ప్ర థ మా శ్వా స ము.
139
బడును. దృష్టి భ్రూమధ్యమునకుఁ బ్రసరించుటయే కష్టము. కనులు తెఱచియున్నప్పుడొకవేళ ప్రసరించినను ప్రసరింపవచ్చునుగానీ, మూసియున్నప్పు డెట్లు ప్రస రించును? అని సంశయించెదవేమో! బాహ్యదృష్టి విషయమున నిట్టిసంశయము కలుగవచ్చును కాని యంతర్దృష్టి విషయమునఁ గాచు. కనులు మూసి భ్రూమధ్యము జూచుట యనఁగా చూచుచున్నామని సంకల్పించుటయే కాని మఱి యేమియు కాదని తెలిసికొనవలయును.
క. లోచనములు గదలింపక,
యాచార్యోక్తస్వనాసికాగ్రం బెపుడున్
గోచరముగఁ జూచిన నది,
భూచరి యనుముద్ర యగును బోధశరణ్యా. 106
టీక. బోధశరణ్యా–బోధ = జ్ఞానమే, శరణ్యా= రక్షకముగాఁ గలయోయాంజ నేయా! (బ్రహ్మజ్ఞానమును గోరుచున్న హనుమంతుఁడా) లోచనములు = కన్నులను, కద లింపక = చలింపఁజేయక (రెప్ప లార్పక దృష్టినిఁ జెదరనీక), ఆచా... గ్రంబున్ - ఆచార్యోక్త = గురువుచే నుపదేశింపఁబడిన, స్వనాసికాగ్రంబుతో = తనముక్కు కొనను, ఎపుడున్ = యోగాభ్యాసము చేయనంత కాలము, గోచరముగన్ = కనఁబడునట్లుగా, చూచినన్ = చూచినట్లయిన, అది = ఆ చూపు, భూచరియను ముద్ర = భూచరియనెడుము ద్ర (అగున్.)
తా. ఓవివేకవంతుఁడా! కనులు కదలనిక ముక్కు కొనపై దృష్టిని నిలిపి చూచు నట్టిముద్రకు భూచరిముద్ర యని పేరు.
ఆ. కనులు సగము మూసి ఘననాసికామధ్య
మయందుఁ జూపుఁ జెదరనీక
నిలిపి మీఁద మున్న నిటలంబు గాంచిన
మధ్యలక్ష్య మగుఁ గుమారతిలక! 107
టీక. కుమారతిలక = పుత్ర రత్నమా! (సీతాదేవిచే హనుమంతుఁడు పుత్రుని వలెఁ బ్రేమించఁబడుచుండుఁ గావున నిట్లు సంబోధింపఁబడియెను) కనులు సగముమూసి = కన్నులను సగభాగము మూసి సగము తెఱచి, ఘన... దున్ - ఘన = గొప్పదియగు, నాసికా = ముక్కు యొక్క, మధ్యసీమయందున్ = నడుమ , చూపున్ = దృష్టిని, చెదర నీక = నిలిపి, మీఁదనున్న = పైభాగమునందున్న, నిటలంబున్ = భ్రూమధ్యమును, కాం చినన్ = చూచినట్లయిన, మధ్యలక్ష్యమగున్ = మధ్యమాముద్ర యగును.
తా. ఓ పుత్రరత్నమా! ఆ కనులకు సగము మూసి సగము తెఱచి ముక్కుయొక్క నడిమిభాగమునందు దృష్టిని నిలుపవలయును. అచ్చటనుండి పైభాగముననున్న భ్రూమధ్యమును గాంచవలయును. ఇట్లు చూచుటకు మధ్యమాముద్ర యని పేరు.
