దేశంబును జయించి వళ వఱుచుకొని యా దేశ సుందరులచేఁ బొగడఁబడిన వాఁడవును, రమణీమణులు కొనందమయిన సౌందర్యము గలవాఁడవు నయిన 'కృష్ణదేవరాయా! ఆలం.. రూపకము. 'క, శాంతాలతాంతకర యే శాంతికభక్తి ప్ర తోషి తాంభోధిసతా శాంతా ప్రతాపరవిశశి శాంతాయితవిమతినృపతి శాంతాహృదయా, 125 టీ. శాంతాజనుఁదరీమణులకు, లతాంతశర= మదనుఁడా, ఏంతిక నిరభిమానమగు, భక్తి - భక్తిచేత, ప్రతోషిక నా మిక్కిలి గూనంగింపఁ జేయఁబడిన, అంభోధిసుతారాంతాలక్ష్మీ నాధుఁడగు విష్ణుమూర్తిగలవాఁడా! - ప్రతావ = కాంతీయ రెడ్డి, రవి = - భాస్కరునిచేక, శశికాంతాయిక ంద్రకాంత రత్నములవలె నగుచున్న, విమతసృగతి = విరోధినృపాలుర యొక్క, కాంతో=సుందరులయొక్క, హృదయ - చిత్తములు గలవాఁడా. షష్ఠాశ్వాసము 687 తా. రమణీుణులస: బేను: గలిగించుటయందు మనశుఁడవును, విష్ణుమూర్తి నానున ఎ ఎట్టుటయందు ముంచి నేనకుఁడవురు, చంద్రశాంత మణంల గాతిహీనము తా నొనర్చునట్టి సూర్యుని విధ మున విరోధి గాజుల భార్యలయొక్క మనో ఎ కొస ను నడఁచి వీయయి. ప్రతాపము గలకృష్ణ దేవరాయా. 'అల్ప- రూపకము. వనమయూరము రాజుర మేళ ఫణిరాజబల ఫుల్గాం భోజ : ఖ భూపముఖభూపకుపులాంసో త్తేజితధ కాభ రణదీక్షితభుజా ని ర్వ్యాజభయడాజి విజీ తారినృపరాజీ. 126 టీ. రాజవర మేశ - రాజవర ముశ్వరుఁ డను బిరుద చిహ్నములు గల వాఁడా. ఫణిరాజబల = ఆ శేషుని శౌర్యము గలవాఁడా, ఫుక్షాంభోజ ముఖ= వికసించిన పద్మముం బోలిన మోముగలవాఁడా, భోజముఖ-భోజరాజు మున్నగు, భూసదానృహర: విపుల=విస్తృతములైన, అంస భుజముల చేక, ఉత్తేజితి=మెఱు గిడ బశు ధరాశి పుడమిని, భరణ భరించుటయందు, దీక్షిత= వ్రతమయిను బూనిన, భుజా * బాహువులుగల వాఁడా. ని ర్వాజ = హేతువు లేని, భ బద= భీతినొనుగునట్టి, ఆజి = పోరులయందు, విజిత = గెలుప బడిన, అభినృప= నిరోధ్ నృపాలుప యొక్క, రాజీ - సమూహము కలవాఁడా! తా. రాజవర మేశ్వరి బిరుద చిహ్నము గలవాఁడవును, ఆదిశేషుని వంటి జము గలవాఁడప్పును విశపించిన పద మువలె నాహ్లాదకర మగుని కొనపు పద్మ 'మోముగలవాఁడవును, భోజరాజు ఉన్నగు రాజులచే బాలింపఁబడిన జగతీ మండలముఁ బాలించువాఁడవును. భయము గలుగఁ జేయు యుద్ధముల విరోధులను గెలిచి వాసిఁ గాంచిన వాడవు పైన కృష్ణదేవరామా! గద్యరు. ఇది శ్రీగుదాంధ్రకవితాపితామహసర్వతో ముఖాంక నింక జూఁష్ పాదాంబుజొ ధీ సమాన సేందిందిర నంద వరపురపం "ధీ

ఇది శ్రీదక్షిణామూర్తిమంత్రోపాసనా సమాసాదితాఖండ సాహితీ ధురీణుండు నాత్రేయగోత్రపవిత్రుండు వావిళ్లవంశపయోరాశిరాకాసుధాకరుండు నగు రామస్వామిశాస్త్రి చేత ననేకపూర్వవ్యాఖ్యాభిప్రాయంబులఁ పర్యాలోచించి రచింపఁబడిన రుచిసమాఖ్యానం బగు ప్రతిపదార్థరూపం బగు వ్యాఖ్యానంబునందు షష్ఠ్యాశ్వాసము.

---

చెన్నపురి : వావిళ్ల రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్‌వారి

' వావిళ్ల ' ప్రెస్సున ముద్రితము. --- 1951.