విజ్ఞానకోశము - ౨
కాంతి - జ్యామితీకాంతీశాస్త్రము
సంగమబిందువు అనియు, దూరము ƒ= HF ను కటకముల సంపుటి యొక్క మొదటి నాథ్యంకరమనియు పిలుతురు.
ప్రతిబింబమును నిర్మించు విధానము: వస్తువు యొక్క స్థానము, కటకముల సంపుటి యొక్క కార్డినల్ బిందువుల (cardinal points) స్థానము తెలిసినచో, ప్రతిబింబము యొక్క స్థానము, పరిమాణము తెలిసికొన వీలగును. ఉదా : P p ఒక వస్తువు; F1 F2; H1 H2 లు క్రమముగా సంగమ సమతలములు (Focal planes), ప్రధాన సమతలములు (Principal planes) అని అనుకొందము. ప్రతిబింబము యొక్క స్థానము, సైజు తెలిసికొనుటకు ఈ క్రింది విధానమును అనుసరించవలెను: P గుండా అక్షమునకు సమాంతరముగా ఒక కిరణమును గీయుము. ఈ కిరణము H1 సమతలమును B వద్ద కలియనిమ్ము. P B అక్షమునకు సమాంతరముగా నుండుటచే దాని సముచ్ఛిత కిరణము (conjugate ray) F2 గుండా పోవలెను. అది H2 ప్రధాన సమతలమును A అను బిందువువద్ద కలియును. మరియు అక్షమునుండి A యొక్క దూరము, B కును అక్షమునకును గల దూరమునకు సమానము. అందుచే A యొక్క స్థానము స్థిరముగా తెలియును. PF1 ను కలిపి H1 సమతలమును బిందువు Cలో కలియునట్లు పొడిగింపుము. H2 సమతలముపై D అను బిందువును (D నుండి అక్షమునకుగల దూరము C కును అక్షమునకుగల దూరమునకు సమాసము) తీసికొని q D కిరణమును అక్షమునకు సమాంతరముగా గీయుము. ఈ కిరణము C P కిరణమునకు సముచ్చితముగానుండును. అనగా బిందువు q కనుగొనబడినది. q, బిందువు p కు ప్రతిబింబము. Pp వస్తువు అగుచో QQ దాని ప్రతి బింబము.
కార్డినల్ బిందువులు (Cardinal points) ప్రయోగముచే గాని, లెక్కలవలన (Calculation) గాని తెలిసికొనవచ్చును.
కటకములు విపథనములు (Aberrations of lenses): ఇంతవరకును ప్రతిబింబములను ఏర్పరచుటలో, పతన కిరణములు అక్షముతో చాల చిన్నకోణమును చేయుచున్నవని మనము చెప్పియుంటిమి. అందుచే ఒక బిందువును వస్తువుగా తీసికొన్నచో దాని ప్రతిబింబము కూడ ఒక బిందువు అగును. అట్లుకాక కాంతికిరణములు అక్షముతో పెద్దకోణమును చేయుచున్నట్లయిన ప్రతిబింబము వస్తువునకు యథాతథముగా నుండదు. అనగా ప్రతిబింబములో కొన్ని లోపములు కానిపించును. అని ఏవన :
- 1. గోళీయ విషథనము (Spherical aberration).
- 2. ఏస్టిగ్ మేటిజమ్ (Astigmatism).
- 3. కోమా (Coma)
- 4. ప్రతిబింబము యొక్క వక్రత (Curvature of the image).
- 5. ప్రతిబింబములో వికారము (image distortion).
ఇవికాక పతనకాంతి ఒకే రంగుగల కాంతి (Monochromatic light) కాకపోయినచో వర్ణ విపథనము (chromatic aberration) అను లోపముకూడా ప్రతిబింబములలో కానవచ్చును.
గోశీయ విపధనము : అక్షమునకు సమీపములో కటకముపై పతనమగు కాంతికిరణములును అక్షమునకు దూరముగా పతనమగునవియును, వక్రీభవనము చెందిన తరువాత ఒకే బిందువువద్ద కలియకపోవుటచే ప్రతిబింబములలో గోశీయవిపథనము అను ఈ లోపము కలుగుచున్నది. ఈ లోపములను సాధ్యమైనంతవరకు తగ్గించుటకు దృగ్యంత్రములలోని కటకముల దళసరి, వాని ఉపరి తలముల వ్యాసార్థములు, వాని మధ్యదూరములు మొదలగు విషయములను తగు శ్రద్ధతో నిర్ణయింప వలసియున్నది. ఏస్టిగ్ మేటిజము, కోమాలవలన ప్రతిబింబములు స్పష్టముగా నుండవు. ప్రతిబింబము ను ఒక తెరపై పడునట్లు చేసినపుడు ప్రతిబింబములో పక్రత కాన్పింపవచ్చును. అక్షమునకు వివిధదూరములలో నున్న ప్రతిబింబపు వివిధ భాగములు అసమానమైన అధికీకరణమునకు (Magnification) లోనగుటవలన ప్రతిబింబములో వికారము(Distortion) కలుగుచున్నది. ఈ లోపములన్నియు ఒకే రంగుగల కాంతిని ఉపయోగించినప్పటికిని ప్రతిబింబము
