రామ. తన, అకలుష = ధర్మార్థమైన, యత్నముయొక్క, నిర్బంధమున్ = బలాత్కారముచేత, రాజు = దశరథుఁడు, పనుచుటయును, కపటధురా = కపటభారమును - అధర్మమును, “ఋక్పూరబ్ధూఃపథామానక్షే” అనుసూత్రమున అకారాంతము. వారణ = మాన్పునటువంటి, అవతార = మత్స్యాద్యవతారములచేత, చిత = సంపాదింపఁబడిన, మంజుల = సుందరమైన, అక్షామ = అధికమునైన, యశస్సుచేతను, అభిప్రశస్తమైన, ధామ = మహిమచేత, “గృహదేహత్విట్ప్రభావాధామాని” అని అ. ఘనమైన, కేళికలనుఁడు = క్రీడావిధి గలవాఁడు, అగణ్యుఁడు = అమేయుఁడైన, ఆత్మస్వామి = పరబ్రహ్మ మైనవాఁడు, అనియు గణించి, అమ్మనువంశరత్నమ్మున్ = రాముని, భ్రాతృయుతముగాన్ = లక్షణసహితముగా, రాజాన్వయముని = విశ్వామిత్రుఁడు, సపరిచ్ఛదముగన్ = నిజపరిజనముతోఁ గూడ, కొంచునరిగెన్ = తోడ్కొని పోయెను, తనదు, సుఖదుఃఖవిరహవర్తనలు, ద్వంద్వాంతే శ్రూయమాణం పదం ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే” అను న్యాయమున, సుఖవిరహదుఃఖముయొక్కయు విరహసుఖముయొక్కయు వర్తనలను, సరకుగొనక, సమవర్తితన = సమవర్తిత్వమునే, ఉండు, జనకుఁ డేలుపురమునకున్ = మిథిలకు, అరాళగతి వాసి = వక్రమార్గమును బాసి, సరళసరణిన్ = చాయ తెరువున, అరిగెనని క్రిందటికన్వయము.
భారత. తనయ = దుర్యోధనునియొక్క, కలుషయత్న = పాపయత్నముకొఱకు, ఘనతరమైన నిర్బంధముచేత, రాజు = ధృతరాష్ట్రుఁడు, కపటధురా = కపటభారముచేత, వారణావతమందారచితమైన, ఆతిమంజు = అతిమనోహరమైన, లాక్షామయ = లత్తుకచేత నిబిడమైనదై, ప్రాచుర్యార్థమున మయట్టు, శోభి = ప్రకాశించుచున్న, ప్రశస్త = యోగ్యములునైన, ధామ = గృహములయందుఁ గల, ఘనకేళికలను = అధికక్రీడలచే, ఉండన్ = ఉండెడుకొఱకు, పనుచుటయున్ = అంపుటను, ఆత్మస్వామి = తనకుఁ గర్త యైనధృతరాష్ట్రుఁడు, గణ్యుఁడు = ఆదరణీయుఁడు, అనుటను, నిజోచితియున్ = ధార్మికుఁడైన తనకు నుచిత మౌటను, గణించి, భ్రాతృయుతముగాన్ = భీమార్జుననకులసహదేవసహితముగా, వంశరత్నమైన, అమ్మన్ = కుంతిని, కొంచున్ = తోడ్కొంచు, రాజాన్వయముని = రాజర్షి, సమవర్తితనయుండు = ధర్మజుఁడు, జనకుఁ డేలుపురమునకు = పాండురా జేలిన వారణావతపట్టణమునకు, పాండురాజు వారణావతము నేలినవాఁడని భారతమం దున్నది గనుక, అరాళగతి వాసి = విచారపడక, సరళసరణిన్ = ఋజువర్తనచే, అరిగెను.
| తే. | పరమమునియతివశతమన్యురతిహేతు | 37 |
