కవిరాక్షసీయము/కవిరాక్షసీయము
శ్రీరస్తు
కవిరాక్షసీయము
ఆంధ్రటీకాతాత్పర్యవ్యాఖ్యానసహితము
| అవ. | కవి స్వాహంకారమును పరిహరించువాఁడై చెప్పుచున్నాఁడు:— | |
| శ్లో. | గుణదోషౌ బుధోగృహ్ణ న్నిన్దుక్ష్వేళానివేశ్వరః, | 1 |
| వ్యా. | కవి స్స్వౌద్ధత్యం పరిజిహీర్షు రాహ — గుణదోషావితి బుధ్యత ఇతి బుధ విద్వాన్, గుణః శ్లేషప్రసాదాదిః, దోషః అసాధ్వశ్లీలాప్రయుక్తాదిః, క్రూరకృత్యం తా వుభౌ గృహ్ణ న్సన్ పరిగృహీతవాన్ పూర్వం గుణం శిరసా శ్లాఘతే, శిరఃకంపన పూర్వం స్తౌతీ త్యర్థః. పరం దోషం, కంఠే గళే, నియచ్ఛతి స్థాపయతిన పక్తీత్యర్థః. ఈశ్వరః శివః, ఇందుక్ష్వేళౌ శశివిషే ఇన సో౽పి చంద్రమసం శిరసా ధత్తే విషంతు కంఠే ధృతవాన్ తథా మత్కావ్యస్థా న్గుణా న్గృహ్ణంతు దోషా న్న గృహ్ణం త్వితి కవి ర్విపశ్చితః ప్రార్థితవా నిత్యనుసంధేయమ్. | |
| టీక. | బుధః = పండితుఁడు, గుణదోషా = గుణదోషముల రెంటిని,ఈశ్వరః = పరమేశ్వరుఁడు, ఇన్దుక్ష్వేళా వివ = చంద్రవిషములనువలెనే, గృహ్ణన్ = గ్రహియించినవాఁడై, పూర్వం = మొదటిదియగు గుణమును, శిరసా = తలచేత, శ్లాఘతే = కొనియాడుచున్నాఁడు. పరం = వెనుకటిదియగు దోషమును, కణ్ఠే = కుత్తుకయందే, నియచ్ఛతి = నిలుపుచున్నాఁడు. | |
| అర్థాంతరము. | ఈశ్వరః = పరమేశ్వరుఁడు, ఇన్దుక్ష్వేళా = చంద్రుని విషమును, బుధః = విద్వాంసుఁడు, గుణదోషావివ = గుణదోషములనువలె, గృహ్ణన్ = తీసికొనినవాఁడై, పూర్వం = మొదటివాఁడగుచంద్రుని, శిరసా = శీర్షముచేత, శ్లాఘతే = కొనియాడుచున్నాడు. పరం = వెనుకటిదియగు దోషమును, కణ్ఠే = గొంతునందు, నియచ్ఛతి = నిలుపుచున్నాఁడు. | |
| తాత్పర్యము. | పాలసముద్రమును దఱచునెడ నందు పుట్టిన చంద్రుని విషమును పరమేశ్వరుఁడు పరిగ్రహించి, చంద్రునిఁ దలయందు భూషణముగా నుంచికొని విషమును వెలిబఱచక యేతీరున తనకంఠమందే నిలిపికొనియెనో ఆప్రకారము నేర్పరి యగువాఁడు కావ్యములందు సౌకుమార్యమాధుర్యప్రసాదాదిగుణములను, అప్రయుక్తక్లిష్టాదికావ్యదోషములను తెలిసినవాఁడై గుణములను శిరఃకంపనపూర్వకముగా పొగడుచున్నాఁడనియు, దోషములను వెలిబఱుపక కంఠమందే యణఁచుకొనుచున్నాఁడనియుఁ దెలియవలయును. ఇట్లనుటచేఁ గవియు ప్రమాదవశమున నెందేని యప్రయుక్తాదికావ్యములను బ్రయోగించియున్నచో దానినిగన్న విద్వాంసుఁ డట్టిదోషములను చాటింపక గుణములనే గ్రహింపవలయుననియు, తాను తప్పులు లేక కావ్యమును జెప్పువాఁడను నహంకారమును జెప్పక తనతప్పులను మన్నింపవలయుననియు, పరమేశ్వరుని యుపమానపూర్వకముగాఁ జెప్పి పండితులను బ్రార్థించుచున్నాఁడు. | |
| అవ. | ఇప్పుడు సత్కావ్యప్రశంసాముఖముగా కావ్యమును బ్రశంసించు చున్నాఁడు:— | |
| శ్లో. | శబ్దశక్త్యైవ కుర్వాణా సర్వదానవ నిర్వృతిమ్, | 2 |
| వ్యా. | ఇదానీం సత్కావ్యప్రశంసాముఖేన స్వకావ్యం ప్రశంసతి — శబ్దేతి. శబ్ద శక్త్యా శబ్దానాం శక్తి ర్నామ వివక్షితార్థాభిధాయకత్వం తయా శక్త్యా, సర్వదా నవనిర్వృతిం, నవా చాసౌ నిర్వృతి శ్చేతి విశేషణసమాసః-తాం నవనిర్వృతిం, నూతనసుఖం, కుర్వాణా, కరోతే స్తాచ్ఛీల్యే చానశ్ ప్రత్యయః. కావ్యవిద్యా కావ్యం నామ 'సగుణౌ సాలంకారౌ దోషరహితే శబ్దార్థౌ' తా వేవ విద్యా సా కావ్యవిద్యా, శ్రుతిం కర్ణం, గతా, శ్రుతేతి యావత్. తథాభూతా సతీ, మృతశబ్దే నోపచరితవృత్త్యా మూడో లక్ష్యతే. జీవతీతి జీవనీ జీవయిత్రీ స్యాత్ అంతర్భావితణ్యర్థో౽యం కావ్యవిద్యా శ్రుతమాత్రా మూఢ మ ప్యానందయతి కిమంత రసికమి త్యపిశబ్దార్థః. | |
| అన్యో౽ప్యర్థః. | శబ్దః శబ్దనం, ఉచ్చారణ మిత్యర్థః తస్య శక్త్యా మహిమ్నా హేతునా, సర్వేషాం దానవానాం రాక్షసానాం నిర్వృతిం పునరుజ్జీవనరూపం సుఖం, కుర్వాణా, కావ్యస్య శుక్రస్య విద్యా, సంజీవనీ విద్యే త్యర్థః. ని. 'శుక్రో దైత్యగురుః కావ్య' ఇత్యమరః. శ్రుతిగతా కర్ణే ఉపవిష్టా సతీ, మృతస్య మరణం ప్రాప్తస్యాపి, రక్షోబలస్యేతి శేషః. జీవనీ జీవయిత్రీ, స్యాత్. శుక్రః కదనే మృతా నసురాం త్సంజీవనీవిద్యయోజ్జీవయతీతి పురాణకథా శ్రూయతే. | |
| టీ. | శబ్దశక్త్యైవ - శబ్ద = శబ్దములయొక్క, శక్త్యైవ = చెప్పఁదగిన యర్థములను జెప్పెడిసామర్థ్యముచేతనే, సర్వదా = ఎప్పుడును, నవనిర్వృతిం = నూతనసుఖమును, కుర్వాణా = చేయుచుండెడి, కావ్యవిద్యా = గుణాలంకారసహితంబై యప్రయుక్తాది దోషరహితంబైన కవిత్వవిద్య, ప్రతిగతా = చెవికి వినఁబడినదియై, మృతస్యా౽పి = మూఢునకుఁగూడ (ఇందు మృతశబ్ద ముపచారవృత్తిచే మూఢునిపరం బగును), జీవనీ = జీవము గలుగఁజేయునది, స్యాత్ = అగును. (అనఁగా సంతసింపఁజేయునది యగును.) | |
| అర్థాంతరము. | శబ్దశక్త్యైవ - శబ్ద = ఉచ్చారణముయొక్క, శక్త్యైవ = మహిమకారణముచేతనే, సర్వదానవనిర్వృతిం - సర్వదానవ = సమస్తరాక్షసులయొక్క, నిర్వృతిం = మరల బ్రతికించుట యనెడిసౌఖ్యమును, కుర్వాణా = చేయుచుండెడి, కావ్యవిద్యా - కావ్య =శుక్రునియొక్క (‘శుక్రోదైత్యగురుః కావ్య' అని యమరము.), విద్యా= సంజీవినీవిద్య, శ్రుతిగతా = చెవినిఁ బొందినదియై, మృతస్యా౽పి = చచ్చిన రక్కసులబలమునకుఁ గూడ, జీవనీ = జీవం బొసంగునది, స్యాత్ = అగును. | |
| తా. | రాక్షసులకు గురువగు శుక్రాచార్యుఁడు ఏలాగున తనసంజీవినీవిద్యయొక్క యుచ్ఛారణమాత్రముచేతనే యుద్ధమందు మృతులగు దైత్యులను జీవింపఁజేయుచు వారికి నూతనసుఖమును గలుగఁజేయునో, ఆలాగుననే కవిత్వము చెప్పెడిపండితుఁడు తనశబ్దశక్తిచేత నూతనసుఖములును గలుగఁజేయుచు వినికిచేతనే మృతప్రాయు లగు మూఢులకుఁ గూడ సంతోషము నొనర్చును. | |
| అవ. | కావ్యంబు సుందర మనుట వివేకులయంద వెల్గు నని చెప్పుచున్నాఁడు:— | |
| శ్లో. | కల్యాణవర్ణపదతాం వా గ్విద్యు దిప భిభ్రతీ, | 3 |
| వ్యా. | కావ్యం సుభగ మితి వివేకి ష్వేవ శోభత ఇత్యాహ - కల్యాణేతి. కల్యాణాని ప్రశస్తాని వర్ణానియేషాంతాని కల్యాణవర్ణాని తాని పదాని యస్యా స్సా తథోక్తా. తస్యాభావ స్తత్తాతాం. భిభ్రతీ వాక్ వాణీ, సదా, సర్వదా, సారసంగిషు గుణగ్రాహిషు, భ్రాంతానభవంతీ త్యభ్రాంతాః వివేకినః తేషువిషయే స్ఫురంతః విరాజమానాః గుణాశ్శ్లేషాదయో యస్యా. స్సాభవేత్ విద్వా నేవ విజానాతి శబ్దశక్తి మిత్యర్థః కథం? విద్యుత్తటి దివ. సా౽పి కల్యాణవర్ణపదతాం సువర్ణవర్ణాశ్రయతాం బిభ్రతీ సతీ ని. 'కల్యాణ మక్షరే స్వర్ణే కల్యాణం మంగళే౽పి చే'తి విశ్వప్రకాశః. ని. 'పదం వ్యవసితత్రాణస్థానలక్ష్మాంఘ్రి వస్తుష్వి'త్యమరః. సదా సారసంగిషు ప్రశస్తవృష్టిధారాసంబంధవత్సు అభ్రాంతేషు మేఘేషు, అంతశబ్దో౽త్ర స్వరూపవచనః, స్ఫురన్ గుణః పీతాదిః యస్యా స్సా భవతి. | |
| టీ. | కల్యాణవర్ణపదతాం - కల్యాణ = శుభములైన, వర్ణ = అక్కరములుగల, పదతాం = పదములభావమును, బిభ్రతీ = వహించుచుండెడి, వాక్ = కావ్యమందలి పలుకు, సదా = ఎల్లపుడు, సారసంగిషు = గుణగ్రాహకులగు, అభ్రాన్తేషు = భ్రాంతులు కానివారి (వివేకుల) విషయమందు, స్ఫురద్గుణా - స్ఫురత్ = వెలుగుచుండెడి, గుణా = శ్లేషాదిగుణములుగలదియై, విద్యుత్ = మెఱుమువలె, స్యాత్ = ప్రకాశించుచుండును. | |
| అర్థాంతరము. | కల్యాణవర్ణపదతాం - కల్యాణవర్ణ = బంగరువన్నెయొక్క, పదతాం = ఆశ్రయభావమును, బిభ్రత్ = భరించుచున్నదియై, సదాసారసంగిషు = శ్రేష్ఠములగు జల్లులను బొందియుండెడి, అభ్రాన్తేషు = మేఘములందు, స్ఫురద్గుణా - | |
| తా. | బంగరురంగులను దురంగలించు మెఱుంగుతీవెలు మేఘములపై నెట్లు పచ్చనిరంగులచే వెలుంగుచుండునో, అట్లు మంచియక్కరంబుల పదంబులతో గూడిన సత్కావ్యములు ఎల్లపుడును గుణగ్రాహకు లగు వివేకులయందు శ్లేష ప్రసాదమాధుర్యాది గుణములతోఁ గూడినవియై ప్రకాశించును. | |
| అవ. | ఇపుడు వివేకు లనేకులు పుట్టుట లేదని చెప్పుచున్నాఁడు— | |
| శ్లో. | గూఢభావాస్పదత్వేన య దనాదేయవ ద్భవేత్, | 4 |
| వ్యా. | ఇదానీం వివేకినో న బహవో విద్యంత ఇత్యాహ - గూఢేతి. యత్ సరస్వత్యాః వాగ్దేవతాయా ఇదం సారస్వతం తదేవామృతం సుధా కర్తృ, గూఢభావో | |
| | గూఢాభిప్రాయః తస్యాస్పదత్వే నాశ్రయత్వేన అనాదేయవత్ అనుపాదేయ మివ భవేత్ తత్సారస్వతం కర్మ, సర్వే విద్వాంసః కవయః, న జానతే న విదుః - కేచిదేవ జానత ఇత్యర్థః, ‘ఆత్మనేపదేష్వనత' ఇతి ఝస్యా దాదేశః. | |
| అన్యో౽ప్యర్థః. | యత్ సరస్వతీనామనదీ తస్యా ఇదం సారస్వతం త దమృతంజలంకర్తృ. ని. 'పయః కీలాలమమృత' మిత్యమరః. గూఢభావస్య గూఢత్వ స్యాశ్రయత్వేన, ఉపరిసికతావృతత్వాదితి భావః అనాదేవయత్ నద్యా ఇదం నాచేదేయం 'నద్యాదిభ్యో ఢ'గితి శైషికో ఢక్ - త న్న భవతి అనాదేయం తద్వత్ భవేత్ - తత్సారస్వతం నదీసంబం ధ్యమృతం, సర్వేకవయః సర్వే జలపక్షిణః, న జానతే కేచి దేవ హంసాదయో జానత ఇత్యర్థః. | |
| టీ. | యత్ = ఏ, సారస్వతామృతం - సారస్వత =సరస్వతీ సంబంధమైన, అమృతం= కావ్యామృతము, గూఢ = రహస్యమైన, భావ = అభిప్రాయమునకు, ఆస్పదత్వేన = ఆశ్రయ మగుటచే, అనా చేదేయవత్ = గ్రహింపఁగూడనియట్లు, భవేత్ = అగునో, తత్ = ఆసారస్వతామృతమును, కవయః = విద్వాంసులు, సర్వే= అందఱు, నజాసనతే = తెలియరు. | |
| అర్థాంతరము. | యత్ = ఏ, సారస్వతామృతం = సరస్వతీనదీసంబంధమైన నీరు, గూఢభావాస్పదత్వేన - గూఢభావ = రహస్యముగా లోపలనే ప్రవహించుచు పైని కనుపింపకుండుటకు, ఆస్పదత్వేన = ఆధారమగుటచే, అనాదేయవత్ = నదీసంబంధము కానిదివలె, భవేత్ = అగునో, తత్ =అట్టి సరస్వతీనదీజలమును, సర్వేకవయః = అన్ని జలపక్షులు, నజానతే = తెలియఁజాలవు. | |
| తా. | గుప్తగామినియైన సరస్వతీనదియొక్క జలమును కొంగలు మొదలగు నన్నిజలపక్షులు దెలిసికొనక, హంసలు మొదలగుకొన్నిమాత్ర మేరీతిగాఁ దెలిసికొనుచున్నవో, అవ్విధమున గూఢములైన రసభావాదులను శ్లేషాదిగుణములుగల కావ్యామృతమును సామాన్యవిద్వాంసు లందఱు తెలిసికొనరనియు మంచిపండితులు కొందఱుమాత్రమే తెలిసికొందురనియు భావము. అనఁగా రహస్యమైన శ్లేషాదిగుణములుగల నాకావ్యము సామాన్యపండితులకుఁ దెలియదనుట. ఇచట సరస్వతీనది యన్ని నదులవలె ప్రవహింపక గంగాయమునలలో నంతర్భూతమై ప్రవహించుచున్నదని పురాణప్రసిద్ధము. | |
| అవ. | విద్వాంసు లనేకు లుండినను దాత లట్లుండరని చెప్పుచున్నాఁడు— | |
| శ్లో. | న ఏవ కేవలః కర్ణః శ్రేయా నఙ్గేషు గణ్యతే, | 5 |
| వ్యా. | సత్స్వపి విద్వత్సు బహుషు దాతారో న బహవ స్సంతీత్యాహ - సఇతి. సః ప్రసిద్ధః కేవలః ఏకః. ని. 'కేవలః కృత్స్న ఏక శ్చే'తి శాశ్వతః కర్ణో రాధేయ | |
| అన్యోప్యర్థః. | అంగేషు వపురాది ష్వవయవేషు మధ్యే ఏకః కేవలః కర్ణః శ్రవణ మేవ శ్రేయాన్ శ్రేష్ఠ ఇతి గణ్యతే - యః కర్ణః కుండలస్య కర్ణవేష్టనన్య వహనా త్ప్రకాశతే - తస్య త్యాగే సతి నైవ ప్రకాశతే. | |
| టీ. | యః = ఎవఁడు, కుణ్డలస్య = సూర్యదత్త కర్ణాభరణముయొక్క, వహనాత్ = ధారణమువలన, ప్రకాశతే = శత్రువిజయముచే వెలుంగునో, త్యాగేన = విడుచుటచేత, నైవప్రకాశతే = ప్రకాశించఁడో, (లేక, కుణ్డలస్య వహనాత్ = కర్ణభూషణధారణమునకంటె, త్యాగేనైవ = దానిని విడుచుటచేతనే, ప్రకాశతే = వెలుంగుచున్నవాఁడో, సః = అట్టి, కేవలః = ఒకఁడైన, శ్రేయాన్ = ఔదార్యముచే శ్రేష్ఠుఁడైన, కర్ణ ఏవ = కర్ణుఁడే, అఙ్గేషు = అంగదేశమందు, గణ్యతే = ఎన్నఁబడుచున్నాఁడు. | |
| అర్థాంతరము. | యః = ఏచెవి, కుణ్ణలస్య = కర్ణాభరణముయొక్క, వహనాత్ = ధారణమువలన, ప్రకాశతే = వెలుంగుచున్నదియో, త్యాగేసతి = విడువఁగా, నైవప్రకాశతే = వెలయదో, సః = అట్టి, కేవలః = ముఖ్యమైన, కర్ణఏవ = చెవియే, అఙ్గేషు = అవయవముల మధ్యమందు, ప్రకాశతే= వెలుఁగుచున్నది. | |
| తా. | సకలశరీరావయవములును జెవిపోగులవలన నెట్లు మిక్కిలి ప్రకాశించుచున్నదో, యవ్విధమున దాతలగువా రనేకులుండినను, తాను జనించినపుడు సూర్యునిచే నియ్యఁబడిన సహజములైన కవచకుండలములుగల కర్ణుఁడు ఇంద్రునిచే యాచింపఁబడినవాఁడై తనకు జయము నొసంగుచు నలంకారమైయుండు కర్ణకుండలములను ఇంద్రునికి దానము చేసిన యారాధేయుఁ డొకఁడ అంగదేశమందు ప్రసిద్ధుఁడైనవాఁడు. | |
| | రాధ యను నతనిభార్యకు పుత్త్రుఁడై రాధేయుఁ డనఁబరఁగి దుర్యోధనునింటఁ బెరిఁగి యర్జునునకు విరోధియైనందున నింద్రుఁడు తన కొమరుఁ డగునర్జునునకు శుభము కలుగుటకై జయప్రదమైన యాకుండలములను వేఁడినప్పుడు దాని నిచ్చుటచే కర్ణునకు మహాదాత యనుపేరు గలిగె నని భారతకథ నిట ననుసంధించునది. | |
| శ్లో. | వసన్నప్యవదాతానాం ద్విజానాం సవిధే సదా, | 6 |
| వ్యా. | వసన్నితి. అవదాతానాం శుద్ధానాం, దైవ్ శోధన ఇత్యస్మా ద్ధాతోః కర్తరి నిష్ఠాద్విర్జాయంతే జన్మకర్మభ్యా మితి ద్విజాః. శ్లో. 'మాతు ర్యదగ్రే జాయంతే ద్వితీయం మౌంజిబంధనాత్, బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశ స్తస్మా దేతే ద్వితా స్మృతా' ఇతి యాజ్ఞవల్క్యస్మరణా దితి భావః. తేషాం సవిధే సమీపే, వస న్నపి సదా అనవరతం, అధరః నికృష్టః, నీచాశ్రయవత్. రజ్యంతే మనో మనోరమా ఇవ ప్రతీయంత ఇతి రాగాః విషయాః తై రనుబధ్యత ఇత్యనుబంధః సంబంధః తం రాగానుబంధం, కదాచి త్కాలాంతరే౽పినవిముంచతి, 'సంసర్గజా దోషగుణా భవం'తీత్యేత న్మృషేతిభావః. అథవా రాగో మాత్సర్యం. ని. 'రాగో౽నురాగే మాత్సర్య' ఇతి విశ్వః తేన అనుబంధః దోషోత్పాదనం, ని. ‘అనుబంధః ప్రకృత్యాదౌ దోషోత్పాదే నరేశ్వర' ఇతి విశ్వః. | |
| అన్యో౽ప్యర్థః | అవదాతానాం శుభ్రాణాం. ని. 'అవదాత స్సితే గౌర' ఇత్యమరః. ద్విజానాం దంతానాం. ని. 'దంతవిప్రాండజా ద్విజా' ఇత్యమరః. సవిధే సదా వస న్నపి అధరః ఓష్ఠః కదాచి దపి రాగేణ రక్తిమ్ణా అనుబంధం న విముంచతి. | |
| టీ. | అధరః = నీచుఁడు, అవదాతానాం = పరిశుద్ధులైన, ద్విజానాం = బ్రాహ్మణ క్షత్రియ వైశ్యులయొక్క, సవిధే = సమీపమందు, సదా = ఎపుడును, వసన్నపి = ఉండువాఁడైనను, కదాచిత్ = ఒకానొకప్పుడును, రాగానుబన్ధం = విషయాసక్తిసంబంధమును, = | |
| అర్థాంతరము. | అధరః = పెదవి, అవదాతానాం= తెల్లనైన, ద్విజానాం = దంతములయొక్క, సవిధే= చెంగటి, సదా= ఎప్పుడును, వసన్నపి = ఉండునదియైనను, రాగానుబన్ధం = ఎఱ్ఱదనముతోడిసంబంధమును, కదాచిత్ = ఒకానొకప్పుడును, నవిముఞ్చతి = విడువడు. | |
| తా. | నీచుఁడగువాఁడు పరిశుద్ధులైన బ్రాహ్మణాదుల సమీపమందు సదావాసము చేయుచునుండినను దెలుపువన్నెగల పండ్ల సమీపమందుండు పెదవి యెవ్విధమున దన | |
| | యెఱ్ఱఁదనమును విడువదో, అవ్విధమున దనవిషయాసక్తిని విడువఁజాలఁడు. ఇట్లనుటచే సహవాసమువలన గుణములు వేఱగుననుమాట యబద్ధ మనియు, స్వభావగుణము నెవ్వఁడు విడువఁడనియు భావము. | |
| శ్లో. | అలకాశ్చ ఖలా శ్చైవ మూర్ధ్ని భీరుజనై ర్ధృతాః, | 7 |
| వ్యా. | భీరూణాం స్త్రీణాం జనైః మూర్థ్ని ధృతాః, అలకాః చూర్ణకుంతలాః, ఉపర్యుపరి సత్కారే౽పి, తైలాదినేతి శేషః వక్రతాం అనృజుత్వం, ఆవిష్కుర్వంతి. ఖలాః దుర్జనాః, భీరూణాం భయశీలానాం, జనైః మూర్ధ్ని ధృతా అసి ఉపర్యుపరి సత్కారే౽పి, ధనాదిభి రితి శేషః వక్రతాం దౌర్జన్యలక్షణం, ఆవిష్కుర్వంతి ప్రకటీకుర్వతే. ఉపర్యుపరీతి నిత్యవీప్సయో రితి ద్విర్భావః. | |
| టీ. | భీరుజనైః = స్త్రీజనులచే, మూర్ధ్ని = శిరస్సునందు, ధృతాః = ధరింపబడిన, అలశాశ్చ = ముంగురులును, ఉపర్యుపరి = పైపైన, సత్కారే౽పి = తైలాదులచే నుపచారములు గలుగుచుండినను, వక్రతాం = వంకరదనమును, ఆవిష్కుర్వన్తి = కలుగఁజేయుచున్నవి. | |
| అర్థాంతరము. | ఖలాశ్చ = దుర్జనులును, భీరుజనైః = భయపడెడిజనములచేత, మూర్ధ్ని = శిరసునందు, ధృతా అపి = ధరింపఁబడినవారైనను, ఉపర్యుపరి = పైపైన, సత్కారే౽పి =ధనాదులచే నుపచారము గలుగుచుండినను, వక్రతాం = దుష్ప్రభావమును, ఆవిష్కుర్వన్తి = ప్రకటించుచున్నారు. | |
| తా. | చెలులచేత నూనె మొదలగువానిచే నుపచరించఁబడిన శిరమందలి ముంగురు లేలాగు దమవక్రభావమును విడువవో, అట్లే దుష్టులగువారు భయపడువారిచే నమస్కరించఁబడినవారై ధనాదులచే నాదరింపఁబడినవారైనను, తమస్వభావమగు దౌర్జన్యమును మానరు. | |
| శ్లో. | గుణానార్తిం పరాం నీత్వా ధనినో ధన్వినో యథా, | 8 |
| వ్యా. | గుణానితి, ధనినః ధనవంతః పురుషాః, దృప్తా ఉద్ధతా స్సంతః, గుణాన్ అమానిత్వాదీన్, పరా ముత్కృష్టాం, ఆర్తిం పీడాం, నీత్వా గుణాన్ దోషీకృత్యేత్యర్థః. ని. ‘ఆర్తిః పీడాధనుష్కోట్యో' రిత్యుభయత్రాప్యమరః. గత్యర్థత్వా న్నయతే ర్ద్వికర్మకత్వం తేషాం విదుషాం, హృదయం మనః, నిఘ్నంతి క్లేశయంతి. కథం? ధన్వినో యథా ధానుష్కా ఇవ, ధన్వన్శబ్దస్య వ్రీహ్యాదిత్వా దినిప్రత్యయః. 'ధన్వీతి వ్రీహ్యాది | |
| | పాఠా' దితి వామనః. తే దృప్తాః రణలాభా ద్ధృష్టా స్సంతః, 'దృపహర్ష మోహనయో' రిత్యస్మా ద్ధాతోః కర్తరి నిష్ఠా-గుణాన్ మౌర్వీః. ని. 'మౌర్వీ జ్యా శింజినీ గుణ' ఇత్యమరః. పరా ముత్తరాం ఆర్తింధనుష్కోటిం, నీత్వా ప్రాపయ్య, విద్విషాం హృదయం వక్షో నిఘ్నంతి విధ్యంతి. | |
| టీ. | ధనినః = ధనముగలవారు, దృప్తాః సంతః = గర్వించినవారై, గుణాన్ = వినయాదిగుణములను, పరాం = హెచ్చైన, ఆర్తిం = పీడను, నీత్వా=పొందించి, ధన్వినో యథా = విలుకాండ్రవలె, విదుషాం = విద్వాంసులయొక్క, హృదయం = మనసును, విద్విషా = శత్రువులయొక్క, హృదయమివ = ఎదనువలె, నిఘ్నన్తి = తల్లడింపఁజేయుచుననారు. | |
| అర్థాంతరము. | ధన్వినః = విలుకాండ్రు, దృప్తాస్సంతః = రణలాభముచే హర్షము గలవారై, గుణాన్ = అల్లెత్రాళ్లను, పరాం= శ్రేష్ఠమైన, ఆర్తిం = వింటికొప్పును, నీత్వా = పొందించి, ధనినోయథా = ధనవంతులువలె, విద్విషాం = శత్రువులయొక్క, హృదయం = ఎదను, విదుషాం = విద్వాంసులయొక్క, హృదయమివ = మనస్సునువలె, నిఘ్నన్తి = కొట్టుచున్నారు. | |
| తా. | యుద్ధాపేక్షగల విలుకాండ్రు తమధనుస్సుల కొప్పులందు అల్లెత్రాళ్లును బొందించి శత్రువులహృదయములను భేదించునట్లు, ధనవంతులు గర్వించినవారై వినయాదిసద్గుణములను నశింపఁజేసి విద్వాంసుల మనసులను వ్యధపఱచుచున్నారు. | |
| శ్లో. | కృపాణేన కథంకారం కృపణ స్సహగణ్యతే, | 9 |
| వ్యా. | కృపాణేనేతి. కృపణః లోభి కృపాణేన కరవాలేన సహ ని. 'కరవాలః కృపాణవ'దిత్యమరః. కథంకారం? కథ మిత్యర్థః 'అన్యథైవ' మిత్యాదినాకరోతే ర్నిరర్థకాణ్ణముల్ప్రత్యయః. గణ్యతే కథ్యతే కృపణస్య కృపాణేన సామ్యాభిధాన మనుచిత మిత్యర్థః. తత్ర హేతు మాహ-యః కృపాణః, పరేషాం శత్రూణాం దానస్య విదారణస్య సమయే కాలే, స్వస్య కోశం పిధానం, విముంచతి. ని. 'కోశో౽స్త్రీ కుట్మలే ఖడ్గపిధానే౽ర్థౌఘదివ్యయో' రిత్యమరః. కృపణో హి పరేషాం అర్థినాం దానస్య వితరణస్య సమయే కాలే, స్వస్య కోశ మర్థౌఘం, న విముంచతీతి కృపాణా దపి కృపణస్య నికృష్ట త్వమితి ధ్వనిః. | |
| టీ. | యః = ఏకృపాణము (కత్తి), పరేషాం=ఇతరులయొక్క, దానసమయే = విదారణసమయమునందు, స్వకోశం = తనయొరను, విముఞ్చతి = విడుచుచున్నదో, (అట్టి కత్తి) పరేషాం = ఇతరులకు, దానసమయే = ఇచ్చెడివేళలో, స్వకోశం = తనధన | |
14 కవిరాక్షసీయము. సముదాయమును ఇయ్యని, కృవణః=లోభి, కృపాణీన= కత్తితోడ, కథంకారం= ఎవ్విధమున, గణ్యతే ఎన్నఁబడును? (అనఁగా గౌరవింపఁబడఁడు.) తా, పరులను ఖండించుసమయమందు తనకోశమును (యెరను) విడుచుచుండు కృపాణము (కత్తి) తోడ, పరదాన సమయమందు తనకోశమును (ధనమును) వదలని కృపణుఁడు (లోభీ) సరిగాఁడు. ప్రాణనాశక మైన కత్తికంటే లోభి నీచుఁడు. శ్లో. దృఢతరనిబద్ధము షే! కోశనిషణ్ణస్య సహజమలినస్య, కృవణస్య కృపాణస్యచ కేవల మాకారతో భేదః. ఆని గ్రంథాంతరము. శ్లో, మూర్ఖళ్ళ ముకురా శ్చైన భృశం భూత్యవ లేపినః, పరేషాం నసురూపాణి విపర్యాసేన గృష్ణతే. 00 వ్యా, మూర్ఖఇతి. మూర్ఖ ఆజ్ఞాః, భృశ మత్యర్థం, భూత్యా సంపదా, ఆపలేవః సర్వః, యేషాం గర్వశి, యేషాం తే తథ తే తథోక్తా స్సంతః, ని. 'భూతి ర్భస్మని సంప దీ'త్యమరః పరేషాం రూపాణి స్వభావాక్, ని. 'రూపం స్వభావే సౌందర్యే బాకార శ్లోకయోరపీ'శ్యమరు, విపర్యానేన వైపరీత్యేన, గృష్ణతే నను జానంత్యేవం ననుళబో 2వధారణే, ముకురా శ్చ భృశం భూత్యా భన్మనా ఆవలేపో మర్దనం యేసాం తే తథో క్తాస్సంతః. ని. 'అవలేషన్తు సర్వే స్యా ల్లేపనే దూషణే ఒపి చేతి విశ్వః పరేషాం రూపాణ్యాకారాజ్ వివర్యానేన విపరీత త్వేన గృష్ణతే నను గృష్ణాంత్యేవ 'ఆత్మనే చదేవ్వనత 'ఇతి ఝస్యాదా దేశః. టీ. మూర్ఖ్య= తెలియనివారు, ధృశం మిక్కిలి, భూత్యవ లేపినః - భూతి సంపద చేత, ఆవలేసిన శి=గర్వముగలవారై, పరోపాం = ఇతరులయొక్క రూపాణి స్వభావముల ను, విపర్యాసేన = వ్యత్యాసము చేత, గృష్ణా తనను = ఆవశ్యకముగాఁ దెలియుచున్నారు. గృష్ణాతేనను అర్థాంతరము, ముకురాళ్ళ = అద్దములును, భృశం= మిక్కిలి, భూత్యవలేసినః - భూతి=భస్మము చేత, అవలేది నః పూతగలనియై, పరేసాం - ఇతరుల, రూపాణి - ఆ కారములను, విపర్యానేన వ్యత్యాసముచేత, గృష్ణా తేనను గ్ర హించుచున్న విగదా, తా. గాజుబిల్లలు భస్మము మొదలగు వానిచే పూయఁబడినవియై ఇతరుల యా కారములను దారుమారుగా నెట్లు గ్రహించుచున్నవో, యవ్విధమున మూర్ఖులగు వారు ఐశ్వర్యమదముగలవారై పరులసుగుణములను దుర్గుణములుగా భావింతురు. శ్లో. జాడ్యం హ్రీమతిగణ్య లేవ్ర తశించే దమ్భ శ్శ్చు కైతవం శూరే నిర్ఘృణతామునే నిమతితా దైన్యం ప్రియాలాూపినీ, కవిరాక్షసీయము. తేజస్విన్యవలిప్తతా ముఖరతా వక్తవ్య శ క్తిస్ధిరే తత్కో నామగుణో భవే త్సుగుణినాం యోదుర్జనై ర్నాణ్కి ఈః, ఇట దీని ననుసంధింపవలయును.. శ్లో. మధువ్రతాళ్ళ మూర్ఖశ్చ రజసా రూక్షతాం గతాః, 16 నిత్య మాక్రమ్య గృహన్తి సారం సుమనసాం ముఖాత్. ౧౧ వ్యా.—మధువ్రతాఇతి. మధువ్రతాః భృంగాకి, రజసా పుష్ప వరాగేణ, రూక్షతా మస్నిగ్ధతాం, గతాః ప్రాప్తిః, నిత్యం ప్రత్యహం, ఆక్ర మ్యాధిష్ఠాయ; నిభక్తిపరిణామేన సుమనస ఇతి యోజ్యం. సుమనసాం పుష్పాణం, ని. 'స్త్రీయ స్సుమ ననః పుష్ప ' మిత్యమరకోశే. ముఖా దగ్రాత్, సారం స్థిరాంశభూతం మకరందం, ని. “సారో బలే స్థిరాంశే చ న్యాయ్యే క్లీబం వరే త్రిష్వి'త్యమరః. గృష్ణాంతి స్వీకుర్వ తే. 'మూర్ఖశ్చ రజసా రజోగుణేన, గర్వేణేతి యావత్. రూక్షతా మస్నేహతాం Xతా స్సంతః, నిత్యం సుమనసం, ఆక్ర మ్యావ్య, తేషాం సుమనసాం విదుషాం, ము ఖాత్ ముఖసకాశాత్, సారం సారభూతం అర్థజాతం, గృష్ణంతి జానతే. టీ. మధువ్రతాః=తుమైదలు, రజసా= పుప్పొడిచేత, రూక్షతాం కాఠిన్య మును, గతాః= పొందినవియై, నిత్యం ప్రతిదినమందును, ఆక్రమ్య=పుష్పములందుండి, సుమనసాం= పుష్పములయొక్క, ముఖాత్ = కొనలనుండి, సారః = స్థిరాంశభూతమైన తేనెను, గృష్ణాన్తి = అంగీకరించుచున్నవి.. = ఆర్థాంతరము. మూర్ఖళ్చ = మూర్ఖులును, రజసా రజోగుణరూపమైన గర్వముచే, రూక్షతాం అస్నేహభావమును, గతాః= పొందినవారై, నిత్యం ఎల్లపుడును, ఆక్రమ్య=ని ద్వాంసుల నా క్షేపించి, సుమనసాం=పండితులయొక్క, ముఖాత్ సమీపము వలననుండి, సొరం= శ్రేష్ఠమైనయర్థమును, గృష్ణన్తి= తెలియుచున్నారు. తా. తుమ్మెదలు పుప్పొడిచే మృదుత్వమునువదలి పూవులందును, వానియ గ్ర ములవలననుండి వూదేసి నెట్లు గ్రహించుచున్న వియో, యాలాగుననే మూర్ఖులగు వారు గర్వముచే విద్వాంసుల నాశేషేపించుచు వారిదగ్గరనుండి సరియైనయర్థములను గ్రహించు చున్నారని భావము. శ్లో. ద్విజేన్ద్రఒపి కలాథ్యో ఒపి కామచారీభ వం త్సదా, నిత్యం నిమజ్ఙన్న వ్యజ్ఞా నా సళ్శుద్ధి భవత్యలమ్. ౧.9 వ్యా.---ద్విజేంద్రేతి సదా ఆనవరతం, కామచారీ స్వేచ్ఛా చారీ, దురాచార ఇతి యావత్ , భవత్" ద్విజేంద్రో విప్రవర్యోసి, కళాధ్యో ఒక విద్యానంజన్నో డెపి, 18 కవిరాక్షసీయము. అనేకశాస్త్రాభిజ్ఞో ఒసి నిత్య మధౌ, ఉపలక్షణ మేకల్. సముద్ర నదీ ప్రభృతీష నిమజ్జ న్నపి, అంత శ్చిత్తే, అల మత్యర్థం, శుద్ధ శ్శుచి ర్నభవతీతి అంతరశుద్ధే రంత రంగత్వేన బ లీయత్త్వా దితి భావం. ఆన్యోవ్యర్థః, కామచారీ ఆప్రతిహతగతిః భవజ్ కళాభిః షోడశభిః ఆడ్యోఒపి, సంపూర్ణ కిరణో ఒశీత్యర్థః. పౌర్ణమాసాదియాగ హేతుతయా ద్వితానాం బ్రాహ్మణానాం, ఇంద్రో ఒధిపతిః ద్విజేంద్ర శ్చంద్రమాః, 'సోమో ఒస్మాకం బ్రాహ్మణా నాగ్ం రాజేతి శ్రుతిః. నిత్య మధౌ సముద్ర, నిమజ్జ న్నపి, అస్తమయ ఇతి శేషః. అంత ర్మ ధ్యే శుద్ధః- విమనా న భవతి. కళంకిత్వా త్తస్యేతిభావః. టీ. సదాఙఎల్లపుడును, కామచారీభవజ్ విచ్చలవిడిగా ఁ దిరుగువాఁడు, ద్విజే శ్లో2పి=బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠుఁడైనను, కళాడ్యో కి విద్వాంసుఁడైనను, నిత్యం నియతము గా,ఆజ్ఞా సము ద్ర మందును నది మొదలగు వానియందును, నిమజ్జన్న ఫీ స్నానముచేయువాఁ డైనను, అంతఃజమనసునందు, అలం మిక్కిలి, శుద్ధః పవిత్రుఁడు, నభవతికాఁడు. అర్థాంతరము, నదా=ఎపుడును, కానుచారీ - అడ్డములేని గమనముగలవాఁడు, భవ =ఆగుచు, కలాడ్యో ఒపి-కలా పదియాఱుకళలచే, ఆధ్యాఒ పిజసంపూర్ణ కిరణ ములుగలవాఁడైనను, ద్విజేద్దో ఒ.సి-ద్విజ = బ్రాహ్మణులకు, ఇన్ద్ర ఒపిఐ పౌర్ణ మాసాది యజ్ఞ కారణముచే రాజైనను 'సోమో ఒస్మాకం బ్రాహ్మణానాగ్ంరాజా' అను ప్రతి చే (చంద్రుఁడు బ్రాహ్మణులకు దొరయని తెలియవలయును), నిత్యం నియతముగా, అర్ధా= సముద్రమందు, నిమజ్జన్న పి-ఆ సమయ కాలమందు మునుఁగువాఁడైనను, ఆ శింబింబ మధ్యమందు, ఆలం=మిక్కిలి, శుద్ధః= నిర్మలమైనవాఁడు, సభవతిజకాఁడు, దిరుగుచుండెనేని, తో. బ్రాహ్మణుఁడైనను సకలశాస్త్రములను తెలిసినవాఁడైనను ప్రతము లాచరిం చుచు ' తీర్థములందు స్నానము జేయువాఁడైనను విచ్చలవిడిగాఁ బ్రాహ్మణాధిపతియై యడ్డము లేని గమనముగలవాఁడై సంపూర్ణ కలలతోఁ గూడినవాఁడై ఆ స్తమయ కాలమందు సముద్రమందు మునుఁగుచుండెడి చంద్రునికి ఎదయం దెవ్విధమున కందు దోఁచుచున్నదియో, యవ్విధమున స్వేచ్ఛాచారి యగు వానికి చిత్తము పరిశుద్ధ ముగా నుండదు. యగువానికి శ్లో. మహాప్రభజ్జనం ప్రాప్య స్వాశ్లేషు కలుషీకృతాః, ప్రతికూలం విచేష్టంతే నీచాః కే2పి జడాశయాః 03 వ్యా, ----మహాప్రభమితి. జడాశయాః మందబుద్ధయః నీచాః, మహాప్రభం తేజస్వినం, ‘ఆత్రాన్మహత’ఇ త్యాత్వం, జనంరాజాదికం ప్రొ వ్యభిగయ్య, స్వాం శేషు మనస్సు, ని. 'స్వాంతం హృజ్ఞానసం మన ఇత్యమరః, కలుషీకృతాః ఆకలుష్యా కలుషాః సంభద్యమానాః కృతాః - కలుషీకృతాః, పాపబుద్ధిమంత ఇత్యర్థః. ఆభూశతద్భావే ద్విః. కవిరాక్షసీయము. 17 ని. ‘కలుషం త్వావిలై నసోరితి విశ్వః. ప్రతికూలం అననుకూలం యథా తథా, విదేష్టం తే, వ్యాప్నువం తీతి యానత్. ·
- అన్యోవ్యర్థః.
ర్ణః. నీచాక స్వల్పాః కే జెపి జలాశయాః జలాధారాః తటాకాదయః, ని, 'జలాశయో జలాధార ఇత్యమరః. మహా ప్రభంజనం మహాంతం వాయుం,' ని, 'భవనో వనమాన ప్రభంజనా' ఇత్యమరః. పావ్య స్వాం తేషు స్వమధ్యేషు కలుషీకృతాః ఆవి లాపా స్సంతః, కూలం రోధః కర్మ, ప్రతి లక్ష్మీకృత్య, విచేష్టంలే వ్యాప్ను వంతి, ఆX చ్ఛంతీతి యాపత్ . టీ. ఉడాశయాః=మందబుద్ధిగల, నీచాః దుర్జనులు, మహాప్రభం – హెచ్చెన తేజస్సుగల, జనం = రాజు మొదలగు జనమును, ప్రావ్య ఉపొంది, స్వో స్టేషు - మనస్సు లందు; కలుషీకృతాః = పావబుద్ధిగలవారై, ప్రతికూలం = అనుకూలము కానట్టుగా, విచేష్టం లే=వ్యాపించుచున్నారు. అర్థాంతరము. నీచాః=ఆల్పములైన, కేఒపి కొన్ని, జలాశయాః = చెఱువులు మొదలగునవి, (లడల క భేదముగనుక జడ యనుచోట జల యని తెలియవలయును) మహా ప్రభజ్జనం= పెద్దగాలిని, ప్రావ్య పొంది, స్వా శేషు=తమమధ్యభాగములయందు, కలుషీకృతాః = కలగుఁడుగలవియై, కులం గట్టునుగుఱించి, విచేష్ట నే వచ్చుచున్నవి. = తా.. అల్పములగు చెఱువులు మొదలగునవి పెద్దగాలి సోఁకుటచేత మధ్య భాగ ములందు కలుషితములై, దరుల నెవ్విధమున వ్యాపించుచున్నవో, యవ్విధమున నీదు లగువారు తేజస్సుగల రాజు మొదలగు వారి యాశ్రయమును సంపాదించి దానికే గర్వి తులై సాధువు లగువారికి ప్రతికూలముగా ప్రవర్తింతురు. శ్లో. దత్వా వారం జనాయ స్వం దియు గర్జన్తి యే ముహుః, తాను త్సేకవతః ప్రాప్య నన్ద స్త్రీ నవనీపకాః ०४ వ్యాధి దశ్వేతి. యే దాతార ఇత్యర్థః. దిత స్థితాయ, జనాయ యాచక్ర వర్గాయ, అవారం అనివారితం యథా తథా, స్వం ధనం దత్వా, స్వశబ్ద స్వార్థ చాత ర్విధ్యం, 'ఆత్మాతీ యజ్ఞాతిధనవాచీ స్వశబ్ద' ఇతి కాశికారి ముహుః గర్జంతి భర్త యంతి,ఉత్సేకో గర్వః తద్వతః తాజ్ దాశౄజ్, ప్రాప్య అభిగమ్య, వైసీపకా యాచ కాశి న నందంతి న తుష్యంతి, ఆవినయ స్యాప్రీతి హేతుత్వా దితీ భావః • ఆన్యో౬వ్యర్థః. యే, మేఘా ఇత్యర్థః. జనాయ లోకాయ, . ప్రాణన్నాయ స్వం స్వకీయం, వారం వారి, దత్వా 2భివృష్య, దికు ముహు8. గర్జంతి ధ్వనంతి, ఉత్సే కవతః ఉల్పేక స్సేచనం-వృష్టిరితియావత్ - శద్వతో మేఘార్ ప్రావ్యన వనీ పశాస్త్రి మాతన 3 18 కవిరాక్షసీయము. కదంబవృతాః నవశట్టో త్రాతంత్ర ః నందంతిహృవ్యంతి, కుసుమితా భవంతీతియావత్, వర్షాను ఖలు నీపః కుసుమితో భవతి. టీ. యేఏ దాతలు, దికు= దిక్కులందుండు, జనాయ = యాచక జనమునకు, ఆధారం యథాతథా తొందరలేనట్లుగా, స్వం=ధనమును, దత్వా సిసఁగి, ముహుః= పలుమాలు, గర్జంతియి బెదరించుచున్నారో, ఉత్సేకవతః = గర్వముగల, తాళ్"=ఆదా తలను, ప్రావ్య జడగ్గరి, వనీపకాశిజయాచకులు, న నన్ద నివాసంతసించరు. ఆర్థాంతరము. యేజని మేఘములు, జనాయ = జనముకొఱకు (బ్రతుకుకొఱకు), స్వం తన సంబంధమైన, వారం, నీరును, దత్వా యిచ్చి, దిక్కు దిక్కులందు, ము హుః మాటిమాటికి, గర్జన్తి ఉరుముచున్నవో, ఉత్సేకవతః - వర్షముగల, తాక్=ఆ మేఘములను, శ్రావ్య = పొంది, నవనీపశాః - క్రొత్తకడపమాంతులు, నస్దనిజపూచు చున్నవి. తా, జాత లగువారు తొందరలేనట్టుగా యాచకులకు తమద్రవ్యము నొనంగి తమకు లోఁ బడినయాచకులను పరుష వాక్కులచే బెదరించినచో యాచకులు వారి దగ్గరచేరి సంతసించరు; ఆనఁగా దానమిచ్చిన పిదప బెదరింపరాదని భావము. మేఘములు విఘ్నము లేక వర్షించి తమ జలమును జనుల బ్రతుకున కై యిచ్చి గర్జిం చిన్నచో కడపమ్రాంకులు పుష్పించును. కడవచెట్లు వానకాలమందు పుష్పించుచున్న పని శవి సమయసిద్ధము. శ్లో. నిత్య మ గతస్యాపి దుర్జన స్యాజ్జనస్య చ, న లక్షయితు మాకార శ్శక్యస్స్వాను ప్ర వేశతః. ox వ్యా. నిత్యమితి నిత్యం అక్షిగతస్య దృష్టివిషయస్య, దృష్టస్యాపీతి యావ త్. ఆధవా అక్షిగతస్య ద్వేష్యస్య. ని. 'ద్వేష్యే త్వక్షిగత' ఇత్యమరః. దుర్జనన్య ఆకారః ఆకృతిః వ్యాపారో వా. స్వేన ధనేన ఆన్ముప్ర వేశతో హేతోః లక్షయితుం -ద్వేష్యత్వన్య లక్ష్మీకర్తుం న శక్యః. ఆధవా స్వస్త్మిక్ స్వకీయే జనే అమ్ముప్రవేశతో లక్ష యితుం ద్రష్టం న శక్యతే. ఆన్యో ఒవ్యర్థః నిత్యం అక్షిగతస్య స్త్రీణాం నయనగతస్య ఆంజనస్య కజ్జ లన్య ఆకారః స్వరూపం స్వయో స్స్వకీయయోః నేత్రయోః అనుప్ర వేళతో "హేతోః లక్షయితుల దర్శయితుం న శక్య ఇతి. త న్య స్వాభావిక మిత్యర్థః .88. టీ. నిత్య= ఎల్లపుడును, అక్షిగతస్య = దృష్టివిషయమును బొందిన, దుర్జనస్యజనీ = యమునుబొందిన, చునియొక్క, లేక (ఆక్షిగతస్య = ద్వేషింపఁదగిన, దుర్జనస్య =దుష్టునియొక్క, ) ఆకారణ కవితాక్షసీయము. 19 ఆకృతి, లేక (వ్యాపారము,) లక్షయితుం = తెలియుటకు, నశశ్యఃజసాధ్యముకాదు. (ఆధ వా-స్వాను ప్ర వేశఠః-స్వ = తనవారియందు, అనుప్ర వేశః - వెంబడించుటవలన తెలి యుటకు సాధ్యముకాదు.) అక్షిగతస్య అర్థాంతరము, నిత్యం ఎల్లకాలమును, ఆక్ష్మీ గతస్య = స్త్రీలకంటిని బొందిన, అంజ సస్య=కాటుక యొక్క, ఆ కార్య స్వరూపము, స్వాను ప్ర వేళతః -స్వ = తన నేత్ర ములు యొక్క, ఆసుప్ర వేశతః = ప్రవేశ కారణమువలన, లక్షయితుం = చూచుటకు, నశక్యః సాధ్యము కాదు. తా, నిత్యము స్త్రీలకన్నులలోనుంచఁబడు కాటుక యెవ్విధమున ఆ స్త్రీ లకంటికి కానఁబడదో, యట్లు కంటికెదురుగనుండి ద్వేషింపఁదగిన నీచుని ద్రోహవ్యాపారమును గనుగొనుటకు శక్యము కాదు. కంటిచే నెదురుగనుండు పదార్థములను చూచుటకు సాధ్యమగునట్లు ఆకంటియందుండు వస్తువును జూచుటకు కాదనునది ప్రసిద్ధము. తనకు మిత్రునివలే కనఁబడుచు నంతరంగమందు ద్రోహము చేయువారినిఁ గాంచుటకుఁ దరముగా దనుట. శ్లో, లక్షయితై ్వప లుభేశాః కిల్చి ద్రూపం భయాపహామ్, మార్గణానాం ప్రవర్తనే క్షేపా యానపరాధినామ్, వ్యా, లక్షయిత్వేతి. లుద్ధేశాః లోభినః ప్రభవః మార్గణానా మర్థి నాం భయాపహం భయం దారిద్ర్యాదిభయం ఆవహంతీతి తత్తథోక్తం రూపం సొమ్య భూకారం స్వభావం వా కించి లక్షయిత్వా దర్శయిత్వా, వివకారో జనధారణే, ఆన పరాధినా మనవసరణశీలానాం ఆదుష్టానాంహ మార్గణానాం యావకానాం క్షేసాయ నిరసనాయ' ప్రవర్తిస్తే ఉద్యుంజలే. ఆన్యోఒవ్యర్థః. లుద్ధేశాః మృగయు పర్యాః. ని. 'మృగయ ర్లుబకశ్చ న ఇత్య మరః, భయావహం కించిద్రూపం పత్రాదిసంఛన్నం లక్షయిత్వా దర్శయిత్వా, భ్య ఇతి శేషః. అనపరాధినాం లక్ష చ్చేదినాం మార్గణానాం శరాణాం ని. 'కలంబ మార్గణళరా” ఇత్యమరః-షేపాయ మోచనాయ ప్రవర్తిస్తే, మృగా ప్రతీతి శేషః టీ. లుద్ధేశ్యాలోభులగుదొరలు, మార్గణానాం జయాచకులయొక్క, భయా పహమ్=భయమునుబోఁగొట్టునట్టి, రూపం = సౌమ్యా కారమును, శ్చిత్ కొంచెముగా, లక్షయి త్వైవ చూపించియే, ఆనపరాధినామ్ ఆపరాధులు కానియట్టి, మార్గణానామ్ యాచకులయొక్క, తేపాయ ఈ షేదములకు, ప్రవర్తనే ఉద్యమించుచున్నారు. కవిరాక్షసీయము. అర్థాంతరము. లుద్ధేశాః= శ్రేష్ఠులైన వేఁటకాండ్రు, భయాపహమ్=భయమును బోఁగొట్టెడి, కిఇ్చ ద్రూపమ్ ఆకులు మొదలగు వానిచే కప్పఁబడిన తమయాకారమును, లక్షయిత్వా కనఁబఱచి, ఆనపరాధినాం= లక్ష్యములను (గుఱిని) భేదించునట్టి, మార్గణా నామ్ అంబులయొక్క, శేషాయ విడుచుటకు, ప్రవర్తనే తోడఁ గౌదరు.. తా. వేఁటకాండ్రగు బోయలు మృగములను జంపుటకై యాకులు మొదలగు వానిచేత తమయాకారమును మఱుగుపఱచి గుఱి పెట్టి మృగములకై యముల నేయువిధ మున లోభులను రాజులు యాచకులభయము నపహరించునట్టి సుందరాకారమును గనఁ బఱచి ఆపరాధులు కానట్టి యాచకుల నాశేవింతురు. శ్లో, నీతో ఒప్యభ్య స్తర త్వేన జనైః ప్రాణసమానతామ్, 02 ఫలో వాయురి వారూపో దుర్గ్రహ స్పర్శనం వినా. వ్యా – నీతఇతి. అభ్యంతరళ్వే నాంతర్వర్తిత్వేన హేతునా జనైస్సాధుభిః మానతాం ప్రాణేన సమానతాం నీతో ఒపి, ఆప్తత్వే సాంగీకృతో ఒపీ వ్యర్థం. ఖలో దుర్జనః స్పర్శనం వినా నితరణేన వినా ఆరూపం దుస్వభావో భవతి. కథంవాయం శివ, స్కోపి జనైః ప్రాణిభిః ప్రాణతాం ప్రాణవాయుతాం సమానతాం సమానవాయు తాంచ నీతో ఒపి ఆరూపోనీరూపః స్పర్శనం వినా స్పర్శనగుణం విహాయ దుర్గ్రహః గృహీతు మళోక్యో భవతి. నీరూపస్పర్శ వాక్ మరు దితి తార్కిక పక్షః దుర్గ్రహ ఇతి ఈఈ వత్స్వ పీత్యాధినాఖల శ్యయః.. టీ అభ్య స్తర త్వేన= లోపలనుండు కారణముచే, జనైసాధుజనుల చేత, ప్రాణ సమానశామ్ = ప్రాణములతో సమాన భావమును, నీతో ఒపి = పొందింపఁబడినవాఁడై నాను, ఖలశి=నీచుఁడు, స్పర్శనంచినా - దానమునువిడిచి, ఆరూప! దుష్టస్వభావముగల వాఁడై, దుర్గ్రహః=. తెలిసికొనఁదగనివాఁడుగ నున్నాఁడు. అర్థాంతరము, ఆభ్య స్తర ల్వేన = శరీరములోపలనుండు కారణముచే,, జనైః = మనుష్యుల చేత, ప్రాణసమానతాం= ప్రాణవాయువు యొక్కయు, సమాన వాయువుయొక్క యు భావమును, నీతోపి పొందింపఁ బడినదియైనను, ఆరూపశిజరూపము లేనిదియై, స్పర్శ నం వినా స్పృశించుగుణమును విడిచిన, వాయురవగాలివలెనే, దుర్గ హరి పట్టుటకుఁ దగనివాఁడగుచున్నాఁడు, తా.. నీచుఁడగువాఁడు మిత్రునివలెనే లోఁబడినవాఁడై యుండుటచే సాధుజ నలచేత ప్రాణములకు సమానముగా నెన్నఁబడినవాఁడైనను కొంచెమైనను దానగుణము లేక శరీరములో ప్రాణవాయువనియు సమాన వాయువనియుఁ బేర్కొ నంబడి రూపరహి తమై స్పృశించుగుణములేని వాయువువలె గ్రహించుటకు యోగ్యుఁడుకాఁడు. i కవిరాక్షసీయము: . 21 "రూపరహిత స్పర్శవాజ్ వాయు" అని యుండుటచే వాయువునకు రూపము లేకున్నను స్పర్శగుణము కలదు; దుర్జనునకు స్పర్శ (ఈని) గుణము లేనందున వాయు పునకం టె. దుర్గహుఁడనిభావము, శ్లో, ప్రియార్థతృష్ణా నూపాద్య విప్రలమ్భేన భేదయజ్, వినాపి విగ్రహం లో కాక్ కామన ద్బాధ తే ఖలః. 58- - C క్యా, ప్రియార్థేతి. ఖలో దుర్జనః. 'పిశెనో దుర్జనః ఖల' ఇత్యమరః. విగ్రహం వినాఒ పి కలహేన వినా ఒపి ప్రియార్థతృష్ణాం అభీష్టద నాదివాంఛాం ఆపా ద్య జనయిత్వా వి ప్ర లం భేన విసంవాదన. ని. 'విప్రలంభో విసంవాద ఇత్యమరః, అథవా విప్రలం భేన పంచనయా లో కాక్ సాధుజనాజ్. ఖైదయన్ క్లేశయజ్. బాధతే. కథం కామవత్ మన్మథ ఇప. సోపి విగ్రహం వినా స్వయ మశరీరో జె.పి ప్రియార్థతృష్ణాం ప్రియతమా ప్ర యోజనా కాంక్షాం ఆపాద్య విప్రలంభన విరహేణ భేదయ స్సంతాప యక్" లోకాక్ కాముకజనాజ్ బాధతే. F టీ, ఖలశి=నీచుఁడు, విగ్రహంవినా - కలహములేకున్నను, ప్రియార్థతృష్ణాం ఇష్టమైన ధనాశను, ఆ పాద్య కలిగింపఁజేసి, విప్రలయేన - విపరీతముగా పలుకుట చేత, లేక వంచనచేత, లోకాజ్ - జనులను, భేదయం" - దుఃఖమునొందింపఁ జేసెడి, కామవత్ జకోర్కి గలవానివలె, బాధలే పీడించుచున్నాఁడు. అర్థాంతరము, విగ్రహంవినా = శరీరమునువిడిచి, ప్రియార్థతృష్ణాం- ప్రియా ప్రియురాలియొక్క, ఆర్థ = ప్రయోజనముయొక్క, తృష్ణాం= అభిలాషను, ఆ పాద్య - కలుగఁజేసి, వి.ప్రలమేన=వియోగముచేత, లోకాక్ = కాముకజనులను, భేదయ = గాసిపఱచుచుండెడి, కామపత్ మన్మధునివలె, బాధతే = సాధుజనులను బాధించు చున్నాఁడు. జేసి 1 తా. దుష్టుఁడగువాఁడు కలహింపక యుండియు, ఇష్ట మైనధనాదులం దాశగలంగ్ వ్యత్యాసముగా పలుకుట చేతగాని వంచన చేతగాని సాధుజనులను, శరీరములేక శ్రీయురాండ్రయం దాశగలిగించి యట్టి ప్రియాంగనలను విడిచియున్న కాలమున కాముకజనులను బాధపఱుచు కామునింబోలి బాధించుచున్నాఁడు. పురుషా వివరం ప్రాప్య కేప్యలక్ష్మి తసంభవాః, దూషయ ని మహావంశాక్ ముఖే తీక్షా ఘుణా ఇవ వ్యా.పురుషాణతి. . ఆలక్షితః అజ్ఞాతః సంభవః ఉత్పత్తిస్థానం యేషాం తే తథోక్త్యా.. ఆరులీనా ఇత్యర్థం. కేఒపి పురుషాః వివరం ఛిద్రం, దోషలేశ మిత్యర్థం. కవిరాక్షసీయము. తతా ప్యాభిగయ్య, దృష్ట్వేతి యాపత్. మహావంశాద్ కులీనాజ్ కులేషు మనాజ్ ముఖే తీక్షాః కటుతరవచనా స్పంతః దూషయంతి నిందంతి. కథం? ఘుణా ఇవ ఘుణ విశేషా ఇవ. తేఒపి ఆలక్షీతసంభవా ఆజ్ఞాతజస్త్మనః ముఖే తీక్షా ః నిశితముఖః వివరం ఛిద్రం ప్రాప్య మహావంశాజ్ మహలో వేణూజ్" దూషయంతి వ్యర్థయంతి, వేణూ నాం దూషణం నామ గృహాదికర్మ స్వనర్హత్వం. టీ. ఆలక్ష్మీ తసమ్భ వారి వారి - అలక్షిత = తెలియని, సంభవారి= పుట్టుకగల, కేఒపి కొందమైన, పురుషాః=మనుష్యులు, వివరంజరంధ్రమును (అనఁగా దోషసమయమును), ప్రావ్య= పొంది (చూచి), మహావంశాక్ = గొప్పకులమందుఁ బుట్టిన వారిని, ముఖే= మొ గమునందు, తీక్షాస్సంతః = పరుష వచనములు గలవారగుచు, దూషయన్తి = మానము పోఁగొట్టెదరు. అర్థాంతరము.అలక్షితసంభ వాః= తెలియఁబడనిపుట్టుకగల, ముఖే= మొగనుందు, తీర్ఘాః= కాఠిన్యముగల, వివరంజరంధ్రమును, ప్రావ్యజపొంది, మహావంశాజ్ = పెద్ద వెదుళ్ళను, ముణా ఇవ= లలోని పురుగులవలె, దూషయ ని చెఱచుచున్నారు. తా. ఇట్టివంశమునందుఁ బుట్టిన వారని జలియుటకు కయుండు కొందఱు దు ష్టులు మంచి కులమందుఁ బుట్టిన గొప్పవారని సమయముగ ని పెట్టి వెదుళ్ళలోనుండు పురు గురెట్లు గూఢముగాపుట్టి రంధ్రములవలన మెల్లఁగా లోపలఁ బ్ర వేశించి వాడిగలముఖ ములుగలవియై. యా వెదుళ్లను జెఱుచుచున్నవో, అవ్విధమున గొప్ప వారిని పరువవచ నములచేత నిందించుచున్నారు. శ్లో. అదాక్షిణ్యా దతీ వోగ్రాః పవనా ఇవ దుర్జనాః, గురూనపి ప్రతిక్షేపం ప్రయతిస్తే క్షమాభృతః. వ్యా, ఆదాక్షిణ్యాదితి, దుర్జనాః దక్షిణ స్సరళః,ఋజు రీతి యావత్ కస్య భావో దాక్షిణ్యం. ని. 'దక్షిణ స్సగళో దారవరచ్చందాను వ ర్తిష్వి 'తి విశ్వః తదభావా ద్ధీతో! ఆతీ వాత్యంతం ఉగ్రా ఆసహ్యాః క్షమాఛృతః క్షమా శాలినః గురూ నపి ఆచార్యా నవి ప్రతిక్షేప్తుం నిందితుం ప్రయస్తే. శ్రుద్ధి హన్యా ద్దురూనపీ'తి బ్యా యః, దక్షిణః ఖలు పవమానో మృదు ర్వాతి తదభావాత్ గురూ౯ బృహతః క్షమా ధృతః పర్వతా నపి ప్రతిక్షేప్తు మున్ములయితుం ప్రయత స్తే. టీ. దుర్జనాః=నీచులు, ఆదాక్షిణ్యాత్ = సరళభావము లేనందున, ఆతీవణమిక్కిలి, ఉగ్రా &ుకోపముగలవారై, క్షమాభృతః = శాంతమును వహించియుండు, గురూనపి= గురువులనుకూడ, ప్రతిక్షేప్తం ఆషేదించుటకు, ప్రయత స్తేప్రయత్నించుచున్నారు, కవిరాక్షసీయము. 28 ఆర్థాంతరము, ఆదాక్షిణ్యాత్ ఐదక్షిణదిక్కునందు పుట్టకుండుటవలన, ఉగ్రాః =సహించుటకు శక్యముగాకయుండు, గురూజ్ = గొప్పదైన, క్షమాభృతః-భూధరములను (కొండను), ప్రతిక్షేప్తం=కదలించుటకు సమర్థములైన, పవనా ఇవజనాయువులవలెనే ప్రయత స్తే ప్రయత్నించుచున్నారు. తా. దక్షిణదిశయందుపుట్టక పెద్ద కొండలను కూడ పొర్లించుటకు సమర్థములైన, వాయువులవలె, చక్క నిస్వభావము లేక కోపముగలిగిన దుష్టులు గొప్ప వారగు నాచార్యు లనుకూడ నిందింతురు. శ్లో. దుర్జావైశ్చ ద్విరే ఫైళ్ళ మలినై స్సుమనోగణ, పి ద్విరేఫైళ్ళ ఆ తగనోఒపి సహజం మార్దవం న విముఖతి. .దుర్జనైరితి. మలినై 8 పాసేన మలీమసైః, 'జ్యోత్స్నా తమిర్రే ' వ్యా.—దుర్ఘానైరిలి. త్యాదినా మలినశబ్ద స్సాధుః. దుర్జనైః దుష్టజ్ఞనైరి, అధవా దుశ్శబ్దః ఈషదర్థే, కించి 28. చెలి పురుషైః ఆత్తగంధో ఒపి తిరస్కృతో ఒపి. ని 'ఆత్తగంతో ఒభిభూత స్స్యా దిత్యమరః, సుమనోగణః విద్వత్సమూహః సహజం స్వాభావికం మార్దవం మృదు చిత్తతాం, కృపాళుతామితి యావత్ న విముంచతి న త్యజతి. మలినై ర్నీ ద్వి రేఫైః, ద్వౌ రేఖా భ్రమరశబ్దగతా యేమోం త ఇతి శబ్దధర్మే ణార్థస్య వ్యపదేశః, భృంగై రా త్తగంధో ఒసి స్వీకృతపరిమళో ఒపి సుమనోగణః పుష్ప నికరః సహజం నైజంమార్ధవం నఖచ్ఛేద్యతాం స విముంచతి, తత్తన్య స్వాభావిలో గుణః. దుర్థా26= తె టీ. మలినైః= పాపముచే దూషింపఁబడిన, దుర్జానై తెలివిలేని, లేక గొంచెము తెలివిగలపురుషులచేత, ఆ తగనో ఒక=తిరస్కృతుఁడైనను, ('ఆ తగద్ధ స్తిరస్కృతః' అని అమరము.) సుమనోగణకి విద్వాంసులసముదాయము, సహజం కూడఁబుట్టినట్టి, మార్ద వంజమె తనిభావమును (దయను), సవిముఞ్చతి విడువదు. ఆర్థాంతరము, మలినైఃజనల్లనైనట్టి, ద్వి రేఫై 8 తు మైదలచేత, ఆ తగనోడెవి త్త=స్వీకరింపఁబడిన, గనోడికి పరిమళముగలదియైనను, సుమనోగణః = పూవుల సముదాయము, సహజం= తనంతటనేగలిగిన, మార్ధవం= మెత్తనిదనమును, నావిముఖృతి =విడువదు. 24 కవిరాక్షసీయము. తా. తు మైదలచేత గ్రహింపఁబడిన పరిమళముగలదియైనను, పుష్పము లెవ్విధ మున తనమృదుభావమును విడువదో యవ్విధమున పండితుఁడగువాఁడు పాపులగు దుర్జను లచే తిరస్కృతుఁడైనను తన సాధుత్వమును విడువఁడు. శ్లో. గమ్భిరం చ ప్రసన్నం చ ధనినో మానసం మహత్, ద్వీజానా ముపకారాయ శుచీనాం. కేన నిర్మితమ్. వ్యా.గంభీరమితి. గంభీరం గాంభీర్య వచ్చావలాది దోషరహితమిత్యర్థః.. ప్రసన్నం శ్రీ ధాదివిరహితం అతవీవ మహత్ అనుపమానం ధనినో ధనవకః పురుషస్య సంబంధి మానసం మనః - ప్రజ్ఞాది పాఠ న నశ్శబ్దన్య స్వార్థేణ్ ప్రత్యయః, శచీ నాం మనః కర్మభ్యాం శుద్ధానాం ద్విజానాం విప్రాణాం ఉపకారాయ దానలక్ష ణాయ "కేన పురుషేణ. యద్వా బ్రహ్మణా నిర్మితం సృష్టం. ని. 'గో బహాతా నిలార్కేష్వి”తి విశ్వః. పాత్రవ్యయస్య దుర్లభత్వా దితి భావః. ఆన్యో వ్యర్థః, ధనినః కుబేరస్య సంబంధి గంభీరంపూర్ణం, ఆగాధ మితి యా వత్ . ని. 'నిమ్నం గభీరం గంభీర ముత్తానం తద్విపర్యయే' ఇత్యమరః. ప్రసన్నం వర్షా ద్యకలుషం మహ ద్విశాలం మానసం మానసాఖ్యం సరః శచీనాం శుభ్రాణాం ద్విజా నాం పక్షీణాంహంసానా మితి యావత్. ని. ‘దంతవి ప్ర్రాండజాద్విశాశి, శుక్ల శుభ్ర శించి 'శ్వేతే' త్యుభయత్రా వ్యమరః. ఉపకారాయ ఆశ్రయలక్షణాయ కేన వా పురుషేణ బ్రహ్మణాహ నిర్మితం - వర్షాసు హంసాః ఖలు మాననే వసంతి, శ్రీ. గమ్భీరం = చపలాదిదోషము లేనిదియు, = ప్రసన్నం = కోపము లేనిదియు, మహత్ = సమానము లేనిదియునగు, ధనినః =ధనవంతులయొక్క, మానసం మనస్సు, శుచీనాం—మనసుచేతను గృత్యముచేతను బరిశుద్ధులైన, ద్విజానాం = బ్రాహ్మణులయొక్క, ఉపకారాయ=ధానలక్షణమైన యుపకారముకొ ఱకు, కేన=ఏపురుషునిచే లేక బ్రహ్మ చేత), నిర్మితం = చేయఁబడెను? (‘కో బ్రహ్మానిలార్కేము' అని ఆ.) ఆనఁగా తనంతన = గల్గినదని భావము. అర్థాంతరము. ధనినః=కు బేరునియొక్క, గమ్భీరం = సంపూర్ణమైన, ప్రసన్నం = నిర్మలమైన,మహత్ = విశాలమైన, మానసం మానససరోవరము, శుచీనాం = తెల్లనైనట్టి, ద్విజానాం పక్షులయొక్క, అనఁగా హంసలయొక్క, ఉపకారాయ = ఆశ్ర యలక్షణ మైన యుపకారముకొఱకు, కేన=ఏపురుషునిచేత, (అథవా : బ్రహ్మచేత,) నిర్మితం నిర్మింపబ కవిరాక్షసీయము, 25 తా. ఎపుడు నిండియుండుటచే మిక్కిలి లోతుగలిగి నిడివిగలదియై తేటయగు నీటిచే మేటియై కుబేరసంబంధమై తెల్లిని పతులైన యంచల కుపకారమైయుండు మానససరోవరమువలె చాంచల్యాదిదోషరహితమై యసదృశమై పరిశుద్ధులైన బ్రాహ్మణు ల కుపకారమైన ధనవంతులమనస్సు ఏపురుషుని చేత నిర్మింపఁబడెనో యనుట. ఇచట (శ) ఆను శబ్దము బ్రహ్మకు పేరగుటచే ఏబ్రహ్మచే నిర్మింపఁబడెనోయనియును జెప్పవ చ్చును. ద్విజశబ్దము పక్షికిని బ్రాహ్మణునకును పేరగును. అంచలు మానససరోవరమందు వర్షాకాలమున వసించుట యనునది కవిసమయసిద్ధము, శ్లో. గుణినో వృత్తవిమలా మహావంశ ప్రసూతయః, ముక్తామయాః ప్రకాశంతే సరాహరా ఇవోజ్జ్వలాః 9 3 వ్యా——గుణిన ఇతి. గుణినః గుణాః వినయాదిగుణాః తైస్సంపన్నాః వృత్తం చరిత్రం - సదాచార ఇతియావత్ - లేన నిమలాః పూతాః మహావంశ ప్రమాూతయః సత్కులోద్భూతాః నరాః ముక్తామయాః వ్యాధిరహితాః ఆకవీవో ఒజ్జ్వలాః విరాజ మానదేహా స్సంతః ప్రకాశంతే అధికం శోభంతే - కధం! హరా ఇవ ముక్తాదామనీ వ. తే౬.పి గుణినః తంతుమంతః - సూత్రప్రోతా ఇత్యర్థః - వృత్తా శ్చతే విమలా శ్చతే తథోక్తాః - వర్తులా నిర్మలా శ్చేత్యర్థః - మహావంశ ప్రసూతయః మహావేణుసంభూ తదుక్తం. “కరీంద్ర జీమూత వరాహశంఖమత్స్యాహి ు్యుద్భవ వేణుజాని, ముక్తాఫలాని ప్రథితాని లోకే తేషాం చ శుక్త్యుద్భవ మేవభూరీ తి ముక్తామయా? మౌక్తిక ప్రచురాః ఆత ఏవో ఒజ్జ్వలా స్సంతః ప్రకాశంతే. తాః - చారము చేత, విమలాశి = పరిశీన టీ.గుణినః-విసయాదిగుణములుగల యట్టియు, వృత్తవిమలాః - వృత్త=మంచియా పరిశుద్ధులైనట్టియు, మహావంశ ప్రసూతయః - మహావంశజుగోప కులమందు, ప్రసూతయః = పుట్టుకగలిగినట్టియు, ముక్తామయోజ్జ్వలాః-ము క= విడుపఁ బడినట్టియు, ఆమయ = రోగము లేనట్టియు, నరాఃజమనుజులు, ఉజ్జ్వలాః = మిక్కిలి ప్రకాశముగా, ప్రకాశంతే తేజరిల్లుచున్నారు. ఆర్థాంతరము. గుణినః=సూత్రములుగలట్టియు, వృత్తవిమలాశి గుండ్రములును నిర్మలములునై నట్టియు, మహావంశ ప్రసూతయః - మహావంశ = గొప్ప వెదుళ్ల యందు, ప్రసూతయః = పుట్టుకగలట్టియం, ('కరీంద్ర జీమూత వరాహశంఖమత్స్యాహితుత్త్యుద్భవ . వేణుజాని, ముక్తాఫలాని ప్రథితాని లోకే లేపాంచ శక్త్యుద్భవమేవ భూరి' అనుటచే వెదుళ్ళయందు ముత్తెములుపుట్టుట ప్రసిద్ధము.) ముక్తామయోజ్జ్వలా=మిక్కిలి. ప్రశా 4 26 కవిరాక్షసీయము. శించుచుండెడి ముక్యములయొక్క, హారాఇవ - సరములవలె, ప్రకాశంతే. వెల్లు చున్నారు. తా. మంచిగుణములును - సదాచారమును పరిశుద్ధత్వమును గొప్ప వంశమునం దుద్భవమును రోగ రాహిత్యమునుగల మనుష్యులు, దారములయందు గుండ్రమును తేట యును పెద్ద వెదుళ్ల యందు జన్మమును ముక్తాఫల ప్రాచుర్యమునుగల కంఠసరములను భోలి పొలుచుచున్నారు. శ్లో. సాధుసంతానభాజో యే సంత స్సంశ్రితనన్ద నాః, న తే ముఖ్ఛన్తి పఞ్చత్వే ప్యాచార్యం స్వగ్దృమా ఇవ, ७४ wp వ్యా సాధ్వితి. సాధు ప్రశస్తం సంతానం కులం భజంతీతి సాధుసంతాన భాజః సత్కులోద్భూతాః - అథవా సాధుసంతాన భాజః - సత్పుత్ర భాజః భజోణ్విరి 8 తీ ణ్వి ప్రత్యయః ఆత వివ సంశ్రితనందనాః ఆశ్రితసంతోషాః - నిత్యం సంతుష్టా ఇతి యావత్ - రేసేసంతః సజ్జనా స్సంతి తే సంతః పంచల్వే అత్యయే - మరణశాల ఇతి యావత్. నీ, "స్యాత్సంచతా కాలథలో దిష్టాంతః ప్రభ త్యయ ఇత్యమరః. ఔదా ర్యం మహత్వంవా. ని. "ఉదారో దాతృమహతో సత్యమరః - న ముంచంతి న త్య జంతి.ఆ మోచనస్య నిఖిల ప్రాముఖ్య హేతుత్వా దితి భావః - కథం? స్వర్దుమా ఇవ దేవ తరవ శివ, తేది సాధు ప్రశస్తం సంతానం సంతానాఖ్యం తే స్వస్యతమం కరుం భ జంతీ తే రథోకాః, సంతానాఖ్యతరు సహితా ఇ వ్యర్థః - సం శ్రితనందనాః ఆశ్రితనంద నాఖ్యవనాః తే స్వర్ద్రుమాః పంచానాం పంచసంఖ్యాకానాం భావః వంచత్వం తస్లీ న్నపి-స్వయంపంచా పీఠ్యర్థః - ఔదాగ్యం అభిలషితార్థ ప్రదత్వం న ముంచంతీతి - ఈ త్తేషాం స్వాభావికో గుణ ఇతి భావః. టీ. సాధుసంతానభాజః - సాధు - ప్రశస్తమైన, సంతాన కులమును (లేక పుత్రులను), భోజః= పొందిన వారు, కనుకనే, సం శ్రీ తనన్దనాః - సంశ్రిత=పొందఁ బడి నట్టి, నందనా! జనంత సముగల, యేజనీ సత్పురుషులు గలరో, తేజవారలు, పచ్చిక్వేష మరణసమయమునందైనను, ఔదార్యం = దాతృత్వమును (అథవా గొప్పతనమును), న ముఖ్చన్తి విడువరు. ఆర్థాంతరము. సాధుసంతానభాజః - సాధు ఎన్నఁదగిన, సంతాన సంతానమను పేరుగల దేవవృక్షమును, భాజ పొందినట్టియు, సంశ్రీ తనద్దనాఃఆ శ్రయింపఁ బడిన నందనోద్యానముగలట్టియు, యేజఏకల్పవృక్షములుగలవో, పఞ్చ ల్వే ఒసి వఞ్చ సంఖ్య త్వమందును, ఔదార్యం=ధాకృభావమును, నముఖ్య ని=విడువవో, తే అట్టి, స్వరృమా కవిరాక్షసీయము. 27 ఇవణకల్పవృక్షములవలె సాధుసంతానాది గుణములుగల సత్పురుషులు) న ముఖ్చుని విడువరు. తా. సంతానమను పేరుగల వృక్షమునుబొంది దేవేంద్రుని నందనోద్యానమం దుండు అయిదు కల్పవృక్షములనుఁబోరె సత్పురుషులు పొగడఁదగిన కులముగలవారై యెల్లపుడు సంతోషించుచు తమయంత్యకాలమం దైనను, అనఁగా కష్టకాలమందుకూడ, తమ గౌరవమైన దాతృభావమును విడువరు. శ్లో. స్వయం ఛేద మువేత్యాపి పూ నామోదయనీయే, భద్రశ్రీయస్తే జాయస్తే స్వగోత్రస్య ప్రసిద్ధయే. ర వ్యా,—స్వయ మితి, యే పురుషః స్వయం ఛేదం నాశం ఉపేత్యాపి-పరై రితి శేషః - వరా నన్యా నామోదయంతి తే పురుషాః భద్రశ్రీయః ప్రశస్తసంపదో జాయంతేశించ స్వగోత్రస్య స్వకులస్య ప్రసిద్ధయే ఖ్యాతయే చ భవంతి, ఆన్యోవ్యర్థః. యే కరవః ఛేదం క్షోభం క్షోభోదత్వం వా ఉపేత్యాసి వరా నా మోదయంతి ఆ మోశవతః కుర్వంతి ఆతిసౌరభవతః కుర్వంతీతి యావత్ • ఆమోద శబ్ద త్త క్క రోతీతిణ్యం తా ల్లట్ - తే భద్ర క్రియః చందన తరవః. ని. “భద్ర శ్రీశ్చం దనో స్త్రీయా” మిత్యమరః-స్వగోత్రస్య మలయాచలస్య ప్రసిద్ధయే శాయంతే సద ద్యంతే. ని. "గోత్రం నామ్ని కులేచల” ఇతి విశ్వకి. = భరుల టీ. యేవినరులు, స్వయం జతాము, ఛేదంజనాశమును, ఉపేత్యాపీ వలనఁబొందియైనను, పరాళ్ ఇతరులను, ఆమోదయ నిజస౦తపింపఁ జేయుదురో, లేద అట్టి పురుషులు, భద్రశ్రీయః = మంచిసంపత్తుగలవారగుటయేకాక, స్వగోత్రస్యంతమ కులముయొక్క, .. ప్రసిద్ధయేజ ప్రఖ్యాతికోఱకు, జాయ నే=పుట్టుచున్నారు. అర్థాంతరము. యే = ఏమ్రానులు, స్వయంజ తాము, ఛేదం స్వయం=తాము, - సమసిపోవుట ను, ఉపేత్యాపి ఉ పొందినప్పటికిని, ఫరాజ్ = ఇతరులను, ఆమోదయన్తి = సువాసన గలవారినిగాఁ జేయుచున్నవో, లే= అట్టి, భద్ర శ్రీయః = గంధపు మాఁకులు, స్వగోత్రస్య - స్వంతమ, గోత్రస్య=పర్వతమైన మలయముయొక్క, ప్రసిద్ధయే ప్రఖ్యాతిఱకు, జాయ నే కలుగుచున్నవి. జా. గంధపు మాఁతులు నరులచే నరుకబడి సొనతాలయందు సూరుటచే సమసీ పోపుచున్న వైనను పరుల కెవ్విధమున కురిమళమును గలుగఁ జేయుదు తమ పుట్టిన స్థలమగు మలయపర్వతమునకు ప్రసిద్ధి గలిగించుచున్నవో యాతీరున సత్పురుషులగువారు తమకు కష్టము గలిగినప్పటికిని వరులను సంతసింవఁ జేయుచుండుటవలన, సరవత్తుగలవారై తమ 28 కవిరాక్షసీయము, వంశమునకుఁ బ్రఖ్యాతిని గలుగఁ జేయుదురు. గంధపు మాఁకులు అంతటఁగలిగి యుండి నము మలయపర్వతమునం చే ప్రసిద్ధి యగుట కవిసమయ సిద్ధము. క ఇట్టి మలయాచలములు నాలుగున్న పనియు, అందు ఏలకులు, లవంగములు, జూజి కాయలు, మిరియములు, శ్రీ గంధవృక్షములుగలది యొకటియనియు, పగడపు మ్రాఁకులు, ముత్యములు, రత్నములగనులు, కర్పూరకదళికలుగలిగి యగస్త్యమునికియునికిపట్టె సమీ పమున శామ్ర వర్జీనదిగలిగి సింహములకు స్థానమైనది రెండవదియనియు, దేవతలకు స్థానమై, జనులకు రోగకరమై, యెపుడును ఫలపుష్పములుగల మూఁడవదనియు; బం గరుకోటలుగలిగి రత్నఖచితములైన మందిరములచే నొప్పి వాటి గెడ మాఁకులందు దేవేం ద్రచిత్రితములై రావణాసురునకు స్థానమై కోకిలాలాపసుందరంబై చల్లని గాలి యెల్లడి క్కులకు గలిగించి లంకయనంబరఁగినది నాలవ మలయ మనియు, అలంకారశాస్త్రంబు లందుఁ గనందగు. కర్ణ లబ్ధి గుణోత్కర్ష వదాన్యా ధన్వినో యథా, నీష్ఫలాజ్ న విముఞ్చ న్తి మార్గణా సంగరే స్థితాః. వ్యా —కర్ణోతి, కర్ణలంఘిగుణోత్కరాః శ్రవణప్రాప్తి వినయాధిక్యాః వదా న్యాః బహుప్రదాః పురుషాః. ని. "స్యుర్వదాన్యస్థూలలక్ష దాన కౌండా బహుప్రద” ఇత్యమరః.. సంగరే ప్రతిజ్ఞాయాం స్థితాః కృతప్రతిజ్ఞా ఇత్యర్థః. ని. "ప్రతిజ్ఞాజినం విదావత్సు సంగర” ఇత్యమర:-మార్గణాక్ అర్థిజనాక్ నిష్ఫలాక్ నిర్ధనాద్ న విముం చంతి న ప్రేషయంతి-కథం, ధన్వినో యథా ధానుస్కా ఇవయథా శబ్ద స్సాదృశ్య వాచకశబ్ధ పర్యాయ ఇతిదండి. లేపి కర్ణలంగుణోత్కర్షః ఆకర్ణాకృష్టమార్వీకాః సంగ చేయు ద్ధే స్థితాః మార్గనాళ్ బాబాజ్ నిష్ఫలాక్ నిశ్శల్యాణ్ న విముంచతి - నిశ్శల్య శరమోచనస్యాకించిత్కరత్వాదితి భావః, టీ. కర్ణ లబ్ధి గుణోత్కరాః - కర్ణ చెవిని, లబ్ధి పొందుచుండెడి, గుణ = విన యాదీసుగుణములయొక్క, ఉత్కరాః = గొప్పతనముగల, (లేక' రాధేయునిమీటిన దాన గుణాధికు లైన), వదాస్యః = దాతలై నపురుషులు, సంగరేణసత్యమైన ప్రతిజ్ఞయందు, -స్థిత్యా ఉన్నవారై, నిష్ఫలాజ్ - పేదలైన, మార్గణా ఆయాచకజనులను, న విము వ్చొని విడువరు. · ణ
అర్థాంతరము. కర్ణ లబ్ధి గుణోత్క రాశి చెవిని దాఁటుచుండు అల్లెత్రాటియొక్క మిక్కుటముగల, సంగరేజయుద్ధమందు, మార్గణాజ్" = బాణములను, నిష్ఫలాజ్ ఆలు కవిరాక్షసీయము: 29 గులు లేనివానిని, ధన్వినో యథాజవిలుకాండ్ర వలె, (వినయాది సుగుణములుగల దాత లైన పురుషులు) న విముఖ్చు నిజవిడువరు. తా. దాతలందు ప్రసిద్ధుఁడైన కర్ణునిమీఱుచుండెడి గుణాధిక్యముగలిగి సత్య ప్రతిజ్ఞ గలిగిన దాతలు చెవినఱకు నీడ్వఁబడి యల్లెత్రాడుగలిగిన విలుకాండ్రు అలు గులు లేని బాణముల నెవ్విధమున విడువరో, యట్లు పేదలగువారిని చే విడువరు. శ్లో. ముఖ్ఛన్త శ్చాపలరుచిం యే స్థితాః పావనే పధి, ఘనా ఇవార్ద్ర హృదయాః ప్రథ నే తేదిన నరే. 1 అక్ష 20 వ్యా ముంచంతఇతి. యే పురుషాః చాపలేరుచి మిచ్ఛాం ముంచంత్రః చాపల దోషరహితా ఇత్యర్థః– పాప నే శుద్ధే పరి స్థితాః- సదాచారనిష్ఠా ఇత్యర్థః- ఆర్ద్రం కృపా రసభరితం హృదయం మనః యేషాంతే తథోకాః ఏవం విధా స్త్రీపురుషాః దిగంత రే ప్రధంతే ప్రఖ్యాతా భవంతి-కథం? మనారి జీమూతా ఇవ, తేపి చాపలాం వైద్యు తీంరుచిం కాంతిం ముంచంతః, ని. 'తటిత్సౌ దామినీ విద్యుచ్చంచలా చపలాపీచే' త్య మరః - పావనే మారుతే పథి గగనే స్థితాః ఆర్ద్రహృదయాః - జలభరితా ఇత్యర్థః దిగం త రే-ఏకవచన మతంత్రం, దిగంతరేషు ప్రథంతే వ్యాప్నువంతి - వర్షా స్వీతి శేషః. టీ. యే=ఏపురుషులు, చాపలేజ చపలదోషమందు, రుచిం= ప్రీతిని, ముఖ్య స్తరీ విడిచినవారై, పొవ నే=పరిశుద్ధమైన, పథి=మార్గమందు, స్థితాఃజఉన్నవారై, ఆర్ద్రహృ దయాః-ఆర్ద్ర=దయచే మెత్తనైన, హృదయాః = మనస్సుగలవారలో, తేజవారలు, దిగ నరేఱదిశలయందు, ప్రథంతేజకీర్తనీయు లగుచున్నారు, = ఆర్థాంతరము. చాపలరుచిం = మెఱుపు తీవెలమించును, ముఖ్చున్తః = పుట్టించు చుండునట్టియు, పావ నేగాలిసంబంధమైన, పథిజమార్గమందు (అనఁగా, ఆకాశమార్గ మందు) స్థితాః ఉన్నట్టియు, ఆర్ద్రహృదయాః = నీటిచేఁదడిసినవియైన, ఘనా ఇవు 'మేఘములవలె, దిగనరే=దిక్కులందు, చపలచిత్తులుగాని పరిశుద్ధ కరుణార్ద్రహృదయు లు) ప్రథ స్తే= ప్రఖ్యాతులగుచున్నారు. = తా. చాంచల్యదోషమునువిడిచి పవిత్ర మైనవృత్తియందుండు దయావంతులగు పురుషులు మెఱుపుతీ వెలను వెలిబఱుచుచు వాయుమార్గమగు మింట వసించి జలభరిత మైన హృదయముగల మేఘములవలెనే దిక్కులందు ప్రసిద్ధిని బొందుచున్నారు. అరే శ్లో. ఉదయం ప్రాప్య తీక్ష త్వా ద్దు వత్వ మువేయుష్మ, పాదా న్తికే వసుముతో నహిమానీ నిషీదతి, వ్యా ఉదయ మితి, మానీ అభిమానీ పురుషః శర్తా ఉదయ మైశ్వర్యలక్షణం కవిరాక్షసీయము. ప్రాణ్యాభిగమ్య తీక్షత్వాత్ కూరత్వా ధేతోః దుష్ప్రశ్యత్వం ద్రష్టుమశక్యత్వం ఉ పేయుషః ప్రాప్తవతః వసుమతి ధనపతః. ని. "వసుర్మయూఖాగ్ని ధనాది ష్వి”తి వి శ్వః - పాదాంతికే చరణసమీపేన నిషదతి నో వవిశతి-మానధనయో శ్యాసస్య దుస్య ఆత్మాదితిభావః, ఆన్యోవ్యర్థః. ఉదయ ముదయాచలం ప్రావ్య తీర్ణత్వా తీర్థకరత్వా దేతోః దు షేవ్యత్వం ద్రష్టు మశక్యత్వం ఉపేయుషః వసుమతః భానుమతః - సూర్య స్యాత్యర్థః పాదాంతికే కిరణసమీ పే. ని. " సాధారళ్మంతుర్యాం శా” ఇత్యమరశి. హిమాని హి మసంహతిః క స్త్రీ - ఇంద్ర వరుణే త్యాదినా కస్త్రీ - ప్రత్యయః ఆనుగాగమశ్చ - ననిషదతి సతిష్ఠతి ఉదితే. సూర్యే హిమం నశ్యతీత్యర్థః. జీప్ టీ. మానీ=అభిమానముగల పురుషుఁడు, ఉదయం - ఔన్నత్యమును, ప్రావ్య- పొంది, తీజ్జోత్వాల్ క్రూరుఁడైయుండుటవలన, దుష్ప్రక్ష్యత్వం - చూచుటకుఁగాని భావమును, ఉపేయుషః= పొందినట్టి, వసుమతః c చరణసమీపమందు, నహి నిషేదతి ఉండఁడు. . ధనవంతునియొక్క, పాదానికే = 'అర్థాంతరము, ఉదయం a పూర్వపర్వతమును, ప్రావ్య పొంది, తీష్ణర్వాత్ వేఁడిగానుండుటవలన, దుష్ప్రక్ష్యత్వం = చూచుట కసాధ్యత్వమును, ఉపేయుషశి పొందినట్టి, పసుమతఃవాకిరణములుగల సూర్యునియొక్క, పొదా న్తికేయికిరణములదగ్గర, హిమానీ - మంచుగుంపు, పనిషదతి ఉండదు. తా. ఉదయపర్వతమునుబొంది మిక్కిలి వేఁడిమిగల కిరణములు గల సూర్యుని సమీపమం జివ్విధమున మంచు నిలువదో ఆట్లు ఆధికైశ్వర్యముగలిగి కూరుఁడై చూ చుటక సాథ్యుఁడైన ధనవంతుని సమీపమందు మానవంతుఁడైన పురుషుఁడు విలువఁడు. ఐశ్వర్య గర్వితుఁడైన వానియొద్ద అభిమానము గలవాఁడు సూర్యునియొద్ద మంచునిలం పని యట్లు నిలువఁడని భావము. శ్లో. ఆసాద్య మద్ద రాగో ఒపి భుజల్లే నాతిసంగమమ్, తద్భోగాత్తు భ్రమ న్కష్టం ప్రాప్నోతి విషమం తతః, వ్యా.—ఆసాద్యేతి. మందో రాగో యస్య స తథో కః విర పీ వ్యర్థః- భుజంగేన విటేన సహ. ని. "వేశ్యా పతీర్భుజంగస్స్యా విదఃపల్లవితోమీట” ఇత్యమరః. ఆతి-సంగం ఆత్యంతసంబంధం ప్రొవ్యృతస్య విటన్య భోగాద్విషయానుభవాల్ భ్రమక్ చీన మాచరణీయ మితి భ్రాంత స్స తతః భ్రమణానంతరం విషమం దుస్సహం కష్టం కృఛం - నరకాదిక్లేశ మితి యావత్ - ప్రాప్నోతి-వినశ్యతి యతిర్దుస్సంగా దితి భావళి. కవిరాక్షసీయము, 81 ఆన్యోఒవ్యర్థః ఈఈ విస్మృతః - ఉన్నత ఇత్యర్థః- మందర ఇత్యగః మందరపర్వ తః. ని. 'శైలపృక్షా’నగావగా” నిత్యమరః - భుజంగేన వాసుకినా అతిసంగమం వేష్టనం ఆసాద్య-క్షీరోదధిమధనసమయ ఇతి భావః - తస్య భోగాత్ కాయాత్. ని. "భోగస్సు ఖేస్త్ర్యాదినృతాప హేశ్చ ఫణకాయయో” రిత్యమరః. భ్రమ ఘూర్ణమానః కష్టం X హనం కృచ్ఛగహనయో! కషఇతీట్ ప్రతిషేధః - విషమం పాతాళరూపం గహనం ప్రాప్నోతి. అత్ర లణ్ని దేశ్లో తంత్ర ః- ప్రాప్తి ఇత్యర్థః - అబ్ధిమధనకాలే మందరః పాతా ళం ప్రావిశదితి పూరాణోక్తిః ... టీ. మన్దరాగో2పి మన్ద కొంచెమైన, రాగో ఒపి విశ్వాసముగలవాఁడైనను, భుజజ్ఞేన విటునితోడ, అతిసంగమం మిక్కిలిసంబంధమును, ఆసాద్య = పొంది, తద్భో గాల్ —తత్ ఇఆవిటునియొక్క, భోగాల్ = విషయానుభపమువలన, భ్రమ=భ్రాంత గలవాఁడై, శతః = అనంతరమందు, విషమం అసహ్యమైన, కష్టం = సరళాదిదుఃఖ మును, స్నోతి పొందుచున్నాఁడు. ఆర్థాంతరము. తతః విస్తారమైనట్టి, మన్దరాగో ఒపి మందరమను పేరుగల కొండయు (క్రవ్వపుగొండ), భుజళ్లేన వాసుకి యనుసర్పముచేత, ఆతిసంగమం=మిక్కిలి సంబంధమును (అనఁగా చుట్టుటయును, ఆసాద్య పొంది, తద్భోగాల్- సుకియొక్క, భోగాల్ =శరరీమువలన, భ్రమక్ = తిరుగుచు, విషమం= పాతాళరూప మైన, కష్టంగహనమును, ప్రాప్నోతి పొందుచున్నది. అనఁగా పొందెననుట. = తా. వీపురుషు: డైనను స్వభావముచే నల్పమైనయను రొగముగలవాఁడైనను విట పురుషులతోడి చెలిమిచే మోహయుక్తుఁడై మందరపర్వతము వాసుకిచే చుట్టఁబడినదియై సము ముద్రమందు త్రిప్పఁబడి పాతాళమునంటినటుల మిక్కిలి కష్టమును బొందును, చెడ్డ సహవాసము చేత చెడ్డగుణములు గలుగుచున్నవిగాన, బొజ్జుగులతోడి చెలిమి తగదనుట. పూర్వమందు దుర్వాసోఋషి కోపమువలన దేవేంద్రు నియైశ్వర్యమంతయు సము ద్రమందుగలసిన దానిం గాంచి మరలఁ బడయుటకై దేవాసురులు సముద్రమును జిలుకు టకుఁ బ్రయత్నించి మందరపర్వతమును కవ్వముగాఁజేసి దానికి వాసుకి యను సర్ప రాజును జుట్టి చిలుకగా నాకొండ పాతాళమువలకు పోయెనని పురాణ ప్రసిద్ధము. శ్లో. జలాశయస్య హృదయే కామ స్సోను ఇవోదితః, బహ్వీః ఖలు క్షపాః ప్రాప్తః క్షయం యాతి నభోగతః. 30 $2 కవిరాక్షసీయము, - వ్యా,—జలేతి. జడాశయస్య మందబుద్ధేః - ఆజ్ఞ న్యేతి యావత్ - హృదయే మనసి ఉత్పన్నః కామః విషయాభిలాష 'బహ్వీర్బహుళాః వో తోగుణవచనా' దితి ఇష్ప్రయత్యయః-క్ష పాః రాత్రికి ప్రాప్తో జె.పి బహుదినసాను భూతో ఒపి భోగతః అను భవాద్ధేతోః క్షయం నాశం నయాతి-నజాతు కామః కామానా ముపభోగేన శామ్యతీతి భావః. కథం?సోమ శ్చంద్రమా ఇప. స్కోపి జలాశయస్య సముద్రస్య హృదయే మధ్యే ఉదితః నభః గగనం గతః సభోగతః బహ్వీః క్షపాః ప్రాప్తోపి - బహ్వీషు రాత్రి మ ప్రకాశమానో పీత్యర్థ8-క్షయం కళాహీనత్వం యాతి-కృష్ణపక్ష ఇతి శేషః. టీ. జడాశయస్య =మందబుద్ధి గలపురుషునియొక్క, హృదయే = మనస్సునందు, ఉదితః = పుట్టినట్టి, కామః=విషయములందలియభిలాష, బహ్వీః = మిక్కి- లియైనట్టి, క్షప్యా రాత్రులను, ప్రాప్తి పొందినప్పటికిని (అనఁగా అనుభవింపఁబడినప్పటికిని), భోగతః= అనుభ వ హేతువువలన, క్షయం=నాశమును, న యాతి= పొందరు. రా అర్థాంతరము. జలాశయస్య = సముద్ర ముయొక్క, హృదయే = మధ్యమందు, ఉదితః= పుట్టి, నభోగతః= ఆకాశమునుబొందిన, సోమః=చంద్రుఁడు, బహ్వీ&=అ నేక ములైన, క్షపాః=రాత్రులను, ప్రాప్తోఒసి పొందినవాఁడైనను (అనఁగా ప్రకాశమానుఁ డైనను), క్షయం=కలాహీనత్వమును, యాతి పొందుచున్నాఁడు. t: తా. సముద్రమధ్యమం దుదయమై యాకాశమును బొందిన చంద్రుఁ డనేకరా త్రులందు ప్రకాశమానుఁ డైనను కృష్ణపక్ష రాత్రులు దెవ్విధముగాఁ గళాహీనత్వమును బొందునో, అట్లు మందబుద్ధియగు వాని హృదయమందు జనించిన కారు వికారము, అనేక రాత్రులు లు భోగించినను ఆభోగమువలన కామము నాశము కాదు. లడల క భేద ముగనుక జలాశయమనుచోట జడాశయ మనియు నగును. కామాసక్తిగలవాఁడు. కామముచేతనే శాంతుఁడ్యుడు. ఏలనఁగా మండుచుండు నగ్నిని శాంతపఱచవలయు 'నేని నీళ్ళచే చల్లార్పవలయునుగాని తైలాదులచే నార్పఁదరముగాదు. శ్లో. క్షీణన్నే హె నిశా శ్లేషం ముఖ్యం త్వాం జనసంహతిమ్, ఆత్మ న్యా తరుచి ర్యోగీ నిర్వాణం యాతి దీపవత్ . 30 వ్యా.—క్షీణేఇతి. నిశాం లేదు బహువచన సామర్థ్యాత్ గృహాదిషు - యథాహ భగవాన్ పాణినికి - 'అర్థర్చాః పుంసి చేతిని. "నిశాంతవ స్య సదనభవనా గారమందిర” మిత్యమరః. క్షీణస్నేహః తుమతారహితః స్వాం స్వకీయాం జనసంహతం పుశ్రాది వర్గం ముంచక్" సంత్యజన్ - అన్యశా దుస్త్యజత్వా త్సంసారస్వతి భావః. ఆత్మని వరస్మిక్ వస్తుని. ఆత్తరుచి సీస్వీకృత ప్రీతి రితి - యోగీ ధ్యాననిష్ఠః ని, “యోగ స్సన్న హనో తి కవిరాక్షసీయము. 88 పాయధ్యానసంగతియుక్తి" ష్విత్యమరః. నిర్వాణం మోక్షం యాతి. ని. "నిర్వాణం నిర్వృతౌ మోతే వినాశే గజమజ్జన” ఇతి విశ్వః కథం? దీపపత్ దీప ఇవ "లేన తు ల్యమిత్యాదినావతిః సోపి నిశాం లేషు రాతవసా సేషు క్షీణన్నే హో సష్టతెలః, నీ. “తైలే చ సౌహృదే స్నేహ” ఇతి కోశః. స్వాం జనసంహతం స్వస్య కజ్జల సమూహం ముంచుకొ" ఆత్మని స్వస్త్మి స్నేవ ఆ తరుచిస్సంకుచిత తేజా స్సజ్ నిర్వాణం నాశం యాతి తైలక్షయాద్దీపో వినశ్యతి. టీ. నిశా స్తేషు ఇండ్లు మొదలగువానియందు, క్షీణస్నేహఃజమమ కారహీనుఁడై, స్వాం=తన దైన, జనసంహతిం= పుత్రులు మొదలగు జనసమూహమును, ముఖ్చుజ్=విడుచు చుండువాఁడై, ఆక్మని= పరవస్తువునందు, ఆ తరుచిః = పొందఁబడినయాసక్తిగల, యోగీ= ధ్యాననిష్ఠుఁడగువాఁడు, నిర్వాణం= మోక్షమును, యాతి పొందుచున్నాఁడు; ఆర్థాంతరము, నిశా శ్లేషు-నిశా రాత్రు లయొక్క, అస్తేషు కొనలందు ఆనఁగా ప్రాతఃకాలములందు, క్షీణస్నేహః-క్షీణ=ునాళమైన, స్నేహః= తైలము గలట్టియు, స్వా జ్ఞానసంహతిం-స్వ=తనదియైన, అజ్ఞన కాటుకయొక్క, సంహతిం=గుంపును, ముఖ్చ _విడుచునట్టియు, ఆత్మ నిజతనయందే, ఆత్తరుచిః - ఆత్త - సంకోచింపఁబడిన, రుచికి . తేజస్సుగల, దీపప దీపముంబోలె, (గృహాదులను పుత్రాదులను విడిచినయోగి) 8 నిర్వాణం= మోక్షమును, యాతి-పొందుచున్నాఁడు. తా. వేకువయందు తైలములేనిదియై కొడియందు కాటుకను విడుచుచు వెలుఁ గును కనయంచె యణఁచుకొని నాశమునుబొందు దీపమువలె గృహాద్యాసక్తిని వదలి భరమాత్మయం దభిరుచిగలయోగి మోక్షమును బొందుచున్నాఁడు. శ్లో. ప్రకృష్టజాతరూప శ్రీర్మా నేన చ మహత్తరః, ఏకవన మహారేషు భవేత్సర్వోత్తరో భువి.. 3 30 వ్యా - ప్రకృష్టేతి, ప్రకృష్ట మధికం జాతా ఉత్పన్నా రూపస్య స్వభావస్య సౌందర్యన్య వా శ్రీళ్ళోభా యస్య సతథోక్తః. ని. " రూపం స్వభావ సౌందర్య "ఇతి విశ్వః జాతం జన్మభావే కః. ప్రకృష్ణా జాతరూపయో శ్రీర్యస్య తథోక్తః. మా సేన అభిమానేన మహ త్తరః, మహాభిమానవా నిత్యర్థః. ఏవం విధః ఏకః పురుషః న తు బహు వః. భువి భూమా మహార్షేను పూజ్యతమేషు. ని. “మూల్యే పూజావిధా వర్షం” ఇత్య మరః. సర్వోత్తరః సర్వోత్కృష్టో భవేత్. గుణాః పూజాస్థాన మితి భావళి. هجو ఆన్యో వ్యర్థం. ప్రకృష్ణాజాతరూపస్య కాంచనస్య శ్రీ శ్శోభా యస్య సతథో క్తః. మానేన పరిమాణేన మహత్తరః మహతృరిమాణ ఇత్యర్థం. ఏకవ ఆలంకారః భుని 13 5 కవిరాక్షసీయము. తుహారేషు మహామూల్యేషు ఆలం కా రేషు మధ్యే సర్వోత్తఈ సర్వేభ్యో రజతాదిరచితా లంకారేభ్యో ఒధికః భవేక్ . టీ. ప్రకృష్ణజాతరూప శ్రీ ః- ప్రకృష్ట = అధిక మానట్టుగా, జాత=పుట్టినట్టి, రూప "స్వభావముయొక్క (లేక సౌందర్యముయొక్క), శ్రీకాంతిగలట్టియు, మానేన అభిమానముచేత, మహత్తరః = మిక్కిలియదికుఁడైనట్టియం, ఏకః=ఒకఁడైన పురుషుఁడు, భువి=భూమియందు, మహారేషు = పూజ్యులందు, సర్వోత్తరః = సర్వోత్కృష్టుఁడు గా, భవేత్=ఆగుచున్నాఁడు. గుణవంతుఁడు పూజింపఁదగినవాఁడని భావము. అర్థాంతరము . ప్రకృష్ణజాతరూప శ్రీ ః- ప్రకృష్ణ - శ్రేష్ఠమైన, జాతరూప - బం శారుయొక్క, శ్రీ 8=నిగ్గుగలట్టియు, మాసేనచ= మహత్పరిమాణముచేతను, మహత్తరః= మిక్కిలి హెచ్చైనట్టి, ఏకవీవ = ఒక టేయైనట్టి అలంకారము, భువి - భూమియందు, మహార్షే షు=మిక్కిలి వెలగలసొములలో, సర్వోత్తర ఆన్నిటిలో శ్రేష్ఠమె త్తరః అన్నిటిలో శ్రేష్ఠమైనది, భవేత్= ఆగుచున్నవి. తా. మంచిబంగరుచే నిగ్గుగలిగి తూని శెయందు గొప్పదియై వెలగలుగువస్తువుల .లో మేటియైన నొకయాఛరణ మేతీరున అన్నిటిలోన మేటియైయుండునో, అట్లే చక్క నిసౌందర్యముచేత, లేక స్వభావముచేతఁ దనరి యభిమానముగలిగిన యొకపురుషుఁడే భూలోకమందు పూజ్యులలో మిక్కిలి శ్రేష్ఠుఁడగును. -జ్లో నిరుక్తభోగశుచితా క్షమయా మూర్ధ్ని సన్నతిః, మహిమ్నా చా వ్యహీనత్వం న హ్యశేషస్య విద్యతే. 3.9 33 వ్యా.——నిర్ముక్తేతి నిరు క్రైః నిశ్శేషక్యక్షైః భోగైస్సంగాదిభిః శుచితా శుద్ధత్వం క్షమయా ఖొంత్యా సహితా మూర్ధ్ని సన్న తిః తితిక్షా, నిరహంకారితా చేత్యర్థః మహి చ్నూ అమానిత్వాదిగుణేన ఆహీనత్వ సంపూర్ణతో సమగ్రాభిమానాది గుణవ త్తేతియావత్. తత్సర్వం గుణజాతం ఆశేషస్య అఖిలజనవ్య న విద్యతే. గుణినో దుర్లభా ఇత్యర్థః. ఆన్యో వ్యర్థ, నిర్ముక్తః ముక్తకంచుకఃనసౌ భోగశ్చ ఫణ నేన శిుచితా విభ్రశ్వం క్షమయా భూమ్యా మూర్ధ్ని పన్నతిః నమ్రతా మహిమ్నా భూదారక త్వాబిగుణమహత్త్వేన అహీనాం సర్పాణాం ఇనత్వం ప్రభుత్వం. ని. “ఇన సూర్యే ప్రభా" విష్యమరః. ఏతత్సర్వ మశేషస్య శేషవ్యతిరిక్తస్య న విద్యతే నాస్తి విద సత్తా యా” మితిభాతో ! వా వాదిశా ల్లట్. టీ. నిరు క్తభోగÑుచితా - నీరు క్త = చక్కఁ గావిడువఁబడినట్టి, భోగ =సంగాదుల చేత,శుచితా పరిశుద్ధత్వము, ఓమయా - ఓర్పు చేతఁగూడిన, మూర్ధ్ని - శిరసునందు, = కవిరాక్షసీయము. . 36 సన్న తీశిరహంకారము లేక యుండుటయు, మహిమ్నా చ= ప్రభావము చే చేతను, ఆహీన త్వం=నిండియుండుటయు, (ఇవియంతయు) ఆశేషన్య - ఎల్ల నారికి, నవిద్య = గదు. గుణవంతులు దొరకుట యరుదని భాషము. కలు ఆర్థాంతరము, నిర్ముక్తభోగ శుచితా - నిరు క్త=పౌరపిడినట్టి, భోగజపడిగె చేత, . శుచితో తెల్లదనమును, క్షమయాజభూమిచేత, మూర్ధ్ని తలయందు, సన్న తిరిజన మ త్వమును, మహిస్నూ = భూధారణాదిగుణమహ త్త్వముచేత, ఆహీనత్వం - అహి=సర్ప ములయొక్క, ఇనత్వం దొరతనమును, (ఇవియంతయు) ఆశేషస్య శేషసర్పము కాని దానికి, న విద్యతే కలుగదు. తా. పొరయూడి తెల్ల పైన పడి గెలును భూమినివహించియుండు సర్ప రాజత్వ ము మొదలగు గుణాధిక్యమును ఆదిశేషుఁడను సర్పమున కొకనికే యేవిధమునఁ గలిగి యున్నదో, అట్లే విషయాసక్తియు గర్వమును లేక, ఓర్పు మొదలగుసద్గుణములు అంద ఱకుఁ గల్గియుండక యొకొకనికే గలిగియుండును. శ్లో. అమన్ద తరవార్యస్త్ర ధారాహతమహీభృతః, చిత్రచాపధరా వీరా విద్యోతం తే ఘనా ఇవ. 33 వ్యా, ఆమందత రేతి. ఆమందతరం తీర్ణతరం వారణస్వభావం వారి తచ్చ కదత్ప్రంచ తస్య ధారా తయా హతాః మహీళృతః, రాజానో యేషాం లేయద్వా- ఆమందా తీణ్ణ తరవారేః ఖడ్గస్య ఆస్త్రస్య ధారా తయా హతాః మహీభృతో. చ రాజానో యేమం, తే తథోకారి, చిత్రచాపధరాః నానావర్ణ ధనుర్ధరాశి, నానావర్ణ రత్న ప్రత్యుప్తత్వా చ్చాపోనాం చిత్రతా బంహీయ స్యాహవే ఒక అద్భుతధనుర్ధరా! క వీరాః పరాక్రమిణః విద్యోతంతే విరాజంతే. కథంభునా మేఘా ఇవ. లేసి ఆమంద తరయా అతిబహుళయా వారి జల మేవ అస్త్రం తస్య ధారయా ప్రవాహేణ హతాః ఖాతాః మహీళృతః పర్వతా యై స్తే తథోకాః చిత్ర చాపధరాః ఇంద్రధనుష్మంత తథాభూతా స్పంఈ నిరాజంతే. = " అమన్దతర. . . భృతః-అమన్దతర మిక్కిలితీర్ణమైన, వారినిరోధించు స్వభా వముగల, అస్త్ర = ఆయుధములయొక్క, ధారా వాడిచేత, హత కొట్టఁబడిన, మహీ భృతః= రాజులుగల (లేక, ఆమన్ద=తీర్ణమైన, తరవారి = ఖడ్గముయొక్కయు, ఆ అస్త్ర ఆయుధముయొక్కయు, ధారాజవాడిచేత, హత= కొట్టఁబడిన, మహీభృతః రాజులు గలట్టియు), చిత్ర చావధ రాశి - చిత్ర పలువన్నెలుగల, చావధరాశ విండ్లనుధరించునట్టి, వీర్యా వీరపురుషులు, విద్యోతం తేజ మెఱయు చున్నారు. 86 కవిరాక్షసీయము. = ఆర్థాంతరము, ఆమన్దతర... భృతః - అమన్దతర = మిక్కిలి యెక్కువైన, వారి=నీరనెడీ, ఆ స్త్ర=ఆయుధముయొక్క, ధారా=ధారచేత (ప్రవాహముచేత), హక =దూకొనిపోయిన, మహీభృతః = పర్వతముగలట్టియు, చిత్రచాపధరాశి-నానావర్ణ ములు గల ఇంద్రధనస్సు నుధరించినట్టి, మనాళవ = మేఘుములవలె, (శత్రువులను ఖండించుళ గలవీరపురుషులు) విద్యోతం తేజ వెలుఁగుచున్నారు. శా. మిక్కిలి జలప్రవాహముచే వంకలుగాఁ జేయఁబడిన పర్వతములుగలిగి రత నపువిల్లును ధరించిన మేఘములవలె, యతితీర్ధములైన యాయుధములచే పరరాజులను గొట్టి మణిఖచితములగుట ననేక వర్ణములచే వెల్లుచున్న విండ్లమధరించిన పోటరులు ప్రకాశించుచుందురని భావము. శ్లో, నిశాత మసీ మూఢం ద్రా, క్కరేణోల్లాసయ రిపోః, తే కబద్ధోతాపకో రాజూ రాజతే జలధే రివ 66 3 నిశాతమితీ, నిశాతం తీక్షం కరేణ హస్తేన ఊఢం ధృతం ఆసి మాయుధం ద్రాక్ శీఘ్రం. ని. “ద్రా జంతు సవది ద్రుత" మిశ్యమరః. ఉల్లాసయన్ చాలయజ్ హర్షాదితి శేషః. రిపోః ఏకవచన మతంత్రం రివూణామిత్యర్థః కబంధః శిరోరహితః కాయః, ని, “కబంధో స్త్రీ క్రియాయు కమపమూర్ధక ళేబర”” మిత్యమరః. సముత్థా జయతి తఖో దేశీ తిష్ఠ తేర్థ్యంతా “దర్తిహీ” త్యాదినా పుగాగమః. రాజా నృపతిః' రాజతే ప్రకాశతే రణశూరో నృపోత్తమ ఇతి భావః కథం? జలధీ! సముద్రస్య కబం ధోజ్ఞాపకః జలసంవర్ధకోరాజా చంద్రమా ఇవ ని. “రాజా ప్రజానృపే చంద్రే యక్ష క్షత్రియశక్ర యో” రితివిశ్వః, స్కోపి నిశాతమని నిశాయాః కృష్ణపక్ష, రాత్ర్యాః తమ స్వంధకారే మూఢం వ్యాపారాక్షమం లోక ప్రాణివర్గం ద్రాక్ సపది-ఉదయసమయ నిషత్యర్థం, కరణ కిరణజాలేన ఉల్లాసయ సంతోషయ రాజతే ప్రకాశతే. . = టి. నిశాకం= చురుకై నట్టియు, కరేణ హస్తముచేత, ఊడం - ధరింపఁబడిన, అసిం=క త్తిని, ద్రాక్=క్వరితముగా, ఉల్లాసయ = జళిపించుచు, రిపోఃజశత్రువుల యొక్క, కబద్ధాజ్ఞాపకః-కబద్ధ= మొండెమును, ఉదోపక్క ఎత్తుచుండు, రాజాజరోజు, రాజ లేజ లేజరిల్లుచున్నాఁడు. ఆర్థాంతరము, నిశాతమని నిశాజరాత్రి యొక్క, తమనీ చీఁకటియందు, మూఢం ఇకన్నులు కాననీజనమును, కరేణు కిరణములచేత, ద్రాక్=శీమముగా, అనఁగా ఉడ యమంటే, ఉల్లాసయక్" =సంతసింవఁ జేయుచుండు, జలధేః సము ద్రముయొక్క, కబద్ధో కవిరాక్షసీయము; 87 శ్లాభకః=నీటిని పొంగఁ జేసెడు, రాజేవ = చంద్రుఁడో యనునట్లు, (యుద్ధరంగమున పొంగఁజేసెడు, 3. శత్రువులను దునుమాడురాజు) రాజతేజ ప్ర కాశించుచున్నాఁడు, తా. కృష్ణపక్షరాత్రు లందు జడంబగు లోకమును తనకిరణముల చేత ఉదయకాల మందె సంతసింప; జేయుచు సముద్రము నుప్పొంగజేయు చంద్రునివలె, వాఁడియైన కత్తిని తనచేతిచే జళిపించుచు యుద్ధరంగమందు శత్రువులశిరస్సులను ఛేదింపుచునుండు రాజే ప్రకాశించుచున్నాఁడు. అనఁగా పరాక్రమవంతుఁడగు రాజే రాజనఁబడునని. భాపము, చంద్రుఁడుదయముకొఁగా సముద్రము పొంగుట ప్రసిద్ధము. శ్లో, మణయ స్సుధీయ శా 2 ఫి నిసర్గో దగ్ర తేజసః, అన్తస్త్రానేన నిరుక్తా రాజ్ఞాం స్యుర్హృదయఙ్గమాః. 3 34 వ్యా.—మణయ ఇతి. నిసర్గేణ స్వభావేన ఉదగ్ర ముత్కృష్టం తేజః ప్రశా శః యేషాం తే మణయః మరకతాదయః అంతఃమధ్యే త్రాసేన దోషేణ నిర్ముక్తాః, నిర్దో పాశ్చేత్యర్థః. ని. "త్రాన స్ప్యా ద్భయదోషయో” రితి విశ్వః రాజ్ఞాం నృపాణాం, హృదయంగమాః హృద్యాః స్యుః ' గమే స్సు' ప్రీతి ఖశ్ ప్రత్యయః. 'ఆరుర్ద్విషే' త్యా దినాము మాగమః, రాజయోగ్యా భవేయు రిత్యర్థం. సుధియో విద్వాంస్కోపి నిన రేణ 8. నిసర్గేణ ఉదగ్రం లేజః పరావమానాసహిష్ణుత్వలక్షణం యేషాం తే తథోక్తాః "ఆధితే పాద్యస హనం తేజః ప్రాణాత్యయేవీ చే”తి తల్లక్షణం. అంతర్హిృదయే త్రానేన భీత్యా నిర్ముక్తాః భీతిరహితా శ్చే వ్రాజ్ఞాం ప్రభూణాం హృదయంగమాః క్రియా స్స్యుః. రాజసమీప వర్తినా పురుషేణ దుష్టేన న భవితవ్య మిత్యర్థం. టీ, నిసర్గోదగ్ర తేజసః-నిసర్గ = తనంతనగలిగిన, ఉదగ్ర = శ్రేష్ఠమైన, తేజసః= కాంతిగల, మణయః=రత్నములు, ఆన్దః=మధ్యమందు, త్రోసేనం త్రాసమను దోషము చేత, నిర్ముక్తాః = విడువఁబడినవియై, రాజాం రాజులకు, హృదయఙ్గ మాః-మనోహర ములుగా, స్యుః = అగుచున్నవి. అర్థాంతరము. సుథియోఒపి = పండితులును, నిసర్గోదగ్ర తేజసః = స్వభావ ముచేతనే ప్రకాశించు పరాక్రమముగలవారై, ఆసః మనస్సునందు, శ్రీసేన భయ ముచేత, నిర్ముక్తాః=విడువఁబడినవారై, రాష్ట్రం = రాజులకు, హృదయఙ్గ మారి ప్రియు లైనవారుగా, స్యుః= అగుచున్నారు. తా. స్వభావజన్యమైన ప్రకాశముగల మరకతము మొదలగు రత్నములు వ్రాస చుసుదోషమునునిడిచి రాజుల కెవ్విధమున మనోహరము లగుచున్నవో, యట్టులె పండి కవిరాక్షసీయము. తులగువారు స్వభావముగా వెలుఁగుచు భయరహితులై రాజప్రియు లగుదురు. రాజ సమీపమందుండువాఁడు దుష్టుఁడు కాఁగూడదని భావము. శ్లో. పశ్యక్షా మధ్యస్థయా దృష్ట్యా కామం ద్రుహ్యన్త మష్యరిం, అనస్థీకృత్య య శ్శామ్యే తృత్య మీశ్వర ఏవ సః. 32 హ్యవశ్యన్నితి, యః పురుషః కామం యథేచ్చం ద్రుహ్యంత ముపకుర్వం తం- ' ద్రుహ జిఘాంసాయాం' దైవాదిశాచ్ఛతృ ఆతనిప ఆగిం శత్రు భూత మని మధ్య స్థయా దృష్ట్యా అనంగీకృత్య ఆనభ్యుపగమ్య శామ్యేత్ శాంతో భవేత్. సపురుషః ఈశ్వర ఏవ దైవ మేన, శమా దేశ త్సంభవతీతి భావః . ఆన్యో ఒవ్యర్థః. ద్రుహ్యంత మిషు విసర్జనేన ద్రోహం కుర్వంతం ఆతవ ఆరిం తం శత్రుభూతం శామం మదనం మధ్యస్థయా దృష్ట్యా ఫాలలోచనేన పశ్యన్న సంగీకా ద్రుహ్యతః తస్యా స్థిరీకరణం - అభూతతద్భావే చ్వి ప్రత్యయః సమర్థః, దగ్గుం పర్యా ప్త ఇతి యావత్ . భవే దితి శేషః -యద్వా తం కామ మనంగీకృత్య భస్తావ శేషం కృత్వా శామ్యేత్ తథా ద్విరమేత్ స ఈశ్వరః త్రిలోచన ఏవ సత్యం నిశ్చితం, పురాకీల భగవాజ్ త్రిలోచనః మదనం పాలలోచ నేన దదా హేతి శ్రూయతే. టీ, యః=నీ పురుషుఁడు, కామం = ఇచ్ఛానుసారముగా, ద్రుహ్య నం అపకా రమును జేయుచుండువాఁడు గనుకనే, ఆరిం శత్రువునైనను, మధ్యస్థ యాజతటస్థమైన, దృష్ట్యా= చూపుచేత, ఆసర్గీకృత్య అనుసరించక, జామ్యేత్ శాంతుఁడగుచున్నాఁడో, సః= వాఁడు, ఈశ్వరనీవ-బైవమే యగును.. ఆర్థాంతరము, ద్రుహ్య సంజబాణ ప్రయోగముచే దోహ మొనర్చిన పాఁడుగను కనే, ఆరిం=క్షత్రువైన, కామం మన్మథుని, మధ్యస్థమానొసలందుఁ గల, దృష్ట్యా కంటిచేత . (చూచుచు), ఆనర్గీకృత్య = అంగీకరింపక, (లేక, ఆనర్గీకృత్య-భష్మీకరించి) శామ్యేత్ శాంతినిబొండెనో, సరి=వాఁడు, ఈశ్వరనివ= ఈశ్వరుఁడే యగును. తా, వీపురుషుఁడు తనయిచ్చవచ్చినటుల ద్రోహమును జేయుచుండు శత్రువునకు వీరోధముగానీ మైత్రి గాని చేయక తటస్థుఁడై శాంతిగలవాఁడగునో, వాఁడు తన కవ కారము చేసిన మన్మథుని ఫాలనేత్రముచే దహించి శాంతినిబొందిన పరమేశ్వరునివలె పూర్వము దక్షప్రజాపతికిని శివురకును కలహముగలిగినందున దుక్షుఁడు శివు నకు యజ్ఞ మందు హవిర్భాగమియ్యక యజ్ఞము చేయఁగా వానీపు త్రియైన గౌరి యచ కవిరాక్షసీయము. 89 టికిఁబోయి అవమానితయగుటంజేసి యాశరీరమును విడిచి హిమవంతునికిఁ గూఁతురై పెరుఁగుచుండు కాలమున తారకాసురుని బాధకు తాళలేక దేవతలు పార్వతీయందు కుమారస్వామిని గలిగించుటకై త్వరపడినవారై దక్షిణామూర్తిరూపమున హిమవత్పర్వ తమున తపంబాచరించుచుండు పరమేశ్వరునకు కామవికారమును గలిగించుటకై మన్మ థునిం బంపినంత, వాఁడు బాణమును వేయఁగా శివుఁడు ఫాలనేత్రముచే దహించెనని పురాణ ప్రసిద్ధము. శ్లో. సుపార్థివైశ్చ పదైశ్చ సర్వతోముఖభూతిభిః, ప్రసారితే మిత్రశరే త్యజ్ఞస్తే కోశ సంపదః. 32 .35 వ్యా.—సుపార్థి వై -సుపార్థివైరితి, సర్వతోముఖ స్సర్వత ఆగామిన్యో భూతయః సంప దః యేషాం తే శథోళ్తాః తై స్సుపొర్థివైః సద్రాక్షైః కర్తృభిః మిత్రక సుహృద్ధస్తే. ని. 'ఆథమిత్రం స సుహృ' దిత్యమరః ప్రసారితే సతి, యోద్ధుమితి శేషః. జోశానా ఖడ్గపిధానానాం సంపదః త్యజంటే. ఆన్యోవ్యర్థ 8. సర్వతోముఖ ముదకం తేన భూతిస్సంవచ్చాయా యేషాం తాని తథోత్తాని, ని. 'కబంధ ముదకం పాథః పుష్కరం సర్వతోముఖ' మిత్యమరః. వచ్చే స్సరసిజై 8 మిత్ర క థే తరణికిరణే. ని. 'ద్యుమణి సరణిర్మిత్రః, బలిహస్తాంశవః కరా' ఇత్యుభయ త్రా వ్యమరః. ప్రసారితే సతి వ్యాప్నువతి సతికోశసంపదః కుట్మలసమృ ద్ధయః త్యజంతే ముచ్యంతే, ఉదితే సూర్యే పదాని విశసం తీత్యర్థం. = టీ. సర్వతోముఖభూతిభిః - సర్వతోముఖ = అన్ని కడలనుండి వచ్చుచుండెడి, భూతిభిః=సంపదలుగల, సుపార్థివెళి = చక్కనిదొరలచేత, మిత్త కరేవాన్నే హితులచెయ్యి, ప్రసారితేసతి = చాపఁబడినది శాఁగా, జోశసంపదః=ధనసంబంధములు, త్యజ =విడువఁ బడుచున్నవి. (ఆనఁగా ధన మొసంగఁబడుచున్నది.) అర్థాంతరము. సర్వతోముఖభూతిఖిః-సర్వతోముఖ జలము చేతఁ గలిగిన, భూతి భీః= కాంతినంపదలుగల, పద్దైః= తామరలచేత, మిత్త కరేణ సూర్యకిరణము, ప్రసారితే సతీ వ్యాపించుచుండఁ గా, శసంపద - కోశ = మొగ్గలయొక్క, సంపదః = సమృద్ధులు, త్యజనే విడువఁబడుచున్నవి. - తా. నీటిచే నలరుచుండెడి తామరలు సూర్యకిరణములు వ్యాపించినపుడు తమ "మొగ్గలను విరియఁ జేయువిధంబున, నన్ని దిక్కులనుండి గలిగెడి సంపదగలరాజులు తమరు - తుమిలగు వారు చెయిఁజాచి రేని తమధనము నొసంగుటకై బొక్కసమును విడుచుచున్నారు. 40
కవిరాక్షసీయము. ఇచట వ్యాఖ్యానమందు స్నేహితులు యుద్ధము చేయుటకై చెయిఁజావఁగా రా జులు కత్తియొరలను విడుచుచున్నారని వ్రాయఁబడినది; యది యసమంజసంబు గాఁ దోఁచుచున్నది. లేక, ప్రసారితే మిత్తకరే ఆనుచోట ఆమిత్రకరే అని పదవి భాగము చేసి రేని యది యొకవిధముగా అర్థము కావచ్చును. అయినను 'ఉపార్జితానాం విత్తానాం త్యాగ వివహి రక్షణమ్' అనియుండుట చేత సర్వతో ముఖసంపద్వి శేషణము సార్థకమాచున్నది. గనుక ఖడ్గపిధాన త్యాగమునకంటె మిత్తులకై ధనత్యాగము 'మేలు శ్లో. విశిష్టం సర్వభూ రేభ్య శాతవ్యగుణవత్తయా, న త్యజే ద్విభుతా నిత్య మాకాశమివ భూమిపమ్. 3F వ్యా,—విశిష్టమితి, వ్యా. విశిష్టమితి, శ్రోతవ్యాః శ్రోతుం యోగ్యా గుణా ఔదార్యాదయః తేజస్య సంతీతి. శ్రోతవ్యగుణవాన్ తస్యభావ సత్తా తయా హేతునా సర్వేభ్యో భూలేభ్యః ప్రాణిభ్యో విశిష్టం గుణిత్వా చ్ఛెవం భూమిపం రాజానం కర్మఆకాశ మివ నిత్యం అనవరతం విభుతా ప్రభుతా ప్రభుత్వం కర్తృన త్యజ్యతి. గుణినం రాజానం శదాపి లక్ష్మీ ర్నముంచతీ త్యర్థః. ఆకాశ మరి శ్రోతవ్యగుణ శ్శబ్దః తద్వత్తయా, శబ్ద గుణవత్తయేత్యర్థః. శబ్దగుణక మాకాశ మితి తార్కికాః, ఉపలక్షిత మితి శేషః సర్వేభ్యో భూతేభ్యః పృథివ్యాధిభ్యో విశిష్టం వరమం మహత్వా త్సర్వత్రా మగతం నిత్య మవినాశి ఏవం విధమాకాశం కర్మ విభుతా వ్యాపకత్వం కర్తృన త్యజతే. . టీ. శ్రోతవ్యగుణవ త్తయా-శ్రోతవ్య =వినఁ దగినట్టి, గుణవత్తయాజఔదార్యాది గుణముకలుగు కారణముచేత, సర్వభూతేభ్యః = సమస్తప్రాణులకంపై, విశిష్టం శ్రేష్ఠుఁడైనట్టి, భూమివం- రాజును, నిత్యం ఎల్ల కాలము, విభుతా- ప్రభుత్వము, సత్యజేత్ విడువదు. అర్థాంతరము. శ్రోతవ్యగుణవత్తయా - శ్రోతవ్య వినఁ దగిన, గుణవత్తయాజగుణి భావముతోడఁగూడినదియై, సర్వభూ లేభ్యః పృథివి మొదలగు భూతములకం, విశిష్టం -అంతటనుబొందినట్టి, నిత్యం నాశరహితమైన, ఆకాశమివ బయలువలెనే, విభుతా
=వ్యాపకత్వము, సత్యజేత్ =నిడువదు. తా. శబ్దగుణముతోడఁ గూడుకొని సకలములయిన పృథ్వీ ్యదిధూతములకంటే మహత్త్వనిత్యత్వాది ధర్మములుగల హెచ్చైనయాకాశము వ్యాపకత్వమును నెవ్విధ మున వదలదో, అటులనే వినఁదగిన ఔదార్యాది సుగుణములు గలుగుటవలన, సకలపొ కవిరాక్షసీయము. స్త్రము. 3 41. ణివర్గమునకంటె శ్రేష్ఠుఁడయిన రాజును ప్రభుత్వ మెప్పుడును విడువకయుండును. "శబ్ద గుణక మాకాశం, 'తచ్చైకం విభునిత్యం చ” అని తర్కశాస్త్రం శ్లో. కాలే మృదుశ్చ తీక్షశ్చ నృపః స్యాద్యది సూర్యవత్, ఉదయః క్రియతే తస్య మణ్డలే నానురాగిణా. ४० వ్యా.- —కాల ఇతి, నృపః రాజా కాలే, ఏకస్మి న్నితి శేషః, మృదుః క్రౌర్య రహితః పున రన్యస్మి న్కాలే తీణ్ణః ఉదగ్రో యది స్యాత్, తన్య రాజ్ఞః మండలేన రాష్ట్రణ దేశేనేతి యావత్ . అనురాగిణా అనురాగవతా ఉదయః క్రియతే. రాజని ఉదగ్రే నీతిమృదౌ సతి ప్రజా అనురాగవత్యో భూత్వా రాజ్ఞాభ్యుదయం కుర్వంతీ వ్యర్థః, 'మృదు శ్చే దపమన్యేత తీక్షా దుద్విజతే జనః, తీర్ణ శ్చైవ మృదు శ్చైవ ప్రజానాం స తు సమ్మతః.' కథం? సూర్యవత్ సూర్య ఇవ. సో ఒక కాలే తీజ్జో మృదు, దర్శనీయః తస్య సూర్యస్య మండలేన తేజోలక్షణేన అనురాగిణా అనురాగవతా ఉదయః క్రియతే సూర్యమండలం రక్తవర్ణ ఉదేతి కర్మణి లడ్రూ వం. 20 టీ. నృవఃజరాజు, కాలే = ఒకకాలమందు, మృదుః = కోపము లేనివాఁడుకుకి (మఱియొక కాలమందు) తీక్షః = కార్యముతోఁ గూడినవాఁడును, స్యాద్యది ఆగు నేని, తస్య-ఆరాజునకు, అనురాగిణా= ప్రీతిగల, మణ్ణలేని = రాష్ట్రముచేత, ఆనఁగా దేశమం దలీ ప్రజలచేత, ఉదయః=అభ్యుదయము, సూర్యవత్ = సూర్యునకువలెనే, క్రియతే . చేయఁబడుచున్నది. అర్థాంతరము. సూర్యః = సూర్యుఁడు, కాలేజఒక కాలమందు, (అనఁగా హీ మకాలమందు) మృదుః = చల్లఁగా చూడఁదగినవాఁడును, కాలే-మరియొక కాలమందు,. తీక్షశి వేఁడిమిచేతఁ జూచుటకుఁ గానివాఁడును, స్యాద్యది = అగు నేవీ, తన్య ఆసూర్యు... నకు, అనురాగిణా ='ఎఱ్ఱనయిన, మఱ్ఱలేన = బింబము చేత, ఉదయః = పుట్టుక, క్రియ తే ఉ చేయఁబడుచున్నది. E తా, రాజగువాఁడు సూర్యునివలె నొకకాలమందు కోపము లేనివాఁడును, మఱియొక కాలమందు కోపముగలవాఁడును అగు నేని, యారాజునకు అనురాగముగల రాష్ట్రముచేత ముచేత అభ్యుదయము గలుగఁజేయఁబడుచున్నది. "శ్లో, మృదుశ్చే దపమన్యేత,: దుద్విజతే జనః, తీక్ష శ్చైవ మృదు శ్చైవ ప్రజానాం సతు సమ్మ తః” అనియుండు టచే, రాజు పూజ్యులందు మృదుస్వభావము గలవాఁడయి దుష్టులందు క్రౌర్య స్వభావము గలవాఁడయి యుండినచో వానికి జనులు ప్రీతిగలవారయి యందురు, 6 42 కవిరాక్షసీయము. శ్లో అను వేలం విహన్యం తే యస్య సిద్ధిరి వోద్యమాః, m తం ప్రమథ్య శ్రియః క్కోపి విపకో భూభృ దుద్ధరేత్. రం వ్యా - ఆనువేలమితి. యస్య రాజ్ఞః ఉద్యమాః వ్యాపారాః ఆనువేలం ప్రతి వీక్షణం విహన్యంతే వినాశ్యంతే. శత్రుణేతి శేషఃవతం రాజానం కోడెపి వివక్షః శత్రు భూతో భూభృత్ కర్తా. ని. 'ద్విద్విపక్షౌహితామిత్ర దస్యుశాస్త్ర వశత్రవః' 'భూభృ ద్భూమిధరే నృవ'ఇతి చామరః. ప్రమధ్య ప్ర బాధ్య శ్రీయః రోశాద్యా స్సంపదః ఉద్ధరే దవహ'రేత్.. బుద్ధిహీసస్య రాజ్యం వినశ్యతీత్యర్థః. కస్యేవళి సింధో స్సముద్ర స్యేవ, కస్యాపి ఉద్యమాః ఉఛ్ఛ్వసనాదయః ఆను వేలం వేలాం మర్యాదాం అనులక్ష్మీ కృత్య విహన్యంతే, తం సముద్రం కోడిని వివక్షః విగతగరుత్, మందరాద్రి రిత్యర్థః. ఇంద్రేణ లూనపక్షత్వా ద్విగతపక్షత్వ మ స్యేతి భావం. ప్రమథ్య మథిత్వా శ్రీయః రమాద్యా స్సంపదః ఉద్ధరేత్. ప్రకాశయే దిత్యర్థః. టీ. యస్య=ఏరాజుయొక్క, ఉద్యమాః ఉద్యోగములు, అను వేలం కాలకాల మందును, విహన్యం తేజపరచేత నశింపఁబడుచున్నవో, తం ఆరాజును, కోడెపి=ఎవఁ డయినను, వివక్షః శత్రు వయిన, భూభృత్ =రాజు, ప్రమధ్య= బాధించి, శ్రియః = భండారము మొదలుగాఁగల సంపదలను, సిద్ధిరివ = సముద్ర సంపదలనువలెనే, ఉద్ధరే త్ అవహరించును, = అర్థాంతరము. యస్య=ఏ, సిద్ధిః సముద్రముయొక్క, ఉద్యమాః = ఉప్పెన మొదలగు వ్యాపారములు, ఆను వేలం గట్టునుగుఱించి, విహన్యంతే = కొట్టఁబడుచున్న వో, కం= ఆసముద్రమును, కోడెపి - ఒకానొకటియయిన, వివక్షః = అక్కలు లేని, భూభృత్ = మందరపర్వతము, ప్రమధ్య= చిలికి, శ్రియః - అమృతము, లక్ష్మీ, కామ ధేనువు మొదలగు సంపదలను, ఉద్ధరేత్ - ప్రకాశపఱుచును. తా, ఏ రాజుయొక్క ఆలోచనలన్నియు బయలుపడి వర్గరాజులచే జెరువఁబడు చున్నవో, అట్టిరాజును ఎవఁడయిన నొక శత్రురాజు బాధించి వాని ఐశ్వర్యములను, ఉప్పెన చేత తీరముల నాక్రమించు సముద్రుని మందరపర్వతముమధనము చేసి అమృత ముమొదలగువానిని యెత్తిన చందమున నెత్తును, అనఁగా, బుద్ధి లేక ఆలోచనలనుబయలు వఱుచురాజు శత్రువుచే జయింపఁబడును. శ్లో. ఆక్రమ్య యస్య దోర్దండ మరిచక్రం ప్రకాశతే, ప్రాప్నోతి పురుషో లోకే సవైకుణ్ణఇతి ప్రథామ్. కవీరాక్షసీయము, 48 స్యాం యస్య రాజ్ఞః దోర్దండం, భుజబల మిత్యర్థిః. ఆక్రమ్య ఆరిచక్రం శత్రు సమూహః కర్తృప్రకాశతే, ఉత్కర్షణ వర్తత ఇశ్యర్థః, న పురుషః లోకి కుంఠః శత్రు విజయాదానక్షమ ఇతి ప్రథాం ఖ్యాతీం ప్రాప్నోతి. ని. 'కుంతో మందః క్రియా' స్విత్యమర . ఆశ్ర వైశబ్దః పాదపూరణే. ఆన్యో ఒవ్యర్థః, యస్య హర్యే దోర్దండం భుజదండం ఆక్రమ్య ఆశ్రిత్య, ఆథి స్థాయే వ్యర్థః.అరాణి అంగాని శకటాదీని ఆస్య సంతీ త్యం. నీ, 'ఆరం శీర్షే చ చక్రాంగ’ ఇతి విశ్వః . తచ్చక్రం సుదర్శనం ప్రకాశతే. స ప్రసిద్ధః పూర్ణత్వా త్పురిశయానా ద్వా పురుషః భగవాజ్ లోకే జగతి వైకుంఠః విష్ణు రితి ప్రథం ఖ్యాతిం ప్రాప్నోతి. సాకారతయా భగవత శ్చక్రపాణిత్వా దితి భావః. టీ. యస్య=వీరాజుయొక్క, దోర్దణం =దండమువలెనుండు భుజమును (అనఁగా బాహుబలమును), ఆక్రమ్య = స్వాధీన పఱుచుకొని, ఆరిచక్రం= శత్రు సముదాయము, ప్రకాశత్తేజ వెలుఁగుచున్నదో, సశివై=ఆ, పురుషః మనుష్యుఁడు, శుణ్ణ ఇతిజసామ ర్థ్యములేనివాఁడని, లోకే=జగత్తునందు, ప్రథాం- ప్రఖ్యాతిని, ప్రాప్నోతి = పొందు చున్నాఁడు. 1 అర్థాంతరము, యస్య=ఏవిష్ణువుయొక్క, దోర్దండం = భుజదండమును, ఆక్రమ్య ణ ఆశ్రయించి, ఆరిచక్రం- ఆరిఆరములను నవయవములుగల, చక్రం చక్రాయుధము, ప్రకాశ తేజ వెలుఁగుచున్నదో, సరి ఆట్టిప్ర సిద్ధిగల, పురుషః = భగవంతుఁ డగువిష్ణువు, లోకే=భువనమందు, వైకుణ్ణఇతి = వైకుంఠుఁడని, ప్రభాం ఖ్యాతిని, ప్రాప్నోతి : పొందుచున్నాఁడు. తా. భుజపరాక్రమముచేత పరరాజులను జయింపక సామర్థ్యములేనివాఁడయి పరరాజులకు వశుఁడయియుండె నేని, యారాజు ప్రసిద్ధినొందఁణాలఁడు. మరియు, 'ఆక్ర మ్య దోర్దం ఆవియుండుటంబట్టి తన కేలును శత్రురాజున క్యూతతోలగా నిచ్చువాఁడని యు నర్థమగుటచే పరరాజులను హస్తలాఘవమిచ్చి సేవించువాఁడనియు ధ్వనిగలుగు చున్నది. . జా ద్వితీయార్థమున, ఇతరము లయిన. శార్థాద్యాయుధము లుండినను 'చక్ర మే ' ము ఖ్యాయుధముగాఁ గలవాఁడు విష్ణువని భావము. ఇచట, పై అను సాదపూరణార్థశా రముఁసు నొకతఱి జేర్చుకొనుట చేతను నొకతఱి విడుచుటచేతను నర్థద్వయ ముగ, శాన్ప దంబయియున్నది. 44 కవిరాక్షసీయము. శ్లో, బలినా విద్విషే పుంసే పదం దీయేత చేద్భువి, మహత్త్వం ప్రాప్య సోడె ల్పో ఒపి విక్రమేణ శ్రియం హరేత్. వ్యా—బలి నేతి, బలినా బలవతా౭పి రాజ్ఞా విద్విషే శత్రుభూతాయ పుంసే దీయే చే పురుషాయ అన్యస్తె రాక్షే భువి, స్వకీయాయా మితి శేషః. పదం స్థాన తర్హి శత్రు రల్పోఒపి, కోశాదిభి రితి శేషః, తై రేవ మహత్త్వం ఆతిశయం ప్రావ్య క్రమేణ పురుషకారకరణేన శ్రీ యం కోశాదీజ్ హరేత్. శత్రు పాలనం స్వవినా శ్రీ శాయ భవతీతి భావః. శత్రుపాలనం ఆన్యో వ్యర్థః, బలినా వైరోచనేన కర్రా విద్విషే. పుంటే వామనరూపిణే హరయే భువి భూనూ పదం చరణత్రి తయనంమితం స్థానం దీయేత చేత్ సో౬ల్పోపీ వామనరూపోఒపి విక్రమేణ త్రివిక్రమావతారేణ మహత్త్వం మహాకారతాం ప్ర్రావ్య శ్రీయం రాజ్యలక్షణాం హరేత్ స్వీకుర్యాత్, టీ, బలినా=బలముగలరాజు చేనయినను, విద్వి షే= శత్రువయిన, పుంసే=పురుషు నికొఱకు, భువిజతనభూమియందు, పదం= స్థానము, దీయేత చేత్ = ఇయ్య ఁ బడినట్టయిన, సః=ఆశత్రువు, ఆల్ఫోడెపి కోశాదులచే నల్పుఁడయినను, మహత్త్వం = గొప్పతనము ప్రావ్య= పొంది, విక్ర మేణ=పరాక్రమముచేత, శ్రీయం - భండారాదిసంపదను, హరేల్ =ఆపహరించును. అర్థాంతరము. బలినా=బలిచక్రవర్తిచేత, విద్విష శత్రువైన, పుంసే = వామన రూపుఁడయిన పురుషోత్తమునికొఱకు, భువి భూమియందు, వదం - మూఁడడుగులంత నేల, దీయేతచేత్ =ఇయ్యఁబడినట్లయిన, సః=ఆవిష్ణువు, ఆల్పో 2 సి = వామనరూపుఁడ యినను, మహత్త్వం= త్రివిక్ర మత్వముచే గొప్పదనమును, ప్రావ్య పొంది, శ్రీయం రాజ్యలక్ష్మిని, హరేత్ =అపహరించును. = తా, రాజు తాను బలవంతుఁడయి యుండి శత్రువు బలహీనుఁ డనియెంచి తన దేశ మందు శత్రువునకు కొంచెము భూమి నిచ్చెనేని, యాశ త్రువు కోశాదులచేత బలము గలవాఁడయి క్రమముగా పూర్వమునందు విష్ణువు బలిచక్రవర్తియొద్దకు వామనుఁడయి చని మూఁడడుగుల నేలను యాచించి తోడనే మూఁడులోకములను ఆశ్ర మించినట్లు శత్రువు భూమినంతయును ఆక్రమించును. శత్రు వెంతచిన్న వాఁ డయినను కొంచెమై దను. స్థలమియ్యరాదు. బలిచక్రవర్తిని వామనమూర్తి జయించిన కథ భాగవతాదులందు కివీరాక్షసీయము, నళినానాం నృపాణాం చ శ్రియం హి మహతా మణి, మిత్రప్రతాపో భూయోఒపి వర్ధయత్యని శోజ్జ్వలామ్. 8 46 వ్యా నళీనానామితి. హిమేన తుహినేన హతాం క్లిష్టం, నిశాయాం రాత్రా పుజ్జ్వలతీతి నిశోజ్జ్వలా సా న భవతీతి తథోక్తా. రాత్రే పదానా మవికాసా దితి భావరి. తాం నళినానాం పద్మానాం శ్రియం శోభం భూయః పునః, ప్రభాత ఇత్య ర్థః, మిత్రస్య సూర్యస్య ప్రతాపః తేజః కర్తృ వర్ధయతి. ఉదితే సూర్యే పద్యాని విక 08. F అన్యో = వ్యర్థః. 68. అనిశం అనవరతం ఉజ్జ్వలతీతి సా శథోక్తా తాం మహరౌం నృపాణాం శ్రియం కర్మ మిత్రాణాం సుహృదాం ప్రతాపః పౌరుషం కర్తా భూయోZ ధికం యథాతథా వర్ధయతి. 'వృధువృదా 'విత్యస్త్రోద్ధాతో తుమత్తాల్లట్. నాస హాయ ము పేయా జ్జయశ్రీ రీతిభావః. - టీ. హిమహతామని - హిమ మంచుచేత, హతామని = క్లేశమునుబొందినట్టి, అనిశోజ్జ్వలాం రా త్రులందు ప్రకాశింపని, నళినానాం- కమలములయొక్క, శ్రియం : శాంతిని, భూయోపి=మరల, ఆనఁగా ప్రాతఃకాలమందు, మిత్ర ప్రతాపః - మిత్ర సూర్యునియొక్క, ప్రతాపః = తేజస్సు, వర్ధయతి = పెంపొందుచున్నది. అర్థాంతరము. అనిశోజ్జ్వలాం - అనిశ= ఎల్లప్పుడును, ఉజ్జ్వలాం ప్రకాశించు నట్టి, మహతాం గొప్ప వారైన, నృపాణాం - రాజులయొక్క, శ్రీయం సంపదను, మిత్ర ప్రతాపః = స్నేహితుల పౌరుషము, భూయః=అధికమానట్టుగా, వర్ధయతి = పెం పొందుచున్నది. H = తా. మంచుచే పెంపుబాసి రాత్రులందు ప్రకాశింపని తామరల కాంతిని సూర్య కాంతి మరల ప్రాతఃకాలమందు వృద్ధిబొందించునట్లు, మహాత్ములగు రాజుల సంపదలను సుహృదులు వృద్ధి బొందించు చున్నారు. సహాయసంపత్తిలేకయే జయలక్ష్మికలుగ నేరదని భావము. మంచునకును తామరలకును విరోధముగనుక, తామరలు రాత్రులందు కాశీం పక తమకు హితకరమైన సూర్యప్రభయందు ప్రకాశించుట స్వభావసిద్ధము. శ్లో. స్వస్థానా ధవరో 'ప్యేత బలా త్పుంసా పరేణ యః, అపారిజాతం న ప్రాహుః పార్థివం పాదపం చ తమ్.. ४४ ర వ్యా-స్వస్థానాదితి, యో నృపః పరేణ శత్రుభూలేని పుంసా పురుక్షేణ కర్ణా స్వస్య స్థానాల్ రాజ్యలక్షణాల్ ఆపాదానాత్ బలా త్పత్త్వాతిశయా దేతో! ఆవరో ప్యేత స్వస్థానా దపరోప్యేత ఉన్మల్యేత. పాదపం పాదం తురీయాంశం కవిరాక్షసీయము, పాతీతి పాదపః రా ప్రైక దేశ పాలకః పార్థివం రాజనం ఆపారిజాతం ఆపగతశత్రు సమూహం న ప్రాహుః సశత్రుక మే వాహు రిత్యర్థః. తం ప్రసిద్ధం పాదపం తరుణ 'చ ఆ పారిజాతం పారిజాతో దేవతరుః స న భవతీత్య పారిజాతకి తం న ప్రాహుః ఆపి తు దేవతరు మే వాహురిత్యర్థః. యస్తరుః పరేణ పుంసా పరమపురుషేణ వాసుదేవేన స్వస్య స్థానాత్ స్వర్గలక్షణాత్ బలా దవరో ప్యేత ఉన్తూల్యే తేతి వ్యతిరేకేణ జనా, అధవా యః స్వర్ద్రుమః పరేణ పుంసా కృష్ణన బలాత్ స్వస్థానా దవరో ప్యేత తం అపారిజాతం న ప్రాహుః పారిజాత మేవాహుః పార్థివం భౌమం పాదపం చ కరుం చ న ప్రాహుః. పురా శిల భార్యయా ప్రార్థ్యమానో దేవకీనందనః పారిజాతాఖ్య దేవతరు మునూ ల్యావనీం సీతవా నితి భారతీ కథా. = . టీ. యః=నీరాజు, పరేణ=ళత్రువైన, పుంసా = పురుషునిచేత, స్వస్థానాత్: తనరాజ్యమువలననుండి, బలాత్ బలిమివలన, అవరో స్యేతు త్రోయఁబడుచున్నాఁడో, పాదపం=నాల్గింటినొక పాలును రక్షించునట్టి, అనఁగా రాష్ట్రమం దొక కొంత దేశము 'నకు దొరయైనట్టి, తం=ఆ, పార్థివం రాజును, ఆ పారిజాతం ఆప= పోఁగొట్టఁబడిన, ఆరిళ త్రువులయొక్క, జాతం = సమూహముకలవాఁడని (అనఁగా శత్రువు లేనివాఁడని), న ప్రాహుః పలుకరు. ఆర్థాంతరము. యః ఏవృక్షము, పరేణ = శ్రేష్ఠుఁడైనట్టి, పుంసా=పురుషుని చేత, 'ఆనఁ'గా పురుషో త్తముఁడైన కృష్ణునిచేత, స్వస్థానాత్ - స్వర్గస్థానమునుండి, బలాత్ బలిమివలన, ఆపరో ప్యేత = భూమికిదింపఁబడుచున్నదో, తం అట్టి, పొదపం వృక్ష మును, పార్థివం=భూలోకమందు బుట్టినదానిగాను, ఆపారికాకం పారిజాతము కాద నియును, న ప్రాహుః=చెప్పరు. తా. శత్రు రాజుచే రాజ్యమునుండి వెడలఁగొట్టఁబడి కొంత ప్రదేశమునకు మా క్రమ ప్రభువుగానుండు రాజును శత్రువులేనివాఁడనియును, శ్రీకృష్ణునిచేత స్వర్ణోక ముననుండి భూలోకమునకుఁ దేఁబడిన కల్పవృక్షము పారిజాత వృక్షము కాదనీయును జెప్పరు. ఈకథ భాగవతాది గ్రంథములందు బ్రసిద్ధము. శ్లో. విరసప్రకృతి ర్భూపః నత్త్వవానపి సిన్ధువత్, రాజ్ఞా స్వా ససము తేన క్షోభ్యతే మృదునాపిసః. వ్యా, విరస ప్రకృతిరితీ. విరసప్రకృతిః నిర్గుణస్వభావః . ఔదార్యవినయాది గుణవిహీన ఇత్యర్థః. వీరక్తప్రకృతి ర్వా భూపో రాజు సత్యవాక్ బలవా నీపి స్వాంత సముత్థాన స్వమధ్యజాతేన, స్వకులీనే నేత్యర్థం, మృదునా దుర్బలే నాపి రాజా నృపేణ పేణు.. కవిరాక్షసీయము. 47 క్షోభ్యతే సంచాల్యతే. గుణీనా అవహితేన భవితవ్య మితి భావః కథం? సింధుపత్ సముద్ర ఇవ. స్కోపి విరసప్రకృతిః లవణమయత్వా దమధురస్వభావశి వత్త్యవాక్" మకరాదిజల గ్రహవాన్ స్వాంతసముత్థాన స్వమధ్యసముత్థాన మృదునా దర్శ నీయే నాపి రాష్ట్ర చంద్రమసా క్షోభ్యతే కలుషీ క్రియతే. ఉధితే ఖలు చంద్రమ స్యదన్వా నుద్వేలో భవతి, టీ. యఃఇవిరాజు, విరసప్రకృతిః = గుణములేనిస్వభావముగల, (ఆనఁగా ఔడా ర్యాదిగుణములు లేనట్టి) లేక, విరస వీర క్తులైన, ప్రకృతిః= రాజ్యాంగములగు స్వామ్యా దులుకాని, పురజనులు కానిగలవాఁడో, సరిఅట్టి, భూపః = రాజు, సత్త్వవానపి = బలము గలవాఁడైనను, స్వానసముత్థాన - స్వ= తనయొక్క, అంత = మధ్యమందు (అనఁగా తన కులమందు), సముత్థాన=పుట్టినట్టి, మృదు నా = బలహీనుఁడైన, రాజ్ఞా రాజు చేత, విరస ప్రకృతిః-నిరస॰మిక్కిలియువ్పగుటచే తీపులేనట్టి, ప్రకృతిః స్వభావముగల, సత్త్వ = వాజ్ = మొసలి మొదలగు జలజంతువులుగల, సిద్ధుపల్ సముద్రము, స్వాసము తేన తనమధ్యమందుఁబుట్టినట్టి, మృదునా మనోహరుఁడైన, రాజ్ఞా చంద్రుని, క్షోభ్యతే కలుషయుక్తుఁడుగాఁ జేయఁబడుచున్నాఁడు. తొ 骂 తా, మొసళ్ళు మొదలగు దుష్టజంతువులు గల సముద్రుఁడు తనలో పుట్టినట్టిమ నోహరుఁడైన చంద్రునిచేత నేలాగున కలుషితుఁడుగు చున్నాఁడో యవ్విధమున ప్రకృ తిమండలమందనురాగములేని రాజు బలవంతుఁ డైనను తనకులమందుపుట్టిన బలహీనుఁడైన రాజుచేత జయింపఁబడు చున్నాఁడు. ప్రకృతిమండలమనఁగా: - "స్వామ్యమాత్య సుహృ స్కశరాష్ట్ర దుర్గ బలానిచ, రాజ్యాజాని ప్రకృతయః పౌరాణాం శ్రేణయో చ” అని అమరము. ప్రకృతిశబ్దము రాజ్యాంగములగు స్వామ్యాదులకును, పురుష జనులకును బేర గుచున్న • జ్లో, “స్వామ్యమాత్యశ్చ రాష్ట్రంచ దుర్గం కోళో బలం బలం సుహృత్, పరస్పరోప శారీదం సప్తాంగం రాజ్యముచ్యతే.” అని కామందకము, స్వామ్యాదు లొకరికొక రుప కారవంతులై యుందురుగాన పరస్పర మనురాగముగలవారుగా నుండవలయును. పుర జనులయందనురాగము గలిగి యుండవలయును. అట్లయ్యె నేని యారోజు దుర్జయుఁ . డుగానుండును. శ్లో. యస్య రాజ్ఞో నవసుధా సేవ్యా సుమనసాం గణైః, ధ్రువం బహుళ దోపోత్థః క్షయః స్యా తస్య మణ్డలే. ४६. .యస్యేతి. యస్య రాజ్ఞః నృపస్య వసుధా భూమికి సుమనసాం సుథి యాం. ..విదుషా మితి యావత్ యద్వా సుమనసాం స్వచ్ఛచిత్తానాం పురుషాణాం 48 కవిరాక్షసీయము. గణైః సమూ హైః సేవ్యా అనుభవనీయా న భవతి. తస్య రాజ్ఞః సృవస్య మండలే రాష్ట్ర, దేశే ఇతి యావత్. బహుళదోషోత్థః భూయిష్ఠ పాపజాతః క్షయః క్షీణతా స్యాద్భవేత్. ధ్రువం నిశ్చితం దేవతానా మనర్చనా దీపాలనా న స్మహాత్మ రాజ్ఞో రాష్ట్రం వినశ్యతీతి భావః. త నాం ఆన్యోవ్యర్థః, యస్య రాజ్ఞః చంద్రమసః నవసుధానవీనామృతం సుమనసాం దేవానాం గతః వహ్న్యాదిభి సేసేవ్యా ఆస్వాద్యా స్యాత్ ధ్రువం భవతి. 'తం చ సోమం పపు రేవాః పర్యాయే తాను పూర్వశ' ఇతి వ్యాసస్మరణా దితి భావః తస్య చంద్రస్య మండలే బహుళ దోపోత్థః కృష్ణపక్షరాత్రి జాతః క్షయః కళాహీనతా. 'నిష్పతాంగః కలా శేష శ్చంద్రమా న ప్రకాశత' ఇతి స్మరణా దితి భావః. - టీ. యస్యజని, రాజ్ఞ రాజుయొక్క, వసుధా = భూమి, సుమనసాం విద్వాం సులయొక్క, గణైః గుంపులచేత, సేవ్యా = అనుభవింపఁదగినది, సభవతి = కాదో, తస్య=ఆరాజుయొక్క, మణ్డలే=రాష్ట్ర మందు, ఈ బహుళదోషోత్థః - బహుళ హెచ్చ యిన, దోష= పాపము చేత, ఉత్థః= పుట్టినట్టి, క్షయః-నాశము, స్యాత్ = అగును, ధ్రువం నిశ్చయము. అర్థాంతరము. యస్య=ఏ, రాజ్ఞ = చంద్రు నియొక్క, నవసుధా=నూతనమైనయ మృతము, సుమనసాం = దేవతలయొక్క, Xణైః= సమూహములచేత, సేవ్యా= పానము చేయఁదగినది, స్యాత్ =ఆయ్యెనో, తస్య ఆచంద్రునియొక్క, మణ్డలే బింబమందు, బహుళదోషోత్థః-బహుళ = కృష్ణపక్షమందలి, దోమో=రా త్రి వలన, ఉత్థః= కలిగిన, క్షయః =నాశము, ఆనఁగా కలాహీనత్వము, భవతి. ఆగును, ధ్రువం= నిజము. ధ్రువం=నిజము. తా. రాజగువాఁడుతనసంపదను పండితులగువారికి ఉపయోగపఱచకయండె నేని, 1 వానిరాజ్యము పాపాధిక్యముచేత కృష్ణపక్ష చంద్రుని కలలు నశించునటుల నశించును, చంద్రునియందుఁగల నూతనామృతమును దేవతలు క్రమముగా పానము చేయుట వలన బహుళపక్షమందు కలలునశించును. శ్లో. “అగ్నౌ హుతంచ దత్తంచ సర్వం సోమగతం · భవేత్, తత్ర సోమస్సముత్పన్నః శీతాంశు రామలక్షణం, ఆస్టాశీతిసహస్రాణి విస్తీర్థే యోజనానితు, ప్రమాణం కత్ర విజ్ఞేయం కలాః పఞ్చదశైవతు, షోడశాపి కలావ్యత్ర ఇత్యే కాపీ విధర్భవేత్, తంచ సోమం వపురేవారి పర్వాయేణాను పూర్వశః, ప్రథమాం పిబతే వహ్ని వర్ద్వితీయాం పిబతే రవిః, విశ్వేదేవాస్తృతీయాం తు చతుర్థాం సలిలాధి వళి, షఞ్చమాంతు వషట్కారః షష్ఠీం పిబతి వాసవః, సప్తమీం ఋషయో దేవా అష్టమీ మవ్య క్షైక పాత్ , నవమోం కృష్ణపక్షస్య యమః ప్రాశ్నాతివైకలాం, దశమాం పిబతే వా కవిరాక్షసీయము. 49 యుః పిబ త్యేకాదశీ ముమా, ద్వాదశీం పితరస్స ర్వే సమష్ట్యాతు విభాగతః, త్రయోదశీం ధనాధ్యక్షః కుబేరః పిబతే కలాం, చతుర్దశీం పశుపతిః పఞ్చదశ్యాం ప్రజాపతిః, నిపీ తైకకలా శేష శ్చన్ద్రమాన ప్రకాశతే, కలా షోడశికా యాసా త్వపః ప్రవిశతే సదా, అమాయాంతు నదాసోమ ఓషధీః ప్రతిపద్యతే. అని వ్యాసస్మృతియం దుండుటవలన కృష్ణపక్ష పాడ్యమి మొదలుకొని అమావాస్యవఱకు చంద్రునికలలను వరుసగా అగ్ని రవి విశ్వే దేవ వరుణ వషట్కార వాసవ ఋవ్య జైకపా ద్యమ వాయు ఉమా పితృకుబేర శంకర ప్రజాపతులు పానము చేయుదురు. ఇట్లు నశింపఁబడిన చంద్రుని పదియాఱవకల అమావాస్యయందు ఔషధములను నీరును బొందినవియై యావులచే భక్షింపఁబడియా యావులపాలు నెయ్యి యగ్నియందు బ్రాహ్మణులచేహోమము చేయఁబడుటచే మరల చం ద్రుఁడు కలలను బొందును. జో. అథః కుర్వన్ ప్రజా స్సర్వా బహుధా మహిమోల్బణం, రాజా పర్వణి కష్టిం శ్చిద్భవే దహి భయాకులః. రూ వ్యా.—ఆధః కుర్వ న్నితి. బహుధా బహు ప్రకారేణ మహిమ్నా మహత్తేన తేజస్వీత్యాదిరూ పేణ ఉల్బణః వ్యక్తోపి. ని. 'స్ఫుటం ప్రవ్యక్త ముల్బణ' మీ త్యమ ఈ. రాజా నృవః సర్వాః ప్రజాః ఆధఃకుర్వన్ ప్రభావేన తిరస్కుర్వ కస్మింశ్చిత్ వర్వణి కాలే. ని. 'పర్వ సా దుత్సవే గ్రంథా ప్రస్తావే లక్షణాంతరే, దర్మ ప్ర తివదో స్సంధౌ విషువత్ప్రభృతావ పీ'తి విశ్వః ఆహి భయాకులః ఆహీభయేన స్వవక్షోద్భూ తభయేన, ని, ‘మహీభుజా మహిభయం స్వపక్ష ప్రభవం భయ'మి త్యమరః. ఆడలో భవేత్ . విరక్తాసు ప్రకృతిషు రాజా వినశ్యతీ త్యర్థః - అన్యోఒవ్యర్థః. సర్వాః ప్రజాః భూమిస్థాన్ అధఃకుర్వజ్ -స్వవ్య గగనసంచార తయేతి భావః. బహూనాం ఓషధివనస్పత్యాదీనాం ధామ్నా ఆశ్రయేణ జీవనభూతేన హిమేన తుహినేన ఉల్బణః రాజా చంద్రః కస్మింశ్చి త్పర్వణి పూర్ణిమా ప్రతి వత్సంధా ఆహీభయాత్ రాహూద్భూతా ద్భయాత్ ఆ కులో భవేత్. టీ. బహుధా=అనేక విధములైన, మహీమోల్బణకి - ప్రభావముచేత వ్యక్తుఁడై నను, రాజాజరాజు, సర్వాః = సమస్తమైన, ప్రజాళిజజనులను, అధఃకుర్వన్" = మహి మచే తిరస్కరించినవాఁడై, కస్మింశ్చిత్ - ఒకానొక, పర్వణి - కాలమందు, అహి భయాకులః - అహిభయ = తన పక్షమందుఁ గలిగిన భయము చేత, ఆకులః దుఃఖముగల వాఁడు, భవేత్ = ఆగుచున్నాఁడు. 7 = 1 50 కవిరాక్షసీయము, ఆర్థాంతరము. సర్వాః = సమ స్తమైన, ప్రజాః=(భూమియందుగల) ప్రజలను, ఆధఃకుర్వన్ = క్రిందుచేయుచు, అనఁగా తాను మింటనుండుటచే జనులను క్రిందుగాఁ జేయుచు, బహుధా మహిమోల్బణః_బహు = అనేకములైన యోవధులు మొదలగువానికి, ధామ ఆశ్రయమైన, హిమజమంచుచేత, ఉల్బణః= ఎక్కువైనట్టి, రాజా = చంద్రుఁడు, శస్మింశ్చిత్ = ఒకానొక, సర్వణి = పూర్ణిమా ప్రతిజత్సంధియందు, అహిభయాకులకి అహి = సర్పాకారుఁడైన రాహువు వలన, భయ = భీతిచేత, ఆకులః = చింతగలవాఁడు, భవేత్ అగును. = తా, భూలోకమందు గల జనుల నందఱను క్రిందుగానుండునట్లు చేసి నింగిని వెలుంగుచుండు చంద్రుఁడు ఒకానొక పర్వకాలమున రాహుగ్రహముచే గ్రసింపఁబడు నట్లు, తనబాహుబలిమిచే జనులనందలను ధిక్కరించియుండురాజు, ఒకానోక కాల మందు రాష్ట్రములోఁగలిగిన కలత చేత చిక్కువడును. శ్లో. "హిరణ్య ధాన్య వస్త్రాణి వాహనాని తథైవచ, తథాస్యేద్రవ్య నిచయా ప్రజాత స్సంభవన్తిహి, వార్తాం ప్రసా ధయేన్నిత్యం వార్తాపై లోక సంశ్రీయః, ప్రజాయం వ్యసనస్థాయాం వక్చిదపి సిద్ధ్య త.” అని శామందకము. బంగారు, ధాన్యము, వస్త్రములు, వాహనములు మొద లగునవియన్నియు రాజునకుఁ బ్రజలవలననే కలుగుచున్న విగాన యట్టి ప్రజలు విరక్తులై నచో రాజునకు తొందర గలుగుననియు నట్టి ప్రజలను రాజు చక్కఁగా పొలించవలయు ననియును భావము. శ్లో. మహతా కరపాతేన సర్వం వసుమతాం హరన్, · సంపూర్ణ ప్యళ్ను తే రాజా కలాయాః క్షయ మన్వహమ్. ర వ్యా,—మహతేతి, సంపూర్ణ 2.పి కోశాదిభిరితి శేషః రాజా నృపః మహతా సంపూర్ణోZపి_కోళాదిభిరితి ఆమర్యాదన కరపాతేన శుల్కాది భాగధేయ కల్పనయా హేతునా. ని. 'భాగధేయః కరో బలి రిత్యమరః-వసుమతాం ధనినాం, ని. 'వసు ర్మయూఖాగ్ని ధనాభిధేయే' ష్విత్య మరః, సర్వం ధనం ఆహర ఆస్వహం ప్రత్యహం, విభక్త్యర్థే వ్యయీభావః . ' నపుంసక స్యాదన్య తరస్యా 'మితీ టచ్ ప్రత్యయ స్సమాసాంతః. కళయా విత్తవృద్ధ్యా.ని. “కళా శిల్పే వి తవృద్ధ్యాంచంద్రాంశే శక లేక లే”త్యమరః. క్షయం నాశం అశ్నుతే ప్రాప్నోతి. ప్రకృతిమూలత్వా రాజపద స్యేతి భావః. ఆన్యో వ్యర్థః, మహతాకరపా తేనకిరణ ప్రసారణేన హేతునా వసుమతం తేజ స్వినాం ధౌమాదీనాం సర్వం లేదో హర స్నాచ్ఛాదయక్ రాజా చంద్రః అన్వహం కలయా స్వతేజోంశీన క్షయం అన్న తే క్షీణో భవతి. క్రమేణ దేవైః పీయమానత్వా దితి భావళి. కవిరాక్షసీయము. 51 టీ, రాజ జ రాజు, సంపూర్ణోల్లో ఒపి ఛనాదుల చేనిండినవాఁడైనను, మహతాజ చాలయెక్కువైన, కరపాతేన - కరకప్పముయొక్క, పాతేన = కల్పించుట చేత, వసుమతాం=ధనవంతులయొక్క, సర్వం జ రొక్కమంతయును, హరక్=ఆవహరించిన వాఁడై, అన్వహం= ఎల్లప్పుడును, కలాయాః ఇధనాభివృద్ధియొక్క, క్షయంజనాశమును, అళ్ను తేజపొందుచున్నాఁడు. “కలాశిల్పేవి త్తవృద్ధ్యాం చంద్రాంశే శకలే కలా” అని యమరము. = = అర్థాంతరము.' మహలే అధికమైన, కరపాతేన - కర్మ - కిరణముల యొక్క, పాతేన = ప్రసరణముచేత, వసుమతాంజు తేజస్సుగల గ్రహములయొక్కయు నక్షత్రముల యొక్క యు, సర్వం= సమస్తమైన కాంతిని, హరక్–పరిహరించుచుండు, రాజాచం ద్రుఁడు, అన్వహం= సర్వదా, కలయా తన కాంతిచేత, క్షయం = నాశమును, ఆశ్ను తే పొందుచున్నాఁడు. తా. మిక్కిలియెక్కువయైన కిరణ ప్రసరణములచేత తేజస్సుగల యితర గ్రహ నక్షత్రముల నాచ్ఛాదించుచుండు చంద్రుఁడు కృష్ణపక్షమందు సర్వదా క్షీణించునట్లు తన యధికారము చెల్లుచున్నదని ధనికులవలననుండి హెచ్చైనపన్నును గొనురాజు ధన నాశమును జెందును. “శ్లో. యత్పృథివ్యాం వ్రీహియనం హిరణ్యం పశవస్త్రీయః, ఏకస్యాపి నవర్యాప్తం తస్మా దలితృసాం త్యజేత్. పరాం వినీతః సముపైతి సేవ్యతాం మహీపతీనాం వినయోహి భూషణం, ప్రవృత్తదానో మృదు సంచరత్కరః కరీవ భద్రో వినయేన శోభ తే,” అని కామందకము, భూమిలోఁగల భోగ్య వస్తువులన్నీ యం ఆశగలయొక నికే చాలకుండుటచే రాజగువాఁడు కొంచెముగా పన్ను సుతీసికొని ప్రజలను భోషిరప వలయుననియు గర్వముచేత లేజోవంతుల నా క్షేపింపరాదనియును భావము. శ్లో, హీనస్య ప్రతావేన రాజా సన్ పరిభూయతే, సతు నక్షత్ర గోష్ఠీషు తేజస్వీతి ప్రకీర్య తే. ४ వ్యా, యఇతి, యః పురుషః స్వయం రాజా సన్ నృపో ఒపి హీనన్య ధనా దిభి ర్జన్మనా వా" నికృష్టన్య రాజ్ఞః ప్రతాపేన పౌరుషణ పరిభూయతే తిరస్క్ర యతే. స తు సోఒపి, తుశబ్ది ఒపి శబ్దార్థం. క్షత్రాణాం. క్షత్రియాణాం గోష్ఠీషు నల్లా పేషు, క్షత్రియసం మేష్వి వ్యర్థం. అధవా క్షేత్ర గోష్ఠీషు క్షత్రియసభాను తేజస్వీ పౌరు వవా నీతి న ప్రకీర్త్యతే నాఖ్యాయతే యద్యయం లేజస్వీ స్యా త్కథం హీనే నావ మన్యేతే వ్యర్థాపత్తి తి రనుమానం వా ప్రమాణ మిత్యర్థః. 52 కవిరాక్షసీయము ఆన్యో వ్యర్థః. య శ్చంద్రః స్వయం రాజా సజ్' విరాజమానో ఒపి ఆహీనన్య ఏశ్రేష్ఠస్య, రాహో రితి యావత్. ప్రతాపేన పరిభూయతే. స చంద్రః నక్షత్రా ణాం గోష్ఠీషు సభాసు. నీ, 'గోష్ఠి సభాయాం సల్లాప' ఇతి విశ్వః తేజస్వీ ప్రకాశవా నితి ప్రకీర్త్యతే ఆఖ్యాయతే. పూర్ణన్యైవ చంద్రస్య రాహుగా పరిభూయమానత్వా దితి భావః. టీ. యః=ఏపురుషుఁడు, రాజాసక్=రాజైనవాఁడైనను, హీసస్య= ధనము చేత గాని కులముచేతగాని హీనుఁ డైన రాజుయొక్క, ప్రతాపేన పౌరుషముచేత, పరిభూ య తేజ తిరస్కరింపఁబడుచున్నాఁడో, సతు= ఆరాజును, క్షత్రగోష్ఠీషు క్షత్రియుల పరస్పరవాక్యములందుఁ గాని, లేక సభలయందుఁగాని, తేజస్వీతి = పరాక్రమముగలవాఁ డని, నప్రకీర్త్యతే= పొగడఁబడఁడు. ఆర్ధాంతరము. యఃవానిచంద్రుఁడు, రాజా సక్ = ప్రకాశించువాఁడైనను)- ఆహీనస్య = సర్ప శ్రేష్ఠముయొక్క, అనఁగా రాహువుయొక్క, ప్రతాపేన = ప్రభా పముచేత, పరిభూయతే = తిరస్కరింపఁ బడుచున్నాఁడో, సః = ఆట్టిచంద్రు ఁడు, నక్షత్ర గోష్ఠీషు - చుక్కలయోలగములందు, తేజస్వీతి= కాంతిగలవాఁడని, ప్రకీర్త్య తే=పొగడఁబడుచున్నాఁడు. తా. స్వయముగా రాజై నవాఁడు ధనాదులచే హీనుఁడైన యొకనిచే పరాభూ తుఁడయ్యె నేని యట్టి రాజును క్షత్రియులు సభలయుదు పరాక్రమవంతుఁడని మెచ్చు కొనరు. బలవంతుఁడగు నేని యల్పునకు లోఁబడునా యని యనుమానము గలుగునని భావము. చంద్రుఁడు సంపూర్ణముగ ప్రకాశించుచు పౌర్ణమితిథియందే రాహువుచే గ్రహింపఁబడుచున్నాఁడని యర్థము, శ్లో. ఆరభ్యతే మహత్కార్యం యైఃముద్ర రపి పార్థివైశి, తే చక్రవర్తినో భూత్వా జయ స్తే భద్ర భొజనమ్. Ok వ్యా.—ఆరభ్యత ఇతి. తుర్రెకి నికృష్ణ రవి పార్థివ్యై రాజభీః మహ దధికం యత్కార్యం ఉ క్తం ఆరభ్యతే ఉపక్రమ్యతే. తే నృపాః, చక్రవర్తిన స్సార్వభౌమాః భూత్వా భద్రస్య మంగళస్య రాజ్యలక్ష్మీ రూపస్య భాజనం పాత్రం జాయంతే. చంద్ర భాజన మితిపాతే చంద్ర స్యాహ్లాదనస్య భోజనం జాయతే, స్వయ మల్సో ఒపి మహ త్కర్మ కృత్వా సార్వభౌమో ఒభూ దితి తం సర్వే ప్యార్ణోదయంతో వ్యర్థ ః ఆభవా చంద్రస్య కర్పూరస్యభాజనం జాయంతే కర్పూరభక్షయోగ్యా భవంతీ త్యర్థః. ని, 'మనసారశ్చంద్ర సంజ్ఞ ఇత్యమరః. 'ఉద్యోగినం పురుషసింహ ముపైతి లక్ష్మీ శిరితి భావళి, కవీ రాక్షసీయము. 53. ఆన్యోఒవ్యర్థః. పార్థివైః పృథివ్యాం సంభూతైః క్షువ్రేస్సూప్లైః, వరమాణంభి త్యర్థః. మహతో ఘటాదే ర్యత్కార్యమారభ్యతే. తే పరమాణవః చక్రీ చక్రభ్రమణేరి వర్తంత ఇతి తథోక్తా భూత్వా, మృత్పిండత్వేన పరిణమ్య, చక్ర మధిష్ఠాయే వ్యర్థః. చందయతీతి చంద్రః, 'చది ఆహ్లాదన' ఇత్యస్తా తోరణాదికో రప్రత్యయః, తద్భా జనం జాయంతే భద్ర భాజన మితి పాఠస్తు నిగమ వ్యాఖ్యానం. = భోజనం జాయంత ఇత్యయం ప్రయోగో 'వేదాః ప్రమాణం' 'స్మృతయః ప్రమాణ' మితివ త్సాధుః. టీ. క్షుద్రెశినీచులైన, రాజభిరపి రాజుల చేతనైనను, మహత్ = ఎక్కు వైన, కార్యం=పని, ఆరభ్యతేజ చేయముద్య మింపఁబడెనేని, తే = ఆరాజులు, చక్ర వర్తినః = సార్వభౌములు, భూత్వా = అయి, భద్ర భాజనం = మంగళమునకుఁ బాశ్రముగా, ముగా, జాయస్తే = ఆగుచున్నారు.
ఆర్థాంతరము, పార్థి వైకి పృథివియందుఁబుట్టిన, క్షుద్రెరపి = = న = కొంచెము లే పరమాణువుల చేతనైనను, మహత్కార్యం = గొప్పదగు ఘటము మొదలగు కార్యము, ఆరభ్యతే = ప్రారంభింపఁబడెనేని, లేదా ఆపరమాణువులు, చక్రవర్తినః-చక్ర వాముమ్మర నానిసారియందు, వర్తినః= ఉండునవియై, అనఁగా ముద్దగా చేయఁబడి చక్రమందుంపఁ బడినవియై, భద్ర భాజనం.శుభ మైన పాత్రగా, జాయ జఆగు చున్నవి. " లేభ ద్ర భా అనుప్రయోగము, "వేదాః ప్రమా మాణం స్మృతయః ప్రమాణం”అనునట్లు సాధు వుగా గ్రహించఁదగు.. తా. మిక్కిలి సూక్ష్మములైన భూపరమాణువులు పిండభావమునుబొంది సారే యందుండి సంతోషకరమైన ఘటాదిమహదూ పమును బొందులాగున రాజులగు వారు కొంచెము బలముగలవారై యుండినను, గొప్ప కార్యము నారంభించిరేని సార్వభౌమ పదవిని బొందుదురు. “ఉద్యమేనహి సిద్ధ్యన్తి కార్యాణి నమనోరధైః” “ఉద్యోగినం పురుషసింహ ముపైతి లక్ష్మీః" అని యుండుటచే నెట్టియల్పుఁ డైనను చక్కఁగా పొటుబడి గౌరవమును సంపాదించుకొనవలయును గాని సోమరితనముతో నుండరాదు. శ్లో. వశీకరోతి పురుషః సమస్తానపి దానవాజ్, స్వమహిమ్నా తథా హన్తి సమస్తానపి దానవాజ్". వ్యా.—పశీఇతి. దానవాజ్ వితరణవాక్ పురుషః సమస్తానఖిలా నపి జనాద్ వశీకరోతి స్వాధీనా స్కరోతి. అభూత తద్భావే ద్విః . దానేన ద్విషంతో మిత్రాభవం” తీతి శ్రుతేః తథాపి స్వమహిమ్నా దాతృత్వలక్షణేన సమస్తా నఖిలాక్ దానవాజ్
. చన్ద్రభొజనం =ఆహ్లాదమునకుఁగాని, లేక కర్పూరమునకుఁ గాని యర్థమగును. " కవిరాక్షసీయము. దానవసమానాక్ శత్రూ హంతి హింసతి. యథా వశీకరోతి తథా హింసతీత్యర్థః, 'సామ్న భేదేన దానేన సమస్తే రథవా పృథక్, విజేతుం ప్రయతే శారీ న్న యుద్ధాన కదాచనేతి మనుస్మరణా దితి భానః . ఆన్యోఒవ్యర్థః. పూర్ణత్వాత్ పురి శయనా ద్వా పురుషః పరమాత్మా హరికి స్వస్య మహిమ్నా వ్యావక త్వేన మాయయా వా సమస్తా నపి ప్రాణివర్గాక్ వశీకరోతీ స్వ మాయా యత్తేక్ కరోతి, 'మమ మాయాదురత్యయేతి భగవద్వచనా దితిభావః - తథా స్వమహిమ్నా స్వసామర్థ్యన దానవాక్ వితరణగుణ వాజ్ విదారణ గుణవా న్వా భూత్వా సమస్తా నది దానవాక్ దనుజూజ్ హంతి, 'పరిత్రాణాయ సాధూనాం వినా శాయ చ దుష్కృతాం, ధర్మ సంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగ 'ఇతి స్మరణా దితి భావః . 菂 టీ. దానవాజ్ ఈ విగల, పురుషఃజమనుష్యుఁడు, సమస్తా నపి - అందఱను, వశీకరోతి స్వాధీనులను గాఁ జేసికొనుచున్నాఁడు. తథా అట్లే, సమస్తానపి -సమ స్త మైన, దానవాక్ = రాజ్ సతుల్యు లగుశత్రువులను, స్వమహిమ్నా తమ దానమాహా త్మ్యముచేత, హని=చంపుచున్నారు. ఆర్థాంతరము. పురుషశిపూర్ణుఁ డగుటచేతను, శరీరముల నుండుట చేతను బురుష వాచ్యుఁడగు విష్ణుపు, స్వమహిమ్నా = తన గొప్పతనముచేత, లేక మాయచేత, సమస్తానని =సకలప్రాణిసమూహములను, వశీకరోతి = తనమాయకు లోఁబడిన వానిని గాఁ జేయుచు ఁడు. తథా= ఆలాగుననే, దాని వాక్ - ఈవిగలవాఁడై, లేక విచారణగుణముగల వాఁడై, సమస్తానపి=సమస్తమైన, దానవాజ్ రాక్షసులను, హ నిజచంపుచున్నాఁడు. తా. పరమాత్మ యగు విష్ణువు తనమాయాబలముచే సకల ప్రాణులను వశము చేసి కొని సాధురక్షణముకై రాక్షసులను శిక్షించునట్లు పురుషుఁడు వితరణశీలుఁడై, తనమా హాత్మ్యముచేత నందఱును వశపఱచుకొని రాక్షసులతో సమానులగుశత్రువులను జయించ వలయును. శ్లో. యత్ర స్మృతేపి నారీణాం నిర్వృతిం లభతే మనః, సదర్పకోపమానానాం సీమా పురుష ఉచ్యతే. X3 వ్యా, గాయత్రేతి. యత్ర యస్మిక్ రాజ్ఞి స్మృతే సతి ఆరీణాం ప్రతిపతీ, తాం. మనః కర్తృ నిర్వృతిం సుఖం న లభతేన ప్రాప్నోతి. నః స్మృతః పురుషః దర్పకోవమానానాం దర్ప స్సాహసం కోపో రోష రణనిర్వృతివిషయః మానః శిష క్షత్రి కవిరాక్షసీయము. 56 యోఒహ మిత్యభిమానః ఏతేషాం గుణానాం సీమాపరా కాషే త్యుచ్యతే. నిరతిశయ యుద్ధోత్సాహాదిగుణవానితి కథ్యత ఇవ్యర్థం. ఆన్యో ఒ వ్యర్థః. యత్ర యస్మి సుందరే పురుషే స్మృతే సతి నారీణాం కామి నీనాం మనః చిత్తం నిర్వృతిం సుఖం లభతే. స పురుషః నరః దర్పకః కామః స ఉపమానం యేషాం తేషాం కామసదృశానాం సీమా అవధి రుచ్యతే. గుణినో జభినం ద్యంత ఇతి భావః . టీ. యత్ర నీరాజు, స్మృతేసతి = స్మరింపఁబడిన వాఁడు కాఁగా, ఆరీణాం శత్రువులయొక్క, మనః=మనస్సు, నిర్వృతిం సుఖమును, సలభతే - పొందదో, సః పురుషః = ఆరాజు, దర్పకోవమానానాం = సాహన రోష అభిమాన గుణములకు, సీమా=ఎల్లయని, ఉచ్యతే = చెప్పఁబడుచున్నాఁడు అనఁగా నెక్కువైన యుద్ధోత్సా హాదిగుణములుగలవాఁడని పొగడఁ బడుచున్నాఁడు. ఆర్థాంతరము. యత్ర =నీ సుందరపురుషుఁడు, స్మృతేసతి = స్మరింపఁబడినవాఁ దుకాఁగా, నారీణాం= స్త్రీలయొక్క, మనః - మనస్సు, నిర్వృతిం = సుఖమును, లభ తేజపొందుచున్నదో, సఃపురుషః = ఆపురుషుఁడు, దర్పకోవమానానాం-దర్పక మన్మధునితోడ, ఉపమానానాం సమాను లగువారికి, సీమా - ఎల్లయని, ఉచ్యతే = పలక బడును. తా. ఏరాజును దలంచుకొన్నంతలోనే శత్రువులమనస్సు కలతనొందునో యా రాజే సాహసమును రోషమును అభిమానముగల వారలలో శ్రేష్ఠుఁడనియుము, వీపు రుషుని దలంచినంతనే స్త్రీలమనంబు సుఖంబునొందునో అట్టి పురుషుఁడే సుందరముగల వారలలో శ్రేష్ఠుఁడనియును భావము, శ్లో. భ్రమేణ మహితం నీచై ర్గత్వే వాదాయ జీవనమ్, క్షేత్రే దత్తే ఘటీయక్త్ర మక్షేత్రే బాలిశోజనః. ६४ వ్యా.—భ్ర మేణేతి. ఘటీయంత్రం నామరూపాదిభ్యో జలో ధారణయంత్రం. ని. 'ఉద్ఘాటనం మటీయంత్రం సలీలోద్వాహనం ప్రహే' రిత్యమరః. మటీయంత్రం కర్తృ స్వయం నీచైః నీచ ప్ర దేశంగత్వా మహితం పూజితం స్నానాదికర్తారం జీవనం జలం కర్మభూతం భ్రమేణ భ్రమణేన హేతునా ఆదాయ క్షేత్రే కేదారాదౌ దత్తే దదాతి. ' బాలీశో జనః ఆజ్ఞా జనః. ని. 'అజ్ఞే మూఢయ థాజాత మూర్ఖ వైధేయబాలి శా' ఇత్యమరః, 'నీచై ర్నికృష్టం పురుషం గత్వా తస్మా స్మహితం జీవనం జీవన హేతుం కథం నామ ఆదాయ స్వీకృత్య భ్రమేణ ధాంత్యా. అవివేకే నేతి యావత్, ఆక్షేత్రే $6 కవిరాక్షసీయము. అపాత్రే భౌత్రాదౌ జనే దత్తే దదాతి. భుటీయంత్రం క్షే త్రే దత్తే బాలిశస్తు అక్షేత్రే దత్త ఇతి మటీయంత్రా దపి బాలిశస్య నికృష్టత్వ మితి భావోధ్వన్యతే. టీ. ఘటీయస్త్రం = ఏతము అను జలయంత్రము, నీచైః = క్రిందుగా, అనఁగా బావిలోనికి, గత్వా = పోయి, మహితం = పూజింపఁదగిన, ఆనంగా స్నానాదులకు యో గ్యమైన, జీవనం = నీటిని, భ్రమేణజతిరుగుట చేత, ఆదాయ తీసికొని, క్షేత్రే=పంట భూమియందు, దత్తే = విడుచుచున్నది. = ఆర్థాంతరము, బాలిశః = తెలియనివాఁడు, నీచైః = కొఱగానివానిని, గత్వా = పొంది, మహితం=యోగ్యమైన, జీవనం = బ్రతుకును, ఆదాయ ప్రయాసచే సంపా దించి, భ్రమేణ=భ్రాంతిచేత, ఆనఁగా నవివేకముచేత, అక్షేత్రే = పాత్రులు కానియట్టి జనులందు, దత్తే = ఇచ్చుచున్నాఁడు. తా. జలయంత్రము, లోఁతుగానుండు బావిలోపలికి తిరుగుడు మూలకముగా దిగి అందలి నీటిని పంటభూములు కొసంగుచున్నది. మూర్ఖుఁడగువాఁడు, నీచునియొద్ద కేఁగి వా నివలన తనజీవనమునకు వలయు దానిని గ్రహించి మోహముచే సపాత్రులగు నటులు విటు లు వారవధూటులు మొదలగురికి నిచ్చుచున్నాఁడు. ఇందు మూర్ఖుఁడును జలయంత్ర మును నీచజీవన గ్రహణమందు సమాను లైనను జలయంత్రము సుక్షేత్రమున కుపయోగ మగుటచే ఆ పొత్రుల కుపయోగమగు మూర్ఖునికంటె నుత్తమం బని భావము, వ్యాఖ్యానమున అపాత్రులగు భాత్రాదులకు మూర్ఖుఁడు జీవనమిచ్చుచున్నాఁ డని వ్రాసినారు. బాత్రాదులను ఆపాత్రు లనుట లో కళా శాస్త్ర విరుద్ధము విరుద్ధము కద శ్లో, అధిగమ్యాశు గోలక్ష మేకళ్శామ్యతి మార్గణః, - అధిగమ్యాశు గోలక్ష మేకళ్ళామ్యతి మార్గణః. XX వ్యా.—అధిగ మ్యేతి. ఆశుగః శీఘ్రగామీ ఏతో మార్గణశ్శరః. నీ, 'శలంబ మార్గణశ రా” ఇత్యమరః. లక్షం శరవ్యం అధిగమ్య ప్రావ్య. ని. 'లక్ష్యం లక్షం శరవ్యం, చైత్యమరః. శామ్యతి-గచ్ఛతీ త్యర్థః. వికః ఆన్యో మార్గణః యాచకః ఆశీ శీఘ్రుం యాచ్నాకాల వీవ గవాం పశూనాం, ధేనూనా మిత్యర్ధం. లక్షం లక్ష సంఖ్యా గాప ఇత్యర్థకి, అధిగమ్య లబ్ధ్వా శామ్యతి ఆతృష్ణా భవతి. సముద్దకయమకం. ఇ బాణ టీ. ఆశుగః = శీఘ్రముగా పోవుచుండు, ఏకః = ఒకటైన, మార్గణః ము, లక్షం = గుఱిని, అధిగమ్య - పొంది, శామ్యతి = శాంతిని బొందుచున్నది. అర్థాంతరము, ఏకః= వేటొకటైన, మార్గణ&జయాచకుఁడు, ఆశీఘ్రముగా, గోలక్షం నా లక్ష గోవులను, ఆధిగమ్య = సంపాదించి, శామ్యతి = సంతుష్టిని బొండు చున్నాఁడు. కవిరాక్షసీయము. 57 తా. బాణమువలెనే తిరుగుచునుండు యాచకుఁడు బాణమేలాగున గుఱిని జెంది యూరకుండునో, అట్లే యాచకుఁడును లక్ష గోవులను సంపాదింపక గాని శాంతిని బొందఁడు. ఇందు సముద్దకయమక మను శబ్దాలంకారము గలదు. మఱియు నీశ్లోకము గోమూత్రి కాబంధమునకును దగియున్నది. శ్లో. ఇన స్సవీవ సేవ్యోయ స్స్వలోకేన సుధా ముచా, ద్విజేన్ద్రమణలం క్షీణం సమగ్రయతి సంపదా. M వ్యా. ఇనఇతి. సుధాం సుధోజమా న్వ్యాహారాదీ ముంచతి దజాతీతి సుధాముక్" తేన సుధాముచా స్వలోకేన స్వేషాం స్వకీయానాం బంధూనాం లో కేన జనేన స ఏవ నాన్యః ఇనః ప్రభుః. ని. 'ఇన స్సూర్యే ప్రభా’విత్యమరః. సేవ్యః ఆశ్రయణీయః యః ప్రభుః క్షీణం దరిద్రం ద్విజేంద్రాణాం విప్రోత్తమానాం మండల సమూహం సంపదా స్వకీయయా కరణేన సమగ్రయతి సమృద్ధం కరోతి. సమగ్ర శబ్దా తత్కరోతీతి ణ్యంతా ల్లట్. అన్యో వ్యర్థః స్వస్య లోకః స్వజనః, భక్తజన ఇత్యర్థః. లేస స్వలో జీన కర్ణా స ఏవ ఇనః సూర్యః సేవ్యః ఉపాస్యం, య స్సూర్య స్సుధాముచా చంద్రకిరణ రూపేణ అమృతస్రావిణ్యా సంపదా కిరణసమృద్ధ్యా క్షణం నష్టకళం ద్విజేంద్రమం డలం చంద్రబింబం సమగ్రయతి సంపూర్ణం కరోతి, శుక్లజ సూర్యః ఖిలం స్వతేజి సా వర్ధయతి. అత్ర వరాహమిహిరః. 'సలిలమయే' శశిని రవే ర్ది తయో మూర్చితా స్తమో నైళం, క్షపయంతి దర్పణోదరనిహితా ఇవ మందిరస్యాంతః.? టీ. యః=నీపురుషుఁడు, క్షీణం = దరిద్రమైన, ద్విజేన్ద్రమండలం ద్విజేన్ద్ర = బ్రాహ్మణోత్తములయొక్క, మణ్ణలం = సమూహమును, సంపదా - సమృద్ధి చేత, సమగ్రయతి = పూర్ణునిగాఁ జేయుచున్నాఁడో, సవీవ = అట్టి, ఇనః దొర, సుధాము చా= పొలుసుబోలి పలుకునట్టి, స్వలో కేన బంధుజనముచేత, సేవ్యః ఆశ్రయించం నగినవాఁడగుచున్నాఁడు. -ఆర్థాంతరము, యః=విసూర్యుఁడు, సుధాముచా చంద్ర శిరణరూపమైన యమృ కమును స్రవించునట్టి, సంపదా -కిరణ సమృద్ధిచేత, క్షీణం ఉనష్టమైన, ద్విజేన్ద్రముణ్డలం = చంద్ర మండలమును, సమగ్ర య తి జ సంపూర్ణముగాఁ జేయుచున్నాఁడో, స్వఆట్టి, ఇనవీవ = సూర్యుఁడే, స్వలోకిన తనభ క్తజనముచేత, సేవ్యః = సేవింకుఁదగ్గినవాఁడగు చున్నాఁడు. 8 58 కవిరాక్షసీయము, తా. అమృతము : ముత్పాదించు స్వకిరణములచేత కృష్ణపక్షమందు క్షీణదశనొం పైన చంద్రమండలమును సంపూర్ణముగా నొనర్చు సూర్యుఁడు స్వభక్తజనములచే నెట్లు సేవించఁదగినవాఁడో యట్లే తన సంపద చేత బ్రాహ్మణులను పూర్ణమనోరథులనుగాఁ జేయు ప్రభువే హితముగాఁ బలుకుచుండు స్వబంధుజనము చేత సేవింపఁదగిన వాఁడగుచున్నాఁడు. క్షయ మొందిన చంద్రుఁడు సూర్యకిరణములచేతనే మరల కళావంతుఁ డగుచున్నాఁడనుట బ్రమాణము. “శ్లో నలిలమయే శశిని రవేర్దీధితయో మూర్ఛితా స్తమో నైశం, క్షప ని దర్పణోదరనిహితా" ఇవ మన్దిరస్యాన్తః." అని వరాహమహీరాచార్యులు చెప్పి యుండుటచే, జలరూపమగు చంద్రమండలమందు సూర్యకిరణములు పడుటవలన నింటి లోపలియద్దమునందు ప్రతిఫలించిన సూర్యకిరణము లాయింటఁగల చీఁకటి నెట్టు హరించునో యట్లే రాత్రి గలిగిన చీఁకటిని పరిహరించు నని జలియవలయును. బాల్యే సోమ మమృతోస్తు వృద్ధస్స్యా దధికం జడః, 2 స్వా స్తశ్చ కృష్ణరూపశ్చే త్స్యా త్సరాజా ద్విజన్మ నామ్, బాల్య ఇతి. బాల్యే ఆనుపనీతత్వే కామం యథేచ్ఛం ఆవృత్తో వృత్తిహీ దః, సదాచారరహిత ఇత్యర్థః ఆస్తు 'ప్రాగుపనయనా శ్కామచారవా' నితి గౌతమ స్మరణాత్ , వృద్ధః పార్థిక్యవాక్ భూత్వా అధిక మత్యర్థం జడః కర్మానుష్ఠానా సమర్థ ్యత్ - తథాపి స్వాంతః స్వస్య హృదయే కృష్ణస్య విష్ణోః రూపం ఆకారో యస్య క్తః. స్వహృదయే వరమాతో పాసనావారి శ్చే దివ్యర్థః . స పురుషః ద్విజన్మనాం శానాం డ్రైవర్ణి శానాం వా రాజా స్యాత్. శ్రేష్ఠస్స్యా దితి భావః. సర్వేషాం ణా మస్యాత్మ భావనాయాః పరమధర్మత్వా దితి భావః. ఆశ్రాహ యాజ్ఞ వల్క్యః. ఇణ్యచారదమాహింసా దానస్వాధ్యాయకర్మణాం, ఆయం ఈ పరమో ధర్మో యద్యో వీళ్లే నాక్ష్మదర్శన” మితి, ఆన్యో వ్యర్థః, బాల్యే శుక్ల పక్షాద్ ఆవృత్తఃవర్తులహీనః ఆస్తు, వృద్ధః సంపూ ర్ణకళో భూత్వా ఆధికం జడః శిశిరః శీత ఇత్యర్థం. ని. 'సుషమ శ్శిశిరో జడ' ఇత్య మరశి. స్యాత్ - స్వాంతః స్వమధ్యే కృష్ణరూపః శ్యామాకారః, తస్య కళక్కీ త్వాదిత భావః, నచంద్రః ద్విజన్మ నాం బ్రాహ్మణానాం రాజా స్వామి ప్రభుః స్యాత్-'సోమో సాకం బ్రాహ్మణానాగ్ o రా? జేతిశ్రీ లే, దర్శపూర్ణ మా సాదియాగ, హేతుతయా చంద్రస్య ద్విజరాజత్వమ్. టీ.. బాల్యే. = ఉపనయనము కాకమున్ను, కామం ఇచ్చవచ్చినట్లుగా, అప్ప శః = ఆచారహీనుఁడు, ఆస్తు కావచ్చును. వృద్ధశి=ముదుసలియై, ఆధికం= మిక్కిలి, కవీరాతనీయము. 59 జడః=అ సమర్థుఁడు, స్యాత్ = కావచ్చును. (తథాపి అట్లయినను) స్వానః = తనహృ దయమందు, కృష్ణరూపః - కృష్ణ నిష్ణువుయొక్క,.. రూపః = ఆకారము గలవాఁడు; ఆనఁగా పరమాత్మను ధ్యానించువాఁడు, చేజ్ - ఆయ్యె నేని, సః=ఆపురుషుఁడు, ద్విజ న్మనాం = బ్రాహ్మణులకు, లేక, బ్రహ్మక్షత్త వైశ్యులకు, రాజాజరాజు, స్యాత్ ఆగును.
అర్థాంతరము. బాల్యే= శుక్ల పక్షాదియందు, ఆవృత్తః = వర్తులము లేనివాఁడు; ఆస్తు - అయినను, వృద్ధః - సంపూర్ణమైన కలగలవాఁడయి, అధికం = మిక్కిలి, ఆదక్షి చల్లనైనవాఁడు, స్యాత్ - అయినను, స్వాస్తతః =తనమండలమధ్యమందు, కృష్ణరూ పః = నల్లనిరూపముగల, సః ఆచంద్రుఁడు, ద్విజన్మనాం బ్రాహ్మణులకు, రాజాజ దొర, స్యాత్ - ఆగును. తా, చిన్న తనముందు పూర్ణ చంద్రుఁడు కానందున వర్తులము లేక యున్నను, వృద్ధ త్వమనఁగా పూర్ణచంద్రుఁడైనపుడు మిక్కిలి చల్లనైన చంద్రుఁడు మధ్యమందు కళంక ముగలవాఁడై బ్రాహ్మణులకు రాజైన చందమున పురుషుఁడు చిన్నతనమందు ఉష్ణనయన ముగాక మునుపు ఆచారవిహీనుఁడై యుండినను ముసలితనమున నింద్రియ దౌర్బల్య ముచేత నేమియుఁ జేయలేనివాఁడైనను, తన మనమునందు శ్రీకృష్ణమూ ర్తిని ధ్యానించు. యుండెనేని యందఱకంటె శ్రేష్ఠుఁడగును. శ్లో. 'ఇజ్యాచారదమాహింసాధానస్సావ్ ధ్యాయకర్మణాం, ఆయం తు వరమో భర్లో యద్యోగే నాత్మ దర్శనమ్, ఆనెడియాజ్ఞ్య పల్క్య వచనమువలన నన్ని కర్మలకంటె వాత భావన శ్రేష్ఠము. శ్లో, విలక్షణతయా రాజు బాల ఏవ భృశోజ్జ్వలః, లబ్ధ్వా వృద్ధిం ప్రతికలం భార్యఖణ్ణితమణలః ха వ్యా, విలక్షణతయేతి, బాలో రోజా నృపః విలక్షణతయా అసాధారణతయా: సర్వోత్కృష్టగుణ ల్వే నేతి యాపల్, భృశ మత్యర్థం ఉజ్జ్వలః ప్రకాశమానో భవతీ ప్రతికలం కళయా ' ని త్తవృద్ధి, పీప్సాయా మవ్యయీభాపః, ని. 'కలాళిల్పే వి తవృద్ధి’ చంద్రాంశే శకలే నల' ఇత్యమరః. వృద్ధిం సంపదం లబ్ధ్వ అఖండితమండలః సమృద్ధ దేశ సృ" ఛాతి ప్రకాశతే. ఆన్యో ఒప్యర్థః, రాజా చంద్రః బాలనీన రేఖా మాత్రరూప ఏప నిలక్షణతయగాని విగతకళఙ్కత్వేన` 'హేతునా భృశోజ్జ్వలో భవతి, తథా కళాయాం ప్రతికళం వృద్ధిం లబ్ధ్వా అఖండితమండలకి సంపూర్ణమండలో భవతి. టీ. బాలశి చిన్నవాఁడైన, రాజాజరాజు, విలక్షణతయైన అందరికంటే ఎక్కు జైనమంచిగుణములచేత నీ, భృశోజ్జ్వలః-భృశ=మిక్కిలి, ఉజ్జ్వలః= ప్రకాశించువా కవిరాక్షసీయము. దగుచున్నాఁడు. ప్రతికలం=ధనవృద్ధి చేత, వృద్ధి, అభివృద్ధిని, లబ్ధ్వా=పొంది, అఖజ్జీత మణ్డలః-అఖణ్ణిత నాశము కానియట్టి, మణ్డలః= దేశముగలవాఁడై, భౌతి= ప్రకాశించు చున్నాఁడు.
ఓ అర్థాంతరము, రాజా చంద్రుఁడు, బాల' ఏవ చిన్న వాఁడయ్యును, అనఁగా రేఖామాత్ర రూపముగలవాఁడయ్యును, విలక్షణతయా కళంకము లేనికారణముచే, భృతో స్విల: మిక్కిలివ్రకాశించువాఁడగుచున్నాఁడు. తథా= అపే) ప్రతికలం = ఒక్కొకకల యందును, వృద్ధింఆభివృద్ధిని, లబ్ధ్వాజిపొంది, అఖణ్ణితమణ్డలః = సంపూర్ణ బింబము గలపొఁడై, భాతిఉ వెల్గుచున్నాఁడు. = తా, చంద్రుఁడు శుక్ల పక్ష పాడ్యమినాఁడు రేఖామాత్ర దృశ్యమానుఁడై కళంకరహి తుఁడై మిక్కిలి ప్రకాశించుచు, దినదినము కలావృద్ధిగలిగి యెవ్విధమున సంపూర్ణబింబము తో తేజరిల్లునో, రాజగువాఁడు బాల్యమంచే సర్వోన్నతములైన కోశ్యాచార్యాది సద్గుణములుగలవాఁడై ధనాభివృద్ధిచే నఖండమండలాధిపత్యంబు వహించి ప్రకాశించు చున్నాఁడు. . ముక్తా మృణాళ సంధియాం నిర్మలానాం నిసర్గతః, ఛిద్రం యది స్యాత్తత్ ముద్రం తద్గుణై రపిధీయతే, లా స్యా,——ముక్తాః సూక్తీ కాని, మృణాళాని బిసాని, సుధియః విద్వాంస శ్చ, తే పాం నీవర్గతః స్వభావేన నిర్మలానాం స్వచ్ఛా నాం అస్యశ్రీ స్వచ్ఛచిత్తానాం ఛిద్రం రంధ్రం అన్యత్రఛిద్రం, దోషరేశ ఇత్యర్థః స్యాత్ భవే చ్చేత్, తల్లి తచ్ఛిద్రం వివరం దోషః క్షుద్రం సూక్ష్మం తద్దుణ్ణి సంతుభిః అన్యత్ర శాంత్యాదిగుడైన ఆవిథీ యతే ఆచ్ఛాద్యలే. వేధికాని మా క్తిశాని సూత్రప్రోతాని భవంతి మృణాళరంధాణి స్వతంతుభి రాచ్ఛాద్యంతే. 'వీతో హి దోషో గుణనన్ని పాతే నిమజ్జతీందోః కిరణే ద్వీపాంకో ఇతి న్యాయాత్. టీ. నిసర్గతః జ స్వభావమువలన, నిర్మలానం - నిర్దోషములైనట్టి, అనఁగా స్వచ్ఛములైనట్టి, ముక్తామృణాళసుధియాం- ముక్తా-ముత్యములకు, మృణాళ తామర తూండ్లకు, సుధియాం ని ద్వాంసులకు, క్షుద్రం కొంచమైన, ఛిద్రం-రంధం మును, దోషమును, స్యాద్యది కలిగెనేని, తత్ప్రుద్రం- ఆరంధ్రమును, దోషమును, తద్దుః తత్ = వానియొక్క, గుణైః సూత్రములచేతను, మంచినడతల చేతను, ఆపిథియ తేజ కబ్బఁబడుచున్నది.. కవిరాక్షసీయము, జౌ, స్వభావముచేత నే తెల్లనైనముత్యములకును తామరతూండ్లకును స్వభావము చేత నే దోషరహితులై న విద్వాంసులకును ఛిద్రములు అనఁగా ముక్తామృణాళములకు రంధ్ర ములును విద్వాంసులకు దోషమును కలిగినయెడల, ఆదోషములు ముక్తామృణాళములకు హనీయందలి సూత్ర ము చేతను, విద్వాంసులకు వారిసుగుణముల చేతను ఆచ్ఛాదింపఁబ డుచున్నది. ముత్యములకు దారము, తామరతూండ్లకు వానియందలి నులును, విద్వాం సులకు వారిసుగుణములును, ఆరంధ్రదోషములను పోఁగొట్టును. "ఏకోహి దోషో గుణ సన్ని పాతాన్ని మజ్జతీందోః కిరణేష్వివాఙ్కః" అను న్యాయమున జగదాహ్లాదకరుఁడైన చంద్రు నియందుండు కందెవ్విధమున నెన్నఁబడదో, అట్లేయనేకసుగుణములుండి యొకా నొక దోషముండినను బయలుపడదు, శ్లో. వివృణ్వతీ పుర సైథ్యం పృష్ఠతః కుర్వతీ గుణమ్, కర్ణా౯ విధతి లోకస్య నూచీ వాసూ చికస్య వాక్. వ్యా- నివృణ్వతీతి. సూచకః పితునః సః న భవతీత్యసూచకః తన్య వాక్" కల్తీ పురః ప్రథమోప దేశసమయే తైత్యం పారుష్యం వివృణ్వతీ ప్రకాశయతీ వృద్ధ ఈ పశ్చా దువ దేశానంతరం గుణం హితం కుర్వత్యపి లోకస్య జనస్య, ఆవివేశిన ఇతి శేషః. కర్ణాక్" విధతి భినత్తి, శ్రీ తివిరసా భవంశీతి యావత్. 'హితం మనోహారి చ దుర్లభ' మితి భావః కథం. సూచీవ. స్కాపి పురః అగ్రే తైత్యం తేజసథామత్వం వివృణ్వతీ వృద్ధఈ చరమభాగే గుణం తంతుం కుర్వతీ దధతీ సతీ లోకస్య ఆనస్య కర్ణాక్ విధతి ఛిద్ర యతి. - ఈశ్లోకమందు, అసూచికః అని పదవిభాగము చేసినారు. సూచికిని హక్కునకు నుపమానోపమేయభావ ముండుటచే నసూచిక వాక్కునకుపమానము పొసంగదు. కాన, తొలుత వ్యాఖ్యననుసరించి యరమును వ్రాసి, పిదప నాయభి ప్రాయాః ర్థమును వ్రాయుచున్నాఁడను. టీ. ఆసూచికస్య - కొండెము చెప్పనివానియొక్క, ఆనఁగా సజ్జనునియొక్క; పాక్ మాట, పురః= ప్రథమోపదేశ సమయమందు, తైత్యం కఠినభావమును, 'వివృ ణ్వతీ = ప్రకాశవఱచునదియై, వృష్ఠతః ఉపదేశానంతరమందు, గుణం హితమును, కుర్వతీ చేయునదియై, లోకస్య = జనముయొక్క, అనఁగా నవివేకులయొక్క, కర్ణాక్ చెవులను, పురః = ముఖమందు, తైయ్యం వాడితనమును, వివృణ్వతీ = విస్తరించునది యై, సృష్ఠితః= వెనుక ప్రక్క, గుణం = దారమును, కుర్వతీ = ధరించుచు, లోకస్య జనముయొక్క, కర్ణాక్ - చెవులను, సూచీవ - సూచివలెనే, విధతి - పొడుచుచు న్నది. ఆనఁగా వినుటకసహ్యమగుచున్నది. == = కవిరాక్షసీయము. తా. మొనగల ముఖభావమును వెనుక దారమునుగల సూదివలెనే హితవాదీ యుగువాఁడు హిత ముపదేశించువేళలో పరుషముగా పలుకుచు పరోక్షమందు మంచి గుణముల నే చెప్పుచు చెవిని వేధించుచున్నాఁడని యర్థము. “హితం మనోహారిచ దుర్లభం వచః” అనున్యాయమున లోకమందు ఇష్టమును హితమును అయిన పలుకరుదని భావము. 1 అర్థాంతరము. సూచికన్య = కొండెము చెప్పువానియొక్క, వాక్ = పలుకు, పురః= జనులముందర, తైశ్యం=దోషో ద్ఘాటనము చేతనైన కాఠిన్యమును, వివృణ్వతీ=ని స్తరించునది యై, గుణం = మంచినడతను, వృష్ఠతః = వెనుకకు, అనఁగా ప్రకాశము కానట్లుగా, కుర్వతీ= చేయునదియై, లోకస్య = వినువారియొక్క, కర్ణాక్= చెవులను, సూచీవా
- సూదివలెనే, విధతి =
=,% గ్రుచ్చుచున్నది. 3 (సూచీవరమైన యర్థము 'మొదటనే వ్రాయఁబడి యున్నది. " తా, ముఖమందు మొనగలదియై వెనుక ప్రక్క దొరముగ లదియై చెవులను గ్రుచ్చి నొప్పించునట్టి సూదిపలెనే కొండెముచెప్పువానినాక్కు ముఖమున పరుషము గలదియై గుణమును. ప్ర కాశపఱచక వినువారిచెపుల కసహ్యముగా నుండునని భావము. ఈ శ్లోక మందు, 'సూచీవా సూచికన్య వాక్' అనుచోట, సూచీ +ఇవ+అసూచికస్య, అనియే సంధి చేయ ఐని లేదు, “ఇహ వశ వాశబోవా బోధ్యః”! అనువార్తికమువలనను, “ “వాని కల్పోపమానయ్యో" అను నానార్థరత్నమాలా వాక్యమువలనను, సూచీ-వా-సూచిక స్య అని వ్యస్తపదముగానే తెలియ వలయును. వశబ్ద వాశబ్దము లుపమాన వాచకమునందు వర్తించును. ఇందులకు ప్రయోగము: 'మణీవో ష్ట్ర స్యలం బేతే క్రియావత్సత రామమ” ఇట " య్వేద్వి త్వే” “ఈకారాంత ఊకారాంత వికారాంత శబ్దద్విత్వే వర్తమానః సంధిం నప్రాప్నోతి మణీవారినర్జ్యమ్ అని సారస్వతవ్యాకరణమందు ప్రకృతి భావ సంధియందుచెప్పి, మణీ_ఇవ ఆనియే చెప్పవలయు ననియు, కాశిక యందును ఇట్లే మణీవ-జంపతీవ-దంపతీవ, అని సంధిగా చెప్పియుండినను, సిద్ధాంతకౌముదియందు 'ఈదూ దేద్వివచనం ప్రగృహ్య” అను సూత్రవృత్తియందు “వశబ్దా-వాశబ్దావా భో ధ్యమ్” అని ఈ స్పష్టముగా చెప్పి నారు గాన, వాశబ్ద ముపమాన వాచక మనుట కేసందియం బును లేదు. శ్లో. యోగిధీ రర్కదీ ప్తిశ్చ ప్రాచీనతమసః క్షయాత్, క్రమా దీప్తాప రాం కాష్ఠాం యాతి కామం విహాయసా. వ్యా,——యోగిథీరితి. యోగినాం ధ్యానవతాం ధీ. కల్తీ ప్రాచీనన్య ప్రాగ్భ అజ్ఞానన్య క్షయా క్జేతోః కామం, ఉపలక్షణ మిదం, కామాదీ నిత్యర్థం. కవిరాక్షసీయము. 68. విహాయ త్యక్త్వా అథవా శ్రీశ్రీ ధాదీనాం శామమూలకయా కత్త్యాగే సతి తదనుదయా త్కామస్య గ్రహణం. క్రమాద్యమాద్యనుష్ఠాన క్రమేణ దీప్తా హృదయే జ్వలితా సా ధీకి వరాం నిరతిశయాం కాపా ముత్కర్షం బ్రహ్మభూయలక్షణం యాతి ప్రాప్నోతి. నీ. 'కాషోత్కరే స్థితౌ దిశీ'త్యమరః . ఆర్కదీ స్తీశ్చ సూర్య తేజో ఒపి ప్రాచీనస్య పూర్వ ది తస్య తమసోంధకారస్య క్షయాత్ దీప్తా ఉజ్వలా సతీ క్రమాత్ మట్టికాది శ్ర మాత్ కామం పర్యాప్తం విహాయసా గగనమార్గేణ పరం కాష్ఠం వారుణీం దేశం యాతి ఆ స్తం గచ్ఛతి - 'లంమ్యతే న ఖలు కాలనియోగ ఇతిభావః . టీ. ప్రాచీనతమసః- ప్రాచీన= పూర్వజన్మ మువలనఁ గలిగిన, తమసః అజ్ఞానము యొక్క, క్షయాత్ =నాశమువలన, కామం కామ శ్రీ ధాదులను, విహాయజవిడిచి, క్ర మాత్ = యమ నియమాద్యనుష్ఠాన క్రమముచేత, దీప్తా=హృదయమందు ప్రకాశించు చుండు, సా = ఆట్టి, యోగిధీః-యోగి = ధ్యానమును జేయువారియొక్క, బుద్ధి, పరాం ఎక్కువైన, కాష్ఠాం = శ్రేష్ఠత్వమును, యాతిజపొందుచున్నది. = = ధీః అర్థాంతరము. ఆర్కదీ పిశ్చ -ఆర్క = సూర్యునియొక్క, దీప్తిశ్చ - శాంతి యును, ప్రాచీనతమసః పూర్వదిక్కు నందలి చీఁకటియొక్క, క్షయాత్ -నాశమువలన, -= ప్రకాశించినదియై, క్రమాత్ = కాలక్రమముచేత, కామం సంపూర్ణముగా, = .. హాయ సొ ఆ కాశ మార్గముచేత, పరాం కాష్ఠం = పడమటిదిక్కును, యాతి పొందు చున్నది. అనఁగా ఆస్తమించుచున్నదనుట. తే. ప్రాచీనమైన తమస్సును పరిహరించుటవలనను కామాదులను విడుచుట వలనను యోగియొక్క బుద్ధి మిక్కిలి శ్రేష్ఠత్వమును బొందునటుల సూర్యుని కాంతి యును ప్రాచీన తమస్సును (తొలిదిక్కు చీఁకటిని) పరిహరించి యాకాశ మార్గముచేత పడమటిదిక్కును బొందునని భావము. శ్లో. కుముదైశ్చ కుభూ పైశ్చ వనే సంకుచితై రపి, ప్రాప్యతే సా వికాస శ్రీ రాభిముఖ్యం గతే విధౌ. 673 వ్యా.—కుము డైరీతి. వనే జలే సంకుచితైరపి కుముదై స్సితోత్పలై -కుము దగ్రహణ మిందీవరాజా మ ఫ్యుభలక్షణం, గుణసామ్యాత్, విధౌ చంద్రమసి. ని. 'విధు ర్విష్ణా చంద్రమనీ' త్యమరః, ఆభిముఖ్యం గతే సతి వికాసస్య ప్రభుల్ల తాయాః శ్రీః ప్రావ్యతే చ, చంద్రమసి ఉదయతి కుముదాని విశసంతీత్యర్థం. పనే శాననే సంకు చితై రపి లీవై రపి భూపైః విధా భాగ్యే విష్ణా వా ఆభిముఖ్యం గతే సతి ఫలతి సతి 64 కవిరాక్షసీయము, ఆత్రప్రసన్నే సతి విశాసస్య ఐశ్వర్యాది హేతుకమ్మ శ్రీః ప్రావ్యతే, ఆదృష్టం కేనాపీ దుర్ని వార్య మిక్యర్థః. .టి. వనే=జలమందు, సంకుచితైరపిఱముడుచుకొనియుండునవియైనను, కుము జైశి= తెల్లకలువల చేతను నల్లకలువల చేతను, విధౌ చంద్రుఁడు, ఆభిముఖ్యం=అభిముఖ భావమును, X తేనతి పొందినవాఁడుకోఁగా, సా= ప్రసిద్ధమైన, వికాస శ్రీ &జనిక సనసమృ ద్ధిని, ప్రావ్య తే=పొందఁబడుచున్నది, అర్థాంతరము . సంకుచితైరపి తరము, ననే=అడవియందు, సంకుచి తెరపి ఆ ఆణఁగికొనియుండువారై నను, శుభూపై! = ఆసమర్థులగు రాజులచేత, విధా = భాగ్యము, లేక విష్ణువు, అభి ముఖ్యం= ప్ర సన్న భావమును, గలేసతి పొందుచునుండఁగా, సా= ప్ర సిద్ధమైన, వికాస శ్రీ ఐశ్వర్యమును విస్తరింపఁ జేయుసంపద, ప్రావ్యతే=పొందఁ బడుచున్నది. . తా. జలమునందు ముకుళభావమునుబొంది తమ వికసనమునకు నేమియుఁ 'బ్ర యత్న మొనరింపక యుండు తెల్లకలువలు మొదలగు వానికి తనంతన యుదయమైన చంద్రునివలన వికాససంపద గలిగినట్లు, గ్రహచారవశమునన డవియందు దాఁగియుండు దీనులై నరాజులకు అదృష్టవశమున రాజ్యసంపదలు గలుగుచున్న పనియర్థము, “యద్భావి తద్భపత్యేవ యదభావి న తద్భవేత్” అను నియతి ననుసరించి ఫలప్రాప్తివిషయమందు అదృష్టమే బలమైనదికాని, పురుష ప్రయత్నము ప్రయోజన కారికాదు. శ్లో, భూభుజా మమ్బుజానాం చ పత్రకోశవతా మపి, దోషాన్వయా ద్వ్యసనినాం సంకుచ న్తి ధువం శ్రియః =3 వ్యా _భూభుజామితి. పత్రం వాహనం, ఆశ్వసమూహ ఇత్యర్థః. కోశః ఆర్థాథః తద్వతాం పత్రకోశపతా మపి. ని. 'వత్రం వాహనపక్ష యో'రిత్యమరః . భూభుజాం రాజ్ఞాం శ్రియః సంపదః వ్యసనినాం మృగయాదివ్య సనవతాం పురుషాణాం దోషాన్వయాత్ సంగదోషసంబంధాత్ హేరోః సంకుచంతి, ధ్రువం నిశ్చితం. పత్రేషు దశేషు శోళవతాం కుట్మలవతాం, ముకుళితానా మిత్యర్థః. వ్యసనినాం, ఆప ద్వతాం భ్రశ్యతాం వా. ని. 'వ్యసనం వివది భ్రంశ' ఇత్యమరః, ఆంబుజానాం వద్దా నాం శ్రియః నవ్యతాః దోషాన్వయా రాత్ర్యాగమూ తోః సంకుచంతి భ్రశ్యం తి, ధ్రువం. రాత్రి వద్యానా మవికాసా దితి భావః.: టీ. పక్త్రకోళవతామపి-పత్ర తామపి-పక్త్ర ' = వాహనములు, బొక్కసముగల, భూభుజాం=రాజులయొక్క, శ్రీయః = సంపదలు, వ్యసనినాం= వేఁట మొదలగు వ్యసన కవిరాక్షసీయము. 65. ములుగల పురుషులయొక్క, దోషాన్వయాత్ -సహవాసదోష సంబంధమువలన, సంకు చ న్తి సంకోచమును బొందుచున్నవి. ఆనఁగా నాళ మగుచున్నవి. ផ - అర్థాంతరము. పక్త్రకోశవతామపి సత్ప్ర =దళములందు, కోళవతా మసీజముకు శనము గలిగియుండినను, వ్యసనినాం ఆపద బొందిన, అనఁగా శిథిలమగుచునుండు, ఆం బుజానాం = తామరలయొక్క, శ్రియః నూతన విశసనాదిసంపదలు, దోమోన్వయూత్ జ దోష రాత్రి యొక్క, అన్వయాత్ రాకడవలన, సంకుచ ని తగ్గుచున్నవి, ధ్రువం = = తా. వినుఁగులు గుఱ్ఱములు మొదలగు వాహనములును బొక్క సమును గలిX యున్నను స్త్రీ ద్యూత హనాదివ్యసనాసక్తులగు వారితోడఁ గూడిన దోషమువలన, 'రాజు యొక్క సంపదలు నశించు చున్నవి. “శ్లో. వీకవ్యసన మశ్రాంతం మహోత్సాహం మహామతిం, ప్రవిశన్తి సదాలక్ష్యః సరితృతి మివావగాః, సత్వబుధ్యువపన్నో ఒపి వ్యసనాస క్తమానసః, శ్రీ వై ఇవ స్త్రీభి రలసః పరిభూయతే.” అని కామందకము. ఆనఁగా, వ్యసనముల నొందువాఁడు చెడునని భావము, రేకులందు ముకుళనముగల పద్మ ములు రాత్రి సంబంధమువలన తమకాంతినిఁ బోయుచున్నది. మస్త్ర ప్రభావసంపన్నా యే సరేన్ద్ర స్సమాహితాః, నుదం త్వహిభయం నిత్యం వినా దణోద్యమేన తే వ్యా, మంత్రేతి, యేన 28- తి. యే నరేంద్రాః రాజానః దండవ్య తురీయోపాయస్య ఉద్యమః ప్రయోగః తేన వినాపి నిత్యం అహిభయం స్వపక్షా దుత్పన్నం భయం, ని. 'మహీభుజా మహిళయం స్వపక్ష ప్రభవం భయ' మిక్యమురః. తన్నుదంతి ఆఫన్లయంతి మంత్రా దిగుణసంపన్న రాజానం శత్ర వో బాధితుం న శక్తా ఇత్యర్థః. ద్య అన్యో వ్యర్థః యే నరేంద్రాకి విషవైద్యాః, గారుడికా ఇతి యావత్. ని. 'నరేంద్రో వార్ధికే రాళ్ల విషవైద్యే చ కథ్యత' ఇతి విశ్వః, మంత్రేణ గారుఢాదినా ప్రభావేణ ఔషధశత్యా సంపన్నాః ఆధవా మంత్రస్య ప్రభావేణ సంపన్నా ఇతి వా సమాహితాః ఔషధాది ప్రయోగే ఒవహితా శ్చ భవంతి, తే పిష వైధ్యాః దండో "మేన దండస్య ముద్దరాదేశీ ఉద్యమః ధరణం, దండప్రహార ఇతి యావత్. లేన వినాని, పృథః్వ నేత్యాదినా తృతీయా, నిత్యమహిభ్యో భుజంగేభ్యో భయం, పంచమీ భయేతి సమాసః, నుంచి ఆవహరంతి, న మంత్రాదిశక్త్యా గారుడికాసం ఖిర ప్రీతి భావరి 9 68 కవిరాక్షసీయము. టీ. యే=వి, నరేన్ద్రరాజులు, మస్త్ర ప్రభావసంపన్నా!-మ స్త్ర =ఆలోచన యొక్క, ప్రభావ=మహిమతో, సంపన్నా కూడినవారై, సమాహితౌరి సామాద్యు పాయములందునిశ్చయ మైనమనస్సుగలవారో, తే=ఆరాజులు, దణోద్యమేన వినాపిజ దండోపాయమును విడిచినప్పటికిని, నిత్యం - నైజమైన, అహిభయం-స్వపక్షమువలన గలిగినభయమును, సుద ని నివారించుచు. లేను. 8= అర్థాంతరము. యేవీ, సరేంద్రాఃజనిషవైద్యులు, మస్త్ర ప్రభానసంపన్నా 8= మస్త్ర= గారుడాది మంత్ర ములయొక్క, ప్రభావ=మాహాత్మ్యముతోడ, సంపన్నా!= కూడినవారై, సమాహితాః ఔషధాది ప్రయోగములందు జాగ్రత్తగలిగి యున్నారో, తే=ఆనిషవైద్యులు, దణోద్యమేన దండ కోలచేత, ఉద్యమేన కొట్టుట చేత, వినాఫీ= లేకుండినను, నిత్యం=స్వభావసిద్ధమైన, అహిభయం = పామువలనిభయమును, సుదంతికా నివారించుచున్నారు. తా, దొరతన మొనరించువారు రాజనీతి తెలిసినవారైతమయాలోచనలను గోప్య ముగా నుంచుకొని సామాద్యు పాయములచేతనే రాష్ట్ర కమాధానమును గావించుచు, దం డో సాయమును విడిచియైనను విష వైద్యులగు వారు గారుడాది మంత్ర ప్రభావముచేత గరములవలనిభీతిని నివారించుకొనుచందమున, స్వపక్షమువలని భయమును బాపుకోం దురు. “‘శ్లో, సామ్నా. భేదేన దాసేన సమసై రథవావృథక్, విజేతుం ప్రయతే తారీ న యుద్ధేన కదాచన,” అని మనుస్మృతియం దుండుటచే రాజులు సామ దాన భేద ములచేతనే శత్రువులను మంచవలయును కాని దండోపాయము సర్వదా కూడదని భా వము. "శ్లో. పాల్గుణ్య నిశ్చితమతి గుహ్యం గూఢప్రచారవాక్', ముక్త్రయే దిహ గ్రహ మనకై స్సహమన్తిభిః, మనార్థకుశలో రాజా సుఖం భూతిం సమ్ను తే, విజరీతస్తు విద్వద్భిః స్వతంత్రో, వ్యవధూయతే, ప్రభావోత్సాహశక్తిభ్యాం మస్తశక్తిః ప్రశన్యతే” అని తెలి కామందకము. ఆనఁగా గుప్తమైన యాలోచనయే శ్రద్ధ మని శ్లో. ప్రభావ మీశ్వరస్యాపి కోదన్దేన నివర్తయజ్, ప్రాప్నోతి విజయళ్లాఘాం నరః పౌరుష మాశ్రితః. EX వ్యా• — ప్రభావమితి. పౌరుషం పురుష కారం ఆశ్రితః కో వానరః మనుష్యః, కర్తా ఈశ్వరస్య స్వామినః ప్రభావం ప్రకృష్టాం భూతిం, ని. 'భావో ఆసక్రియా చేష్ట భూత్యభి ప్రాయజంతు ష్వితి యాదవః. దండేనచతుర్థ్రోపాయేన సైన్యేన వా. ని. 'ధండో యమే మాన భేదేలగుడే యామ సైన్యయో' రితి విశ్వః నివర్తయ న్న బహర కవిరాక్షసీయము. విజయమాం విజయనిమిత్తం స్తుతిం ప్రాప్నోతీతి శాకుః స్వామిద్రోహిణః పురుష 'కారం న స్తువంతి జనా ఇత్యర్థః. ఈశ్వరస్య శంభో రవి ప్రభావం సామర్థ్యం కర్మ కోదండేన ధనుషా కరణేన నివర్తయన్, పతః కి పౌరుషం పరాక్రమం ఆశ్రితః నరః అర్జునః ని. 'సరోఒర్జునే మనుష్య' ఇత్యజయః, విజయశాం విజయనిమిత్తాం - స్తుతిం ప్రాప్నోతి. టీ. పౌరుషం=పురుష ప్రయత్నమును, ఆశ్రితః పొందినట్టి, కః=వీ, నరః మనుష్యుఁడు, ఈశ్వరస్య = స్వామియొక్క, ప్రభావం శ్రేష్ఠమైన యైశ్వర్యమును, = “భావోల్లాస క్రియా చేష్టా భూత్యభిప్రాయ జంతుషు" ఆని యాదవుఁడు దశేన=దం పాయముచేత, లేక సైన్యముచేత, నివర్తయక్ =అపహరించినవాఁడై, విజయజ్ఞా ఘాం..విజయ= గెలుపునిమిత్తమైన, శ్లాఘాం పొగడుటను, ప్రాప్నోతి = పొందుచున్నాఁ డు? ఆనఁగా పొందఁడని కాకువు. అర్థాంతరము, పౌరుషం = పరాక్రమమును, ఆశ్రితః = పొందినట్టి, నరఃజఆర్జు నుఁడు, ఈశ్వరస్యాపి=వరమేశ్వరునియొక్క, ప్రభావం బలమును, కోదణేన విం టిచేత, నివర్తయ౯ =నివారించినవాఁడై, విజయత్థామాం విజయ = జయముగలవాఁడ నెడి, శ్లాఘ్రాం=పొగడుటను, ప్రాప్నోతి పొందుచున్నాఁడు.. తా. ఎవఁడు పురుష ప్రయత్నముచే తనయేలికయొక్క సంపదను దండోపా యముచేత నవహరించుచున్న వాఁడో, అట్టిస్వామి ద్రోహి యగు వాని పౌరుషము నెవ్వ రును కొనియాడరు. షముతో అర్జునుఁడు పరాక్రమమును వహించి తన ధైర్య మెఱుంగ వలయునని కిరాత వే వచ్చిన పరమేశ్వరుని సామర్థ్యమును తనగాండీవమనెడి వింటిచేత నివారిం చినవాఁడై విజయంఁడనెడి పొగడ్త నొంచె నని భావము. . శ్లో, భిక్షాళనో విషాదీచ సుహృద్యస్య ధనేశితుః, 1. సంస్తూయతే కింపురుషై రపదానకర స్తథా. వ్యా - భిక్షాళన ఇతి. ధనేశితుః ధనికస్య యస్య పురుషస్య సుహృ ద్బంధుః సదా ఆనవరతం ఆపదాన మనావృత్తం కర్మ కరోతి త్యపదానకరః. ని. 'ఆపదాన మనావృత్తకర్మ ఖండనయో స్తథేతి విశ్వ, తథాపి భిక్షయిత్వా యాచయిత్వా శ్నాతీతి భిక్షాళనః, అతఏవనిపాదీ శ్లోశవాంశ్చ భవతీతి వాక్యశేషః, స ధనికః పురుషై సూయతే కింగ్స్టీ నై వేత్యర్థః. స్వయం ధనికో 2 సి లోభ గుణీచే ద్బాంధవే నోపకరోతీతి తం జనా నిందంతీత్యర్థః. యస్య ధ నేశితుః కుబేరస్య సుహృత్. శంభు రిత్యర్థం. కవిరాక్షసీయము. భీనివాళనః, తస్య భిక్షాశనశీలత్వా దితి భావః తథా వ్యనిమోదీ ఆశ్లేశితః, ఆనందరూపీ వ్యర్థః, యద్వా విషాదీ గరళభక్షకః, తత్ప్రవృత్తే ర్లోకోపకారత్వా దితి భావః. ఆవదానం కళాసురాదిఖండనం, కరోతి త్యపదానకరః స ఏవ పురుషః కింపురుషైకి దేవయోనివి శేషైః స్తూయతే - కింపురుష గ్రహణం దేవాద్యు పలక్షణమ్ . టీ. యస్య=వి, ధ నేళితుః ధన వంతుని యొక్క, సుహృతీ - స్నేహితుఁడు, అప దానకరః_ఆషదాన = మంచి కార్యమును, కరః= చేయువాఁడై, భీష్శనఃతిరుపమెత్తి యన్న ముదిను వాఁడగుట వలన, విషాదీ= దుఃఖము కలవాఁడగుచున్నాఁడో, సశీ ఆట్టిధన వం ఈఁడు, పురు షే& జనుల చేత, స్తూయ లేకిం. కొనియాడఁ బడునాయేమి? ఆనఁగా లేదనుట. ... అర్థాంతరము, యస్య=నీ, ధనేళితుః=కు బేరునియొక్క, సుహృత్ మిత్రుఁ డైన పరమేశ్వరుఁడు, భీక్షాశనః =బికిరమెత్తి యోదనము దిను వాఁడైనను, ఆవిషాదీ= దుఃఖ ము లేవివాఁడును, ఆనఁగా ఆనందస్వరూపుఁడనుట, లేక నిషాదీ విషమును భక్షించినవాఁ డును,అపదానకరః-ఆపదాన ఖండనమును, అనఁగా గజాసురుని ఖండనమును, కరసి చే యువాఁడును, ఆయినాఁడో, సరి=ఆకుబేరుఁడు, కింపురుషైః = కింపురుషుల రెడీ దేవ తావిశేషములచేత, సూయతే కొనియాడఁ బడుచున్నాఁడు. తా. ఏధనవంతుని మిత్రులు మంచి యాచారములు గలవారై యుండియు బికిర మెత్తితినుట చే దుఃఖితు లగుచున్నారో, అట్టి ధనవంతుఁడు పురుషులచే కీర్తింపఁబడఁడు. నేను ధవిశుఁ డై యుండియు మిత్రులకుపకారమొనర్చనివాఁడు జనులచే నిందింపఁబడు చున్నాఁడని భావము, ఈ బేరునియొక్క మిత్రుఁడైన పరమేశ్వరుఁడు భిక్షాశనమును లీలచే సంగీకరించి, లోకమున కుపద్రవము చేయును నెవరిచేతను పరిహార్యము కానియట్టివిషమును పరి హరించి లోకకంటకులై నగజాసురాది రాక్షసులను జంపినవాఁ డగుటచే నట్టివానికి మిత్రుఁ డైనయాకు చేరుఁడు కింపురుషులచే స్తుతింపఁబడుచున్నాఁడు. పూర్వమందు దేవధానపు లుకూడి సముద్రమును మథించు నెడ నందు హాలాహలముద్భవించి లోకములను కాల్పఁ గా పరమేశ్వరుండు దానిని మ్రింగెననియు, దారుకావసమందలి ఋషులు గర్వముచే త్రి మూర్తుల సంగీకరించకయుండఁగా వారి మదమణంచుటకు పరమేశ్వరుండు మోహినీ రూపమును బూనిన విష్ణువుతో ఁ గూడి తానత్యంత సుందరాకారముతో భిక్షాటన వ్యాజము చేత నట కేఁగి వారిగర్వమణించె ననియాను స్కాందపురాణకథ గలదు. శ్లో. దుర్భ ృత్యో దురుపావచ్చ ప్రాప్త్కోపి స్నేహసతియ్యామ్, స్వామినః పదభజ్ఞేయ స్వరాన్యేన కల్పతే..... కవిరాక్షసీయము. - 69 కల్ప తే వ్యా, దుర్భృత్యఇతి. దుర్భృత్యః దుష్టకింకరః, స్వస్వామిద్రోహీతి యావత్, న్నీ హేన సౌజన్యలక్షణేన, సతియాం సత్కారం ప్రాప్తోజెపి, స్వామినా స్నే హీన పాలితోఒపీ త్యర్థః. స్వస్య కాఠిన్యేన దౌర్జన్యలక్షణేన స్వామినః పదస్య స్థా కస్య రాజ్యాదిరూపస్య భంగాయ నాశాయ, స్థానచ్యుతయ ఇతి యావత్ సమర్థ భవతి, ‘క్లౌపిసంపద్యమా నే ' చేతి చతుర్థీ తత్రాలమితి పర్యాయ గ్రహణ మితి వృత్తికారః. దుష్టకింకర స్వామినా పాలితో తని స్నేవ ద్రుహ్యతీతి భావః. దురుపానత్ దుష్టోపాన. దపి, ఉపానన్నామ చర్మ నిర్మిత పాదుకావి శేషః, సాపి స్నే హేన తైలేన సబ్స్క్రియాం స్నపనరూపం సంస్కారం ప్రాప్తో ఒక స్వస్య కాఠి న్యేన ఆమార్దవేన హేతునా స్వామినః పాదాభ్యాం ధారయితుకి పురుషస్య పదభం గాయ ప్రణాదినా చరణభంగాయ కల్పతే సమర్థ భవతి. త తన్య స్వాభావిక మిత్యర్థః. = టీ. దుర్భృత్యః=చెడ్డ సేవకుఁడు, అనఁగా స్వామిద్రోహి, స్నేహసత్కియాం- స్నేహ = చెలిమిచేత, సతియాం = బహుమానమును, ప్రాప్తో ఒపి పొందిన వాఁడై నను, స్వకాఠి న్యేన= తనస్వభావమైన చెఱుపుచేత, స్వామినః = లేనియొక్క; పదభఙ్ఞా య పద=రాజ్యాదిరూఏమైన యధికారముయొక్క, భబ్గాయ= నాళము కొఱకు, తే=సమర్థుఁడగుచున్నాఁడు. కల్ప అర్థాంతరను. దురపోవచ్చ గడుపై నకాలిచెప్పు, స్నేహసత్కియాం స్నేహు నూనెచేత, సతియాంకా తడుపఁబడెడిసంస్కారమును, ప్రాప్తో ఒపి పొందినదియైనను, స్వ,కాకి న్యేన = తన గడుసుతనము చేత, స్వామినః తన్ను ధరించుపురుషునియొక్క, వద భజ్గాయ-పద= శాలియొక్క, భజాయజ పుండ్లవలన గలుగు నాశము కొఱకు, కల్పతే సమర్థమగుచున్నది. తా. స్వభావము చేత గడుసుగానుండు కాలినొప్పు నూనెచే తడుపఁబడినప్పటి శీని నిజకాఠిన్యముచేత మనుష్యుని కాళ్ళకు ఒత్తుకొనుటవలన గలుగు వ్రణముచే పొడము లను చెఱుచునటుల, దుష్టుఁడైన సేవకుఁడు స్నేహముచే సత్కారమును జెందిన వాఁడైనను స్వభావదౌర్జన్యముచేత తనయేలికయొక్క యధికారమునకు కొఱతజేయుచున్నాఁడు, చెప్పులకు నూనె వేయుటయును అదియెత్తుకొని కాళ్ళయందు పుండ్లను కలిగించుటయు ను బ్ర సిద్ధం. శ్లో. ప్రసాదాతిశయేనాకు విస్ఫుర త్సర్వసంపదః, నదీనా భగవన్తో ఒపి సాధవ స్సింధవో యథా, ちょ 70 - కవిరాక్షసీయము. قيد వ్యాధి — ప్రసాదేతి. ప్రసాదాతిశయేన మనసో వైరల్యాతిశయేన ఆశ శీఘ్రం విస్ఫురంత్యః సర్వా స్సంపదః యేషాం లే తథోక్తాః, స్వచ్ఛచి త్తతాయా నిఖిల శ్రేయో హేతుత్వా దితి భావః సాధవః సజ్జనాః భగవంతో ఒపి శ్రీమంతో జపి. ని. 'భగ శ్రీ కామమాహాత్మ్య వీర్యయత్నార్కకీర్తిష్వి ' త్య మరః. దీనాః లో భినః న భవంతీతి నదీనాః, త్యాగిన ఇత్యర్థః. భవంతీతి శేషః. ఆశ్ర నష్టార్థస్య నిశబ్దన్య 'సుపు పే'తి సమాసః, ఆశ్ర 'లాభా ల్లోభిః ప్రవర్తత' ఇతి న్యాయేనాపి శబ్దః ప్రయుక్త ఇత్యను సంధేయం, కథం. సింధవో యథా సము ద్రాణవ, తేసి ప్రకర్షణ. పాదః మధనం తస్యాతిశయేన ఆశు విస్ఫురంత్యః సర్వా స్సంపదః రమాద్యాః యేషాం లే తథోక్తాః భగవంతో లక్ష్మీపంతః, తస్యా సజ్జత్వాదితి భావః. నదీనాం జాహ్నవీ ప్రభృతీనాం ఇనాః పతయశ్చ భవంతి, తాసా మాశ్రయత్వా తన్యేతి భావః - www టీ. ప్రసాదాతీశయేన - ప్రసాద = మనో నైర్మల్యముయొక్క, ఆతిశయేన = అధికముచేత, ఆశు = వేగముగా, విస్ఫురత్సర్వసంపదః_ విస్ఫురత్ ప్రకాశించు చుండెడు, సర్వ = సమస్తమైన, సంపదః = ఐశ్వర్యముగల, సాధవః - సత్పురుషులు, భగవన్తో సి= శ్రీ మంతుల నైనను, ప్రసాదాతిశయేన - ప్ర సాద ప్రకర్షమైన మధనము యొక్క, ఆతిశయేన = ఎక్కువచేత, ఆశు = శీఘముగా, విస్ఫురత్సర్వసంపదః ప్రకాశించుచుండు లక్ష్మీ మొదలగు సమస్తసమృద్ధిగలిగి, భగవన్తః లక్ష్మీ గలవారై, నదీనాః - నదీ నదులకు, ఇనాః = స్వాములైన, సింధవోయథా = సముద్రములవలె, నదీ నాకి =దీనులు గాని వారు, అనఁగా లోభులుగాని వారు, భవ వి= అగుచున్నారు. తా. మిక్కిలి మథించుటవలన అమృతము కల్పవృక్షములు మొదలైనయైశ్వర్య ములుగలిగి లక్ష్మీకి పుట్టినిల్లై ప్రకాశించుచు నదులకు నాథులకు సముద్ర ములవలె,సాధువు లగువారు మనో నైర్మల్యముచేత ప్రకాశించి సమసైశ్వర్యములు గలవారై శ్రీమంతులై నను లోభులు కాకుందురు. ఇచట శ్రీమంతు లైనను లోభులు కారనుటకు, 'లాభా ల్లోభః ప్రవర్తతే' అను న్యాయముచే లోకమందు లాభము కలుగుచుండఁగా లోభి తనము గలుగు నని భావము. శ్లో. శ్రీపస్త్రం మార్గణా రోపా త్కృత్రిమం లుబ్ధ మీశ్వరమ్, ప్రసాద్య నఫలస్యాస్యై కల్పతే కోప్యఫల్గునః. వ్యా, శ్రీ పంతమితి. రోజా ల్లో భహేతుకాత్ మార్గణాన్యాచకాక్: జీవం తం నిరస్యంతం లుబ్ధం లోభినం, 'లుభ గార్ధ్య' ఇతిధాతో కర్తరి నిష్ణా, కృత్రిమం కరణేన నిర్వృత్తం, నూతన మితి యాపత్. కవటినం వా ఈశ్వరం ప్రభుం ప్రసాద్యం 募 సంతీ కవిరాక్షసీయము.. 71 సంతోష్య వా కోడెపి, యాచక ఇత్యర్థః. ఆఫల్గునః సారభూతన్య. ని. 'ఆపారం ఫల్గు శూన్యం చేత్యమరః. ఫలస్య లాభస్య, ని. 'ఫలంబాణాగ్ర లాభయో'రితి విశ్వః, ఆవ్యై ప్రాప్తియే నకల్పతే, లోభినం ప్రభుమాసాద్య యాచకా నాభిక్సితం ప్రాప్ను రోజ త్యర్థః . నూక దానవిషయా త్కో పాత్ మార్గణాక్ పంతం విసృజంతం కృత్రిములుబ్ధం, మాయామృగయు వేషధారణ మిత్యర్థః. ఈశ్వరం శంభుం ప్రసాద్య సంతోషయిత్వా ఫలస్య పాశుపతాస్త్రృలాభరూపస్య ఆపై ఆఫల్గునః కౌంతేయవ్యతి ఆ రిక్తః కోఒపి న కల్పతే నసమర్థ భవతి. ఆలమర్థయోగే 'నమస్స్వస్తీ′త్యాదినా చతురీ .
ఆన్యో౬వ్యర్థః. రోహిత్ మార్గణా న్బాణా శ్రీపంతం, విధ్యాంత మిత్యర్థం, కృత్రిమం పత్రాదిచ్ఛన్న దేహత్వా క్కపటినం ఈశ్వరం, క్షమం సమర్థం లుబ్ధం మృగ యుం, ని, 'మృగయ ర్దుబ్ధకశ్చ స' ఇత్యమరః. ప్రసాద్య ప్రాప్య, తదృష్టిగోచరో భూత్వేత్యర్థః, కోసి మృగః ఆఫల్గునః ఫలస్య బాణా ద్రవ్య ఆన్ల్యైన కల్పత ఇతి కాదు. ఆన్యోఒప్యర్థః. రోహిత్ లోభ హేతుకా దౌర్జన్యాదిదోషాత్ మార్గణా నక్ష్మత్ప భవే దితి యాచమానాద్ దుర్యోధనాదీక్ శ్రీవంతం త్వత్పతో న భవామితి తా న్నిరస్యంఠం కృత్రిమం మానుష వేష ధారిణం లుబ్ధం విమోహితారం, ‘లుభవిమో హస' ఇత్యస్తొ ద్ధాలోః క ర్తరీ నిష్ఠ, ఈశ్వరం భగవంతం, వాసుదేవం ప్రసాద్య ప్రావ్య ఆఫల్గునః ఆర్జునా దన్యః రోజకి పురుషః ఫలస్య కౌరవప్రభృతివధరూపస్య ఆపై న కల్పత ఇత్యర్థం. బృహత్సహాయః కార్యాంతం తోదీయా నపి గచ్ఛ తీతిభావః. టీ. రోహిత్ = లోభత్వమువలనఁ గలిగిన కోపమువలన, మార్గణా యాచ కులను, క్షీపంతం తిరస్కరించుచుండు, లుబ్ధంజలోభియైనట్టియు, కృత్రిమం క్రొత్తయైనట్టియు, లేక కపటము గలట్టియు, ఈశ్వరం రాజును, ప్రసాద్య = సంతోష కోZపి జ ఒకానొకయాచకుఁడు, ఆఫల్గున 6 = శ్రేష్ఠమైనట్టి, “అసారం ఫల్గు శూన్యంచ” అని అమరము. ఫలస్య లాభముయొక్క, ఆస్త్ర్యై=పొందుటకై, నక ల్ప తే=సమర్థుఁడుకాఁడు, తా, ధనాశచే యాచకుని, గనినంతనే తిరస్కరించుచు లోభత్వముచే మోస తనమున మెలఁగు రాజును సంతోషపరిచి యెవఁడు తానే శ్రేష్ఠమైన లాభము కొఱకు తగ్గియున్నాఁడు? అనఁగా సేవఁడును తగఁడనుట, 72 కవిరాక్షసీయము. C ఆర్ధాంతరము.. రోహిత్ = మూక్ష దానప విషయకమైన కోపమువలన, మార్గ ణాక్ = బాణములను, క్షీపస్తం - విడుచుచునుండు, కృత్రిమం - కపటముచే వేష ము వేసికొనివచ్చిన, లుబ్ధం = కిరాతరూపుఁడైన, ఈశ్వరం పరమేశ్వరుని, ప్రసా ధ్య = సంతోషపఱిచి, ఫలస్య = పాశుపతా స్త్రలాభముయొక్క, ఆఫ్ల్యై = ప్రాప్తి కొఱకు, ఆఫల్గునః అర్జునునికం టె వేఱశఁడు, ఒసి=ఎవఁడైనను, నకల్పతే సమర్థుఁడుకొఁడు. తా. ఇంద్రునిఁ గూర్చి తపంబొనరించునప్పుడు వరాహరూపుఁడైన మూక రాక్షసుని విషయక మైన రోషము చేత బాణములను వేయుచున్న మాయాకిరాతరూపుఁడైనపరమేశ్వ రుని సంతోషవఱిచి పాశుపతాస్త్రలాభమును పొందుటకు ఆర్జునుఁడే సమర్థ్యుడు. మఱియొకయర్థము. రోషాత్ =రాజ్యమందలి లోభమువలన, మార్గణాక్ ఇయా చకులైన దుర్యోధనాదులను, శ్రీపనం - తిరస్కరించుచుండునట్టియు, కృత్రిమం= మాయామానుష వేషమును బూనినట్టియు, లుబ్ధం= మోహింపఁ జేయునట్టియు, ఈశ్వరం భగవంతుఁడైన శ్రీకృష్ణుని, ప్రసాద్యజ పొంది, ఆఫల్గునః అర్జునునకంటె నన్యుఁడు, కోడెపి = ఏ పురుషుఁడును, ఫలస్య = కౌరపజయరూపమైన లాభముయొక్క, ఆప్త్యె = ప్రాప్తికొఱకు, నకల్ప తే=సమర్థుఁడుకాఁడు. తా. రాజ్య మపహరింపవలయు నను లోభమువలనఁ బుట్టిన రోషము చేత స్వపక్ష మునకు సహాయకుఁడుగ నుండవలయునని తననుయా చించిన దుర్యోధనాదులను తిరస్క రించి, కపటమానుష వేషధారియై భగవంతుఁడైన శ్రీ కృష్ణునిబొందియర్జునుఁ డుదుర్యోధ నాది కౌరవులను జయించెను. చిన్న వాఁడైనను బలవత్సహాయముచే ముద్యుక్త కార్య మును ముగింపఁజేయునని భావము.. వేఱకయర్థము. రోషాత్" = కోపమువలన, మార్గణా అమ్మలను, పనం = క్రుచ్చునట్టియం, కృత్రిమం = ఆకులు 'మొదలగువానిచే శరీరమును దాఁచు కొనియుండునట్టియు, ఈశ్వరం వేఁటయందు సమర్థుఁడైనట్టియు, లుబ్ధం బోయను, ప్రసాద్య = పొంది, కోటది = నిమృగము, ఆఫల్గునః =సారమైనట్టి, ఫలస్య ణాగ్రముయొక్క, ఆ ఆప్యై- ప్రాప్తిఱకు, సకల్పతే = సమర్థముకాదా? ఆన నగును. = తంతా.. కోపముచే ఆలుగులను గ్రుచ్చుచు నాథులు మొదలగు వానిచే తనయొడలు ను మఱుఁగు చేసికొని మృగములను పంచించుసమర్థుఁడైన వేఁట కానియొక్క లక్యమును బొందిన ఏమృగ మైనను భాణముపాలు కాకపోదు, కవిరాక్షసీయము. శ్లో. అపథేనైన యో మోహా దగ్ధస్సారయతే స్వయమ్, నీచోపసర్పణవరా తృపతే ద్వంశ వా సపి. 78 20 వ్యా.—అపథేనేతి. యోంధః, లక్షణయా ఆజ్ఞ ఇత్యర్థః, నీచానాం నికృ స్థానాం, దురాచారిణా మిత్యర్థః. ఉపసర్పణ మనుసరణం తత్ర వశః కాఙంతరిచ్ఛా యస్య సః తస్మా న్మోహాత్ ఆజ్ఞానా తోః స్వయ మపథే నామార్గేణ, స్వనిషిద్ధా చారేగే త్వర్థః, విభాషేత్యచ్ సమాసాంకః, స్వయం సారయతే ఇతరజునాథ్ వర్త యతే, ‘ణిచ' శ్ఛేత్యాత్మ నేపదం, స పురుషః పరిశవా నపి కులీనో ఒపి పతేత్, నర క ఇతి శేషః. కుల స్యాకించిత్కరత్వా దాచారస్య ప్రాశస్త్యా చ్చేతి భావః. ఆన్యో వ్యర్థః యోంధః లోచనహీనః పురుషః నీచోపసర్పణవశాత్ నీచే సర్వద్వారాది ప్రదేశే ఉపసర్పణ మనుభావనం తత్ర వశ ఇచ్ఛా యస్య తస్మాత్ మోహ దపథే నైన ఆమార్గే శైవ స్వయం సారయతే గమయతే; అన్యా నీతి శేషః, స్కోంధః వంశవా నవీ హ స్తస్థదండవా నపి, వంశ గ్రహణ మతంత్రం, దార్వాదిభి రపి తస్య సుకరత్వాత్. పఠేత్, గర్హాదౌ విషమస్థల ఇతి శేషః. = టీ. యః=నీ, అన్దః = గ్రుడ్డివాఁడు, అనఁగా తెలియనివాఁడు, నీచోపసర్పణ వశాత్ - నీచ = దురాచారుల యొక్క, ఉపసర్పణ దురాచారులయొక్క, ణ అనుసరణమందలి, వశాత్= కోరికగలయట్టి, 'మోహాత్ = తెలివిలేమిచే, స్వయం–తన చేతని షేధింపఁబడినట్టి, ఆప "నేన = దురాచారము చేత, సారయతే ఇతరులను బ్రవర్తింపఁజేయుచున్నాఁడో, సః= ఆపురుషుఁడు, వంశవానపి మంచి కులమందు పుట్టిన వాఁడైనను, పఠేత్ జనరమందు పడును. అర్థాంతరము. యః = నీ, అర్ధ= గ్రుడ్డివాఁడు, నీచో పసర్పణవశాత్ - నీ చ నీచోపసర్పణవశాత్-నీచ- బొరియలు మొదలగునవి గలచోట, ఉపసర్పణ ణ - వెంబడించుటయందలి, వశాత్ ఇచ్చగల, మోహాత్ ఆజ్ఞానమువలన, ఆపధేనైవ - చెడ్డతో వచేతనే, స్వయం తాను, సారయతే – నడిపింపఁ జేయుచున్నాఁడో, సరి = ఆగ్రుడ్డివాఁడు, వంళవానపి = హ స్తమందు వెదురుకోలగలవాఁడైనను, పతేత్ వంకలు మొదలగు వానియందు పడును. తా. కన్నులు లేనివాఁడు తన చేతియందు వెదురు కఱ్ఱనుబట్టుకొని తెలివిలేక లోయలుగల నేలయందు ఇతరులు నడిపించి తానే తొలుత వంకలో పడువిధంబున, తెలివి లేనివాడు దురారుల ననుసరించవలయునను మోహముచే ఇతరులను దురాచారమందు ప్రవర్తింపఁజేసెనేని మంచిపంశమందుఁ బుట్టినవాఁడైనను తానే నరకమందు పడును. సత్కులమే ప్రశస్తముకాదు. సదాచారము నుండవలయునని భావము. 14 శ్లో. యః క్షయే వర్తమానాం త్స్వా స్వాతి పుణ్యజనాజ్ ధనీ, 10 20 74 కవిరాక్షసీయము. లోకే మనుష్యధర్మాణం కిన్న రాః కథయన్తి తమ్.. 20 68. వ్యా, యఇతి. యో ధనికః కర్తా వయే గృహే వర్తమానాక్, మానిన ఇత్యర్థః. యద్వాక్షయే దారిద్య్ర్య వర్తమానాక్ దరిద్రాజ్ స్వాక్ స్వకీయా న్సు ణ్యజనాథ్ సజ్జనాక్ పొతి రక్షతి. తం ధనికం పురుషం లోకే నరాః మనుష్యాః మనుష్యధర్మాణం మనుష్యమాత్రం కథయంతి కిం? పురుష శ్రేష్ఠ ఇతి వదంతీ కథం! ధనీ కుబేర ఇవ, స్కోపిక్షయే ఆయోధనాదినా శే వర్తమానాజ్ స్థితాజ్ స్వాక్ స్వకీయాజ్" పుణ్యజనాథ్ రాక్షసాద్ పాతి, యుద్ధాభిముఖ మాగతాజ్ శత్రూన్ జిత్వా స్వకీయా నక్షతీత్యర్థః. తంకుబేరం లోకే ఉన్నరాః దేవయోనివి శేషాః మను వ్యధర్మాణం కుబేరం కథయంతి, గాయంతీతి యావత్, మనువ్యధర్మాణమితి 'ధర్మా దని చ్కేవలా' దిత్యనీత్ప్రత్యయ స్సమాసాంతః. టీ. యః=వి, ధనీ = ధనవంతుఁడు, క్షయే = ఇంటియందు, వ ర్గమానాజ్ = ఉండువారిని, అనఁగా మానవంతులరు, లేక, క్షయే = లేమితనమందు, వ ర్గమానాక్ ఉండెడి, స్వార్" = స్వకీయులైన, పుణ్యజనాక్ = సత్పురుషులను, పాతి = కాపా డుచున్నాఁడో, తం = ఆధనవంతుని, లోకే = లోకమందు, సరాః = మనుష్యులు, మనుష్యధర్మాణం - మనుష్యమాత్రుఁ డేయని, కథయ విశ్లేం ఆనఁగా నంతియకాదు, పురుష శ్రేష్ఠుఁడని చెప్పుచున్నారు.
= రా చెప్పుచున్నారా ఏమి? ఆర్థాంతరము, యః = ఏ, ధనీ ధనవంతుఁడైన కుబేరుఁడు, క్షయేజయుద్ధము మొదలగుదుర్వ్యాపారరాహిత్యమందు, వర్తమానాజ్ ఉండేడీ, స్వాక్ జతన సం బంధు లైనట్టి, పుణ్యజనా క్ = రాక్షసులను, అథవా యక్షులను, "పుణ్యజనస్తు సజ్జనే, గు హ్యకే యాతుధానేచ” అని హేమచంద్రుఁడు. పాతి = రక్షించుచున్నాఁడో, తండా ఆకుబేరుని, కిన్న రాః = కిన్నరు లనెడి దేవతలు, మనువ్యధర్మాణం - మనుష్యునివంటి ధర్మముగలవాఁడని, కధయ న్తిగానము చేయుచున్నారు. = తా. తమతమ యిండ్లయందుండియే దుష్కార్యములకుపోక సాధువులుగా నుండునట్టియు, లేక దరిద్రావస్థయందుండునట్టియు స్వకీయులను విధన వంతుఁడు పోషిం చుచున్నాఁడో అట్టివానిని లోకమందలిజనులు మానవోత్తముం డని పొగడుచున్నారు. ధనాధిపత్యము వహించియు యుద్ధము మొదలగు చెడ్డ కార్యములు చేయకుండం నట్టి తనవారైన రాక్షసులను, అధవా యక్షులను రక్షించునట్టి కుబేరుని కిన్నరులు మనుష్యధర్మము గలవాఁడని పొగడుచున్నారు. ప్రకృష్ణవర్ణ తక్శుద్ధం లబ్ధ్వా హారిం సమేధితః, కవిరాక్షసీయము. తరళ త్వేన సత్యాజ్యో మణివ జాతిమా ద్విజః. 2 76 వ్యా,— ప్రకృష్టఇతీ. శుద్ధం పవిత్రం ఆహారం లబ్ధ్వా ప్రాప్య, జర్ధ్వేత్యర్థం. సమేధితః సమ్యద్దీ ప్తశి, ఆహారశుదే స్తేజో హేతుత్వా దితి భావః జాతియాజ్ కులీనః ద్విజః విప్రః ప్రకృష్ణవర్ణఈ తరళత్వేన చాంచలేన న త్యాజ్యః న దూషణీయః. ని, 'బ్రాహ్మణా నాపమంతవ్యా భస్మఛన్నా ఇవాగ్నయ ఇతిస్మరణాదితిభానః కథం? మణివత్ మాణిక్య మివ. స్కాపి శుద్ధం విమలం హారం మౌక్తిక దామ లద్ధ్వా తరళత్వేన హార మధ్య గతత్వేన హేతునా సమేధితః సమ్యద్దీప ని. 'తరలో హారమధ్యగ' ఇత్యమరః. జాతియాజ్ మరకతాదిరత్నకులోద్భూఈ వివంవిధో మణిః ప్రకృష్ణవర్ణత ఉత్కృష్ట కాంతిమత్తాయా హేతోః న త్యాజ్యో హేయో న భవతి. - పొంది, ఆ టీ. శుద్ధం =దోషరహితమైన, ఆహార్య = అన్నమును, లబ్ధ్వా నఁగా భక్షించి, సమేధితః - చక్కఁగా ప్రకాశించుచుండెడి, జాతిమా =మంచికుల మందుపుట్టిన, ద్విజః = బ్రాహ్మణుఁడు, ప్రకృష్ణవర్ణ తః = శ్రేష్ఠకులముగలవాఁడగుట వలన, సత్యాజ్యః = త్యజింపఁ దగిన వాఁడు కొఁడు. అర్థాంతరము, శుద్ధం = నిర్మలమైన, హారంజముత్తెపుసరమును, లద్ధ్వాజ పొంది, తరళ త్వేన హారమధ్యమందలి రత్న భావము చేత, సమేధితఃజ చక్కఁగా "వెలుఁగుచుండేడి, జాతిమాక్–మంచిజాతిగలిగినట్టి, మణిపత్ = రత్నమువలెనే, ప్రకృష్ణవర్ణ ఈజనుంచి కాంతిగలిగిన కారణమువలన, (సః ద్విజః=ఆ బ్రాహ్మణుఁడు) నత్యాజ్యః =విడువఁదగిన వాఁడు కాడు. శా. ప్రాసము పటలము మొదలగు దోషములు లేని ముత్తెములు మొదలగు వాని చేఁ గూర్పఁబడిన హారములమధ్యమందు నాయకమణి కారణముచే చక్కఁగా ప్రకాశించుచు మంచికాంతిగలిగి జాతిరత్నమగుటచేతనామణి యేరీతిగాపోఁగొట్టఁదగినదికాదో, అట్లే పరిశుద్ధమైన యన్నమును భుజించుదు, లేజోవంతుఁడై మంచివంశమందు పుట్టిన బ్రాహ్మ ణుఁడు శ్రేష్ఠవర్ణుఁ డగుటవలన చాంచల్యము చేత విడుపఁదగినవాఁడు కాఁడు, “బ్రాహ్మ ణా నావమంతవ్యా భస్మచ్ఛన్నా ఇవాగ్నయః” అని మనుస్మృతి. బూడిదెచే గప్పఁ - బడిన నిప్పువలెనుండు బ్రాహ్మణుల నవమానింప రాదని భావము. శ్లో. మద్ద నీళ్లు రుచిః పాపః కుజన్మాయశ్చ దేహినామ్, దుఃఖాయ జన్మభజతే నిధనం చేతి విస్మయః. 2. 23 వ్యా-మందఇతి. యః పురుషః మందః పరోపకారాదా పక్షమః ఆధవా మందః ఆజ్ఞః తీర్ణరుచిః క్రూరబుద్ధిః ఆతనిన పాపః పాపిష్ణుః ఆర్శ ఆదిత్వా న త్వర్థీ 76 కవిరాక్షసీయము. యో౬త్ప్రత్యయః. కుశః? కుజనా ఆకులీనః, కుత్సితం జన్మ యస్యేతి బహువ్రీహిః, స పురుషః స్వస్య జన్మ కర్మభూతం దేహినాం ప్రాణినాం దుఃఖాయ దుఃఖం కర్తుం ప్రాప్నోతి నిధనం మరణం భజత ఇతి ఏతద్విస్మయః హర్ష హేతుః, నీ, 'విస్మయో హర్ష గర్వయో రితి విశ్వః .. అన్యోఒప్యర్థః, యో మందః శనైశ్చరః కుజన్మా భౌమశ్చ, కౌ భూమా జన్మ యన్యేతి వ్యధికరణో బహువ్రీహిః 'ఆవర్జ్యా వ్యధికరణో బహువ్రీహి ర్జనాద్యు త్తర పద' ఇతి వామనః. తీష్ణరుచికి క్రూర తేజాః పాపః పాపగ్రహశ్చ భవతి. అత ఏవ ప్రాణినాం దుఃఖాయ ప్రణాదినా శరీరపీడాం కర్తుం జన్మ జన్మస్థానం భజతే ప్రాప్నోతి. నిధనం అష్టమస్థానం చ భజతే. విస్మయః ఆశ్చర్యం. 'ద్వాదశాష్టమజన్మ స్థా శ్శన్యరాష్ట్రం గారకా గురుః, కుర్వంతి ప్రాణనం దేహం స్థాన భ్రష్టం ధనక్షయ' మితి స్మరణా దితి భావళి. 3 టీ. యః = ఏపురుషుఁడు, మన్దః : - సోమరితనముచే పరోపకారాదులందు ఆశక్తుఁడును, లేక, మన్దః = తెలియనివాఁడును, తీప్లైరుచిః = దారుణమైన యభిలాష గలవాఁడు గనుక, పాపః= పాపముగలవాఁడై, కుజన్మా =దుష్కులమందుఁబుట్టినవాఁడో, (సశిజవాఁడు) జన్మ = తనపుట్టుకను, దేహినాం = ప్రాణులయొక్క, దుఃఖాయ= కష్ట ముఱకు, భజతే = పొందుచున్నాఁడు. (ఇదిసరియే) నిధనంచ చావును కూడ, దేహి నాం దుఃఖాయ=ప్రాణులకష్టమునకై, భజతే=పొందుచున్నాఁడు. ఇతి = ఇట్లనుట, విస్మయః సంతోషకరమైనది "విస్మ యో హర్ష గర్వయోః” అని విశ్వము . = = అర్థాంతరము. యఃజనీ, మన్దశి శని గ్రహమును, కుజనా అంగారక గ్రహమును, తీజ్జోరుచి క్రూరమైన తేజస్సుగలవాఁడు, ఆనఁగా పాపగ్రహ మగుచున్నాఁడు గను కనే, దేహినాం = ప్రాణుల యొక్క, దుఃఖాయ= కష్టముఱకు, జన్మ లగ్నమును, నిధనంచ. అష్టమస్థానమును, భజలేజపొందుచున్నాఁడు, ఇతి - ఇది, విస్మ యః
విస్మయః
[మార్చు]ఆశ్చర్యము. తా. వినరుఁడు పరోపకారాదులు చేయలేక తెలివి లేనివాఁడై, కూరాభిలాషి యైనవాఁడు గనుక పాపము చేయువాఁడై దుష్కులమందుపుట్టినాఁడో వానిజన్మము జనులదుఃఖముకొఱకును, చావు సంతోషము కొఱకును, ఆగుచున్నదని యర్థము. దుర్జనుఁ బ్రతికియుండుటకంటే చచ్చుట మేలని భావము. డు పాపగ్రహములైన శన్యంగారకులు జన్మమందును ఆష్టమ స్థానమందును ఉండి ప్రాణులకు ప్రణాద్యుప ద్రవములను జేయుచున్నారు. ఇందులకు, “శ్లో. ద్వాధశాష్టమ కవిరాక్షసీయము. 77 ఇన స్థాః శన్యరంగారకో గురుః, కుర్వంతి ప్రాణనందేహం స్థాన భ్రష్టం ధనక్షయమ్” స్థానభ్రష్టం అని శాస్త్రము. 2 3 శ్లో, వేదత్రయ మయోయస్స్యాత్సోపి హీనః క్షణా త్పఠేత్, స్వస్యైవ రుచ్యా పీతాయాం వాకుణ్యాం సత్పథాత్ చ్యుతః. వ్యా.—వేదేతి. యో విప్రః వేదత్రయమయః వేదత్రయ ప్రచురః, వేదత్ర యాధ్యయనవాం సదర వేత్తా చేత్యర్థం. స్యాద్భవే ద్యది స. నీవవిధో ఒపి ఆత్మన ఏవ రుచ్యా ప్రీత్యా, స్వాభిలషితే నేతి యావత్, వారుణీ సురా. ని. 'సురా హరి క్రియా హాలా పరిసృద్వరుణాత్మ జేత్యమరః, తస్యాం పీతాయాం సత్యాం సత్వథాత్ సదాచారమార్గాత్ చ్యుతః భ్రష్టః ఆతవీవ హీనః సజాతీయేషు నికృష్టః క్షణాత్ పాన సమయ ఏవ వతేత్ పతితో భవేత్. శ్రాతాదికరానధికారీ స్యాదిత్యర్థః. 'నిత్యం మద్యం బ్రాహ్మణో వర్ణయే' దితి గౌతమస్మరణా దితి భావః. అన్యో ౬వ్యర్థః. వేదత్రయమయః త్రయీరూపః య స్సూర్యః, 'త్రయ్యేవ విద్యా తపతీ' తి శ్రుతేః, సత్పథాత్ ఆకాశలక్షణా తశ సమార్గాత్ చ్యుతః, గగన మతివర్తిత ఇతి యావత్. స్వస్య రుచ్యా తేజసా హీన స్స్యాత్. సోఒపి సూర్యః పీతాయాం వారుణ్యం ప్రతీచ్యాం పఠేత్, ఆస్త్రం గచ్ఛే దిత్యర్థః. వరుణో దేవతా ఆస్యా ఇతి విగ్రహః, 'సాస్య దేవ తేత్యణి టీడ్డాణ' జిత్యానినా జీవ్. Ga = టీ. యః=ని బ్రాహ్మణుఁడు, వేద శ్ర యమయః =ఋగ్యజుస్సామముల నెడిమూఁడు వేదములను చదివి యర్థము దెలిసినవాఁడు, స్యాద్యది = అయినను, సోన్ = వాఁ డు, స్వస్యైన = తనయొక్క యే, రుచ్య = అభిలాష చేత, వారుణ్యాం = కల్లు, పీతాయాం సత్యాం=పానము చేయఁబడినది కాఁగా, సత్పథాత్ - మంచి యాచారము వలననుండి, చ్యుతః = జూరైన వాఁడుగనుక నే, హీనః - స్వజాతిలో తక్కువయై, క్షణా తొ=త్రాగు వేళయందే, పతేత్ - పడుచున్నాఁడు. అనఁగా శ్రాతాది కర్మభ్రష్టుఁ చున్నాఁడు. అర్ధాంతరము, వేదత్రయమయః - త్రయీస్వరూపుఁడైన, యఃజనీ సూర్యుఁడు, సత్పథాత్ - సత్ =నక్షత్ర ముల యొక్క, పథాల్ = మార్గమైన యాకాశమువలన నుండి, చ్యుతః = సాగుచు, స్వస్యైవ = తనయొక్క యే, రుచా - కాంతిచేత, హీనః ఇతక్కువైనవాఁడు, అనఁగా మందకాంతిగలవాఁడు, స్యాత్ ఆగుచున్నాఁడో, సోపీ = ఆసూర్యుఁడు, పీతాయాం = పచ్చనివన్నెగల, వారుణ్యాం = వరుణనం బంధమైన పడమటి దిక్కునందు, పతేత్ = పడుచున్నాఁడు. అనఁగా అ సమించు చున్నాఁడు. m 78 కవిరాక్షసీయము, తా, ఋగ్యజు స్సామము లనెడి మూఁడు వేదములను జదిని వాని యర్థములను టెలిసికొనినవాఁడైనను తన భిలావ చేత కల్లు దాగెనేని సదాచారమువలననుండి జాతిన వాఁడై బ్రాహ్మణ కులమందు హీనుఁడైతత్ క్షణమందే ప్రాతాది కర్మ భ్రష్టుఁ డగుచున్నాఁడు. బ్రాహ్మణుఁ డగువాఁడు, నిత్యముగా మద్యమును విడువవలయునని భావము. "నిత్యం మద్యం బ్రాహ్మణో వర్జయేత్" అని గౌతమస్మృతి. వేదత్ర యస్వరూపుఁడైన సూర్యుఁడు ఆకాశమార్గమునఁ దిరుగుచు సస్తమించు కాలమున మందతేజుఁడై వరుణ దేవతాక మైన పశ్చిమదిక్కునం దస్తమించుచున్నాఁడు. శ్లో. ఏక క్షితిభృ దుత్పన్నా సచ్ఛిద్రాః కణ్ణకోల్బణాః, మిథ స్సంఘర్షితా వంశా దహ్య నే సానుగామినః. వ్యా,—ఏకక్షితిభృదితి. ఏకేన క్షితిధృతా రాజ్ఞా ఉత్పన్నాః జాతాః సచ్ఛి దాః మృగయాదిదోష జుష్టారి కంటకైః క్షుద్రశత్రుభిః ఉల్బణాః - ప్రచురాః, భూయి ముద్ర శత్రు మంత ఇత్యర్థః, ని. 'సూచ్యగ్రే క్షుద్ర శత్రే చ రోమహర్షే చ కంటక ' ఇత్యమరః. కించ ఆను పశ్చాత్ గచ్ఛంతీ క్యను గామినః భృత్యాః తై స్సహితాః సాను గామినః వంశా రాజకులాని మిథోజన్యోన్యం. ని. 'మిథో జన్యోన్యం రహస్య' పీఠ్యమ ఈ. సంఘర్షతో వైరా దేతోః దహ్యంఠే నిశ్శేషీ క్రియంతే, అంతరంగ బహిరంగ యో రంతరంగం బలీయ ఇతి భావః. అన్యోఒవ్యర్థః. ఏకక్షి తిభృ దుత్పన్నా ఏకపర్వతజాతాః సచ్ఛి ద్రాః నరం ధ్రాః కంటకోల్బణా స్సూచ్య గ్ర యుక్తాః సాను ప్రస్థం గచ్ఛంతీతి సాను మినః, తత్రస్థా ఇత్యర్థః. వంశాః వేణవః మిథోజన్యోన్యం సంఘర్ష ఈ సంఘట్టనా ద్ధేతోః దహ్యం తే, అన్యోన్యసంఘర్ష ణేన వేణవ స్తథా భవంతి వ్యర్థః . = టీ. ఏకక్షితిభృదుత్పన్నాః - ఏక=ఒకఁడైన, క్షితిభృత్ = రాజుచేత, ఉత్ప న్నా8=పుట్టినట్టియు, కణ్ణకోల్బణాః - కణ్ణక = నీచశత్రువులచే, ఉల్బణాః = వ్యాప్తులైన ట్టియు, సచ్ఛిద్రాః = వేఁట మొదలగు దోషములతోఁ గూడినట్టియు, సానుగామినః = అనుగాములనఁగా భృత్యులు వారితోఁ గూడినట్టి, వంశాః = రాజకులములు, ఆనఁగా రాజ వంశమందు పుట్టినవారు, మిధఃఒకరొకరు, సంఘర్షి తాః కలహించిన వారై, దహ్య = ధ్వంసమగుచున్నారు. అర్థాంతరము . ఏకషీతిభృదుత్పన్నాః - ఏక ఒకటైన, క్షితిభృత్ కొండయం దు,ఉత్పన్నా 8=పుట్టినట్టియు, సచ్ఛి ద్రాః=రం ధ్రములతోఁ గూడినట్టియు, కజ్జికోల్బ ముండ్లచే వ్యాప్తము లైనట్టియు, పాను గామినః - సాను కొండయొక్క సహా కవిరాక్షసీయము, 79 భూములను, గామినః = పొందినట్టి, అనఁగా నచ్చట నుండునట్టి, వంశాః= వెదుళ్లు, మిధ్య mఒకటికొకటి, సంఘర్షి తాః రాపిడిగలనియై, దహ్యస్తే= కాలిపోవుచున్నవి. తా. ఒక కొండయం దుక్పన్నములై లోపల రంధ్ర ములు గలిగి వెలుపల ముండ్ల చేవ్యాప్తములై సానువులందుండు ఐదు ళ్ళోకటికొకటి యొరసికొనుట చేతఁగలిగిన యగ్గి వలన నెవ్విధమున కాలిపోవుచున్నవో, అట్లే యొక రాజువలననే గలిగి వేఁట ద్యూ తము మొదలగు దోషములు గలవారై మిక్కిలి శత్రువులుగలవారై భృత్యులతో ఁ గూడి యుండు రాజపుత్రులు పరస్పరము కలహించినవారై నాశమును బొందుదురు. వెదు ళ్లు రాచుకొనుటచే నగ్గిగలుగుట ప్రసిద్ధము. శ్లో. మహాగోత్రేషు సంజాతా మృదవో యేపి తే జనాః, స్వజీవిత వ్యయేనాపి బహు ధాన్యోపకారిణః. 2E వ్యా,—మహాగో శ్రేష్వితి. మహాగోత్రేషు మహాకులేషు సంజాతాః. ని. 'గోత్రం నామ్ని కులేఒచల' ఇతి విశ్వః. మృదవః కృపాళవః యే జునా వంతి తే జనాః స్వజీ వితస్య వ్యయేనాపి స్వయం వినశ్యంత ఇత్యర్థః. అథవా స్వజీవితస్య స్వజీవన హేతు భూతస్య ధనస్య వ్యయే నాపి బహుధా అనేక ప్రకారేణ అన్యేభ్యః ఉపకారిణః ఉప కరణశీలా భవంతి, తాచ్ఛీల్యే ణీనిః. 'పరోపకార స్సతాం వ్యసన' మితి భావః. ఆన్యో వ్యర్థః, మహాగోత్రేషు మహాశైలేషు వింధ్యాదిము సంజాతాః మృదవః నఖచ్ఛేద్యాః యే తే జనాః వేణప స్సంతి. ని. 'వేణుమస్కరలేజనా” ఇత్యమరః. వేణవ స్స్వజీవితస్య వ్యయే నాపి, స్వయం భేదనం ప్రాప్యాపీ వ్యర్థం. బహుధా ఉదవసితాది రూపేణ అన్యేభ్యః ఉపకుర్వంతీతి తథోక్తాః అథవా బహుభిః ప్రచురైః ధా స్యైః ఉప కుర్వంతి, బహుధాన్యోవకారిణకి. టీ, యేజనాః = ఏమనుష్యులు, మహాగోత్రేషు = గొప్పకులములందు, సం జాతాః=పుట్టినవారుగనుక నే, మృదవః = దయగలవారో, లేనివారు, స్వజీవితవ్యయేనాపి- స్వజతమయొక్క, జీవిత జీవన మైనధనాదులయొక్క, వ్యయేనాపి = నాశము చేతనైనను, బహుధా = నానావిధముల చేత, అన్యోపకారిణః - అన్య-ఇతరులకు, ఉపకారిణఃల ఉపకారము చేయువారు, భవ. నిజ అగుచున్నారు. అర్థాంతరము. మహాగోత్రేషు గొప్పనియైన వింధ్యము మొదలగుకొండలందు, సంజాతాః= పుట్టినట్టి, మృదవః= లోపలబొంగగుటచే మెత్తఁగనుండు, యే=వి, తేజనాః = వెదుళ్లుగలవో, లేజఆ వెదుళ్లు, స్వజీవిత వ్యయేనాపి -స్వ=తమయొక్క, జీవిత బ్రతుకు యొక్క, వ్యయేనాపి=నాశముచేతనైనను, బహుధా అనేక ప్ర కారములైన ఇల్లు మొద 80 కవిరాక్షసీయము. లగు రూపముచేత, ఆన్యోవకారిణః-ఆన్య ఇతరులకు, ఉపకారిణ్య సహాయము చేయు నవి, భవన్తిజఅగుచున్నవి. (అథవా, బహు అధికమైన, ధాన్య =బియ్యము నొసంగుటచేత, ఉపకారిణః = ఉపకారము చేయునవి, భవంతి = అగుచున్నవి.) 00 తా. గొప్పవైన వింధ్యాదిపర్వతములందు సంభవించి మెత్తనిస్వభావముగలిగి తమకు మూల భేదము గలిగినను పరులకు ఇండ్లు మొదలగునవికట్టుకొనుటకుఁగాని, అథవా, శ్రమధాన్యమనఁగా వెదురు బియ్యము చేతః గాని యెట్లుపకారము చేయుచున్నవో, అట్లు గొప్పకులమందు జనించినవారు దయావంతులై తమ్మ బ్రతుకునకు హానిగలిగినను దానిని లక్ష్యముంచక అన్యుల కుపకార మనేకవిధములుగా నొనర్చుచున్నారు. వెదుళ్లుపం డఁగా నెండిపోవుట ప్రసిద్ధము. అప్పుడు బియ్యము దొరకును. శ్లో. పరమస్యైవ పుంసస్స్యా న్నిత్యం శ్రీ రనపాయినీ, - సారం సదాశయేనేహ సాధుచక్రం బిభర్తి యః. 28 వ్యా.—పరమస్యేతి. యః పురుషః ఇహలోకే సదాశయేన ప్రశస్తాభిప్రాయేణ స్వచ్ఛేనమన సేవేతి యావత్", సారంపరం న్యాయ్యం వా సాధుచక్రం సజ్జనసమూహం బిభర్తి పాలయతీ_ఆస్య ఏతద్గుణ విశిష్టస్య నాన్యస్యైవేత్యేవ కారార్థం. పుంసః పురుషస్య శ్రీ స్సంపత్ పరమధికం యథాతథా నిక్యం ప్రత్యహం అనపాయినీ అనశ్వరీ స్యాత్ సజ్జన పాలన మేవాఖిల శ్రేయో యో హేతురితీభావః. P ఆన్యో వ్యర్థః, యఃవిష్ణుః సదాసారం స్థిరాంళభూతం శ్రేష్ఠంవా.ని. 'సారోబలే స్థిరాం శేచ న్యాయ్యేళ్లీ బంవ త్రిష్వి 'త్యమరః . చక్రం సుదర్శనం శయేన పాణినా, ని, 'పంచశాఖశ్శయఃపాణి' రిత్యమరక. సాధు సమ్యక్ భిభర్తి ధారయతి తస్య వరమ న్యైవ పుంసః పురుషోత్తమ స్యైవ శ్రీ ః రమాదేవీ నిత్యం అనపాయినీ ఆపాయోగస మః, హాస మితియావత్. సో స్యా ఆ స్తీతి సా తథోకా. టీ. యః=ఏపురుషుఁడు, ఇహ=ఈలోకమందు, సదాశయేన = మంచియభి ప్రాయ ముచేత, నిర్త లమనస్సు చేననుట, సారం - శ్రేష్ఠమైన, అథవా న్యాయ్యమైన, సాధుచక్రం =సత్పురుషసమూహమును, బిఛర్తి పాలించుచున్న వాఁడో, ఆస్య =ఇట్టి శ్రేష్ఠుఁడైనట్టి, పుం సవీవ=పురుషునకే, శ్రీః=సంపత్తు, పరంజమిక్కిలి, ఆనపాయినీ -ఎడబాయకుండునది, స్యాత్ అగును. ఆర్థాంతరము. యఃజనీవిష్ణుపు, సదా= ఎల్లపుఁడు, సారం= శ్రేష్ఠమైనట్టి, చక్రం చుట్టు కెదుపను, ళయేన = హ సముచేత, సాధుంచక్కఁగా, బిభ ర్తి=ధరించుచున్నాం డో, తస్య=ఆట్టి, పరమస్యైవ= శ్రేష్ఠుఁ డైనట్టి, పుంసః=పురుషునియొక్క; శ్రీః= లక్ష్మీ దేవి, నిత్యం=ఎల్లపుడు, అనపాయినీ= ఎడబాయకుండునదిగా, స్యాత్ = ఆగును. కవిరాక్షసీయము. తా. ఏపురుషుఁడు మంచియభి ప్రాయము చేత సాధువులను సంరక్షించుచున్న వాఁడో, అట్టివానియొక్క సంపదయే యెల్లప్పుడు బాయకుండుననియు, శ్రేష్ఠమైన చక్ర మును హస్తమందుధరించుచుండు పరమాత్మయైన శ్రీమహావిష్ణువున కెప్పుడు లక్ష్మీ దేవి సన్ని హితయై యుండు ననియు భావము. శ్లో. మృదవోపి సదామోద. హేతవో2ప్యమలా ఆపి, నాతిశ్లాఘ్య స్సుచునసో జనై ర్జాతివివర్జితాః. 80°. వ్యా.—మృదవ ఇతి. మృదవః కృపాళవోఒపి సతాం సజ్జనానాం ఆమోదన్య సంత” 'షస్య హేతవోఒపి, సజ్జనానందకరా అపీ త్యర్థం. అమలా ఆపి స్వచ్ఛ చిత్తో ఆపి జాతివివర్జితాః ఆకులీనా స్సుమనసో విద్వాంసః సజ్జనై. రాతికామ్యాః ఆతీవ నస్తోతవ్యాః, మార్దవాదిగుణవత్తయా ఈషత్ స్తుత్యా ఇత్యర్థం. సకలగుణవిశిష్టా ఆ వ్యకులీనాః నశోభంత ఇతి భావళి. ఆన్యో ఒవ్యర్థః మృదవో౬పి. కోమలా ఆపినదామోదస్య. హేతవో ఒపిఆయలా. ఆపి నిర్మలా ఆప్ . జాతివివర్జితాః మాలతీవ్యతిరిక్తాః సుమనసః పుష్పాణి. ని. య స్సుమనసః పుష్పం”, 'సుమనా మాలతీ జాతి'రితి చామరః, నాతికామ్యాః అత్యంతం న శ్లాఘనీయాః. పుష్పేషు జాతికుసుమస్యైవ ప్రాశస్త్యా.. దితి భావః... -టీ, మృదవో ఒపి = కరుణాశీలులైనను, సదామోద హేతవో ఒపి. మోదహేతవో - సత్ సత్పురుషులయొక్క, ఆమోద = సంతోషమునకు, హేతవోపీ= కారణములైనను, అమలా ఆపి నిర్మలమైన మనస్సుగలవారైనను, జాతివివర్జితాః= కలీనులు కొనియట్టి, సుమ నసః = విద్వాంసులు, జనైః = సత్పురుషులచేత, అతిశ్లామ్యాః = మిక్కిలిస్తుతింపఁ దగినవారు, న= కారు. = అర్థాంతరము. మృదవోZపీ = కోమలములైనను, సదా= ఎల్లపుడు,. ఆ మోద స్య= పరిమళమునకు, హేతవోడెపి - కారణములైనను, ఆమలా అపి - దోషరహితము లైనను, జాతివివర్ణితోః = జాజులకంటె వేన, సుమనసః=పుష్పములు, ఆతిశ్లామ్యా కామిక్కిలిపొగడఁదగినవి, న=కావు. తా: మృదుపుగలిగి మంచి వాసనచే నలరి స్వచ్ఛములై యుండినను జాజులు శాని పువ్వు లెట్లు బి శేష శ్లామ్యములు కావో, యత్తెఱంగుననే దయావంతులై సజ్జనసంతోష కరులై స్వచ్ఛచిత్తులైయుండినను సత్కులమందు పుట్టనివారు హెచ్చుగా పొగడఁదగిన వారు కారు. అనఁగా సామాన్యముగా పొగడఁదగుననియు అన్ని గుణములు కలిగియున్నను కులము లేనివారు ప్రకాశించరనియు భావము. 11 82 శ్లో, కుజప్త్మనా య స్క్రూ కవిరాక్షసీయము. రేణ పారుష్యం రజసాకృతమ్, లబ్ధవర్ణస్య నగ్గాని స్సచిత్ర స్యేవ తావతా. - వ్యా.—కుజన్మ నేతి, కుజన్మనా ఆకులీనేన క్రూరేణ పురుషేణ కర్తా రజసా రజోగుణేన, అహంకారే ణేతి యాపత్. యత్పారుష్యం నైష్ఠుర్యం భర్త నాదికృతం ఆకారి గుర్వాదా వితి శేషః తావతా లబ్ధవర్ణస్య విదుషః న గ్లానిః శథం? సచిత్ర స్యేవ ఆలేఖ్యము కన్య కుడ్యాదే వ్యథా. తస్యాపి కుజన్మనా భూమిజేన రజసా పాం సునా యత్ పారుష్యం ధూసరత్వం మలిన లేతి యాపత్ కృతం తావతా ధూసర త్వేన లబ్ధవర్ణస్య లబ్ధః వర్ణః నీలపీతశిరక్లాది వ్యవ్య తస్య చిత్రస్య గ్లానికి మాలిన్యం న భవతి. యథా చిత్రం జలసేశసాధారణమర్దనాదినా నశ్యతి న తథా శ్కేణే త్యర్థః టీ. కుజన్మ నా= చెడ్డజన్మముగల, ఆనఁగా కులహీనుఁడైన, క్రూరేణ క్రూరుఁడైన పురుషునిచేత, రజసా రజోగుణము చేత, ఆనఁ గా సహంకారముచేత, యత్ కావి, సారు వ్యం - బెదరింపు మొదలైనది, ఆకారి= (గురువు మొదలగువారియందు) చేయఁబడుచు న్నదో, తావతో - అంతమాత్రముచేత, లబ్ధవర్ణస్య = విద్వాంసునకు, కుజన్మ నా కు భూమివలన, జన్మనాజపుట్టినట్టి, కూ రేణ=కఠినమైన, రజసా= దుమ్ముచేత, యత్ ఏ, పౌరుష్యం పరుసదనము, అనఁగామలినత్వము, కృతం= చేయఁబడుచున్నదో, తావతా అంతమాత్రముచే, లబ్ధవర్ణస్య - లబ్ధపొందఁబడిన, వర్ణవ్యజనలుపు పసుపు మొదలగు వన్నెలుగల, చిత్ర స్యేవ=చిత్ర మునకువలెనే, గ్లానికి మాలిన్యము, నభవతి కలుగదు. తా, భూమిపలనజనించి పరుసమైనధూళిచేత చక్కఁగా వన్నె వూయఁబడిన చిత్ర ములకు నెవ్విధమున హానిగలుగదో, యవ్విధమునజాతిహీనులై క్రూరులైన వారు గర్వము చేత పెద్దలను దూషించిరేని యంతమాత్రము చేత పెద్దల శెట్టి మాలిన్యమును కలుగ నేరదు. చిత్రములు నీరు మొదలగు వానిచే చెడినట్లు భూపరాగము చేత చెడదనియు దుర్జనుల తిర స్కారములు సజ్జనులను కెడుపఁజాలదనియు భావము, శ్లో. పార్శ్వే వసంతం కామేషు సాధకం సహకారిణమ్, ధ్వష్ట్వా పికః పుమాజ్ హృష్య న్నాల పేన్మదు రాజ్గరమ్. 2F · వ్యా, పార్శ్వ ఇతి. పార్శ్వే సమీపే వసంతం తిష్ఠంతం, స్నేహపాలన వశా దితి. భావః, శామేషు అభిలషితార్థము సాధకం సంపాదకం కుత స్సహకారిణం సహాయినం ఏవంవిధం పురుషం దృష్ట్వా కః పుమాళ్ కోవా పురుషః హృవ్యక్ మధు. కవీరాక్షసీయము, 88 రాం మనోరమాం శిరం వాచం నాలపేత్. న వచే దితి కారుః. గుణినం మాద్రియం తే. పూజంతే ఇతి భావః. ఆన్యోఒవ్యర్థః, సహకారిణం అతి సౌరభ చూతకుసుమం. ని. 'సహకారోఒతిసౌ రభ' మిత్యమరః. ఆతనివ కామేషణాం మన్మథశరాణాం సాధకం వసంతం కాలం పార్శ్వే దృష్ట్వా చ వసంత కాలధర్మం దృష్ట్వా వ్యర్థః కాల స్యామూర్తత్వా ధరణ కాలో లక్ష్యతే పుమా న్పికః పుంస్కోకిలః హృష్యన్ మధురాం శ్రావ్యాం గిరం నా లపే దితి కారుః. వసంతకాలే ఒపి తో ధ్వనతీతి భావః. Q టీ. పార్శ్వే = చెంగట, వసన్తం = ఉండునట్టియు, కామేషు = ఇష్టార్థము లందు, సాధకం=సంపాదకుఁడైనట్టి, సహకారిణంజసహాయకుఁడైన పురుషుని, దృష్ట్వా =చూచి, కఃపుమాక్ =నీ పురుషుఁడు, హృష్యక్ = సంతసించిన వాఁడై, మధురాంమనో హరమైన, గిరం మాటను, నాల పేత్ = పలుకఁడా? అనఁగా పలుకుచున్నాఁడునుట. గుణవంతులను పూజింతురని భావము. ఆర్థాంతరము, సహకారిణం = తియ్యమామిడిపువ్వు గలది గనుకనే, కామేషు సాధకం - కామ = మన్మథునియొక్క, ఇపుతూపులకు, సాధకం–సంపాదక మైనట్టి, వన స్తం=ఆమనిని, పార్శ్వే = ప్రక్క యందు, దృష్ట్వా-చూచి, (అనఁగా వసంతశాల ధర్మమును గాంచి యనియర్థము. కాలమునకు మూర్తము లేదుకద) పుమార్ - పురుష, రూపమైన, సిక8 కోయిల, హృవ్యక్=సంతసించినదియై, మధురాం=ఇంపైన, గిరం= పలుకును, నాల పేత్ =వలుక దా? తా. తనకురంగట మెలంగుచు నిష్టార్థంబులను సంపాదింపఁ జేయంచు నెప్పుడు సేడఁబాయకయుండు చెలికానిసిగాంచి యెవ్వఁడైనను తియ్యనిపలుకులు పలుకకుండు నా యని యర్థము, తీయ్యని మామిడిపూలచే నొప్పుచు వచ్చవిల్కా నిరూపులకు సాధకం బైన యామనిని సమీపంబునఁ గాంచి గండ కోయిల మధురముగా రొదనేయకుండునా యనిభావము. శ్లో. దేవాళ్ళ భూమిదేవాళ్ళ నిత్య మప్యమృతాశనాః, హీయస్తే స్వాధికారా త్తే యే సేవ స్తేన వాసవమ్. త్తేయే σο ΤΩ వ్యా - - దేవా ఇతి నిత్యం ప్రత్యహం అమృతం సుధా ఆశనం అన్నం యేషాం తథోళ్తాః యే దేవాః వాసవం ఇంద్రం నసేవంతే స భజంతే, స్వేషాం అధికారాల్ స్వామ్యలక్షణాత్ ' .'అధికారః ఫలస్వామ్య' మితి దశరూపకే. ఫలం రాజ్యాది తన్య స్వా మిత్వ మిత్యర్థః, హీయంతే త్యజ్యంతే. 'ఓహాక్ త్యాగ' ఇత్యసార్థాలో కర్మకర్తరి 84 కవిరాతనీయము, డ్రూపం. ఇంద్రః స్వసేవకాక్ సురా నధికారా చ్యావయతీ త్యర్థః. భూమి దేవాః యజ్ఞవే బ్రాహ్మణాః నిత్యం ప్రత్యహం అమృతం యజ్ఞ శేషం ఆశ్నంతి భుంజత ఇతి తే తద్దోళ్తా ఆపి అధవా అమృతం ఆయాచితం యథాతథా అశ్నంతీతి లే తథోక్తాః అధ వా అమృతాశనాః జలాహారా ఆపి. ని. 'అమృతం వ్యోమ్ని దేవా న్నే యజ్ఞ శేష రసాయ`నే, ఆయాచితే జల' ఇతి శబ్దార్ణవే. యేన వాసవం నూతనమద్యం సేవంతే సిబం తి. నవశబ్లో ఒశ్రోతంత్రః, అథవా సంస్కృతం తే బ్రాహ్మణాః స్వేషాం అధికారాల్ కర్మయోగ్యతా లక్షణాత్ హీయంతే, కర్మా నధికారిణో భవంతీత్యర్థః. 'నిత్యం మద్యం బ్రాహ్మణో వర్ణయే' దితి గౌతమస్మరణా దితి భావః.
అన్న టీ. నిత్యం = ఎల్లపుడు, అమృతాశనాః - అమృత = పాలు, ఆశనాః ముగాఁగల, యేదేవాః = ఏదేవతలు, వాసవం - ఇంద్రుని, ననేపంతే కొలువరో, తే ఇఆ దేవతలు, స్వాధికారాత్ - స్వ=తమయొక్క, అధికారాత్ స్వామిత్వము వలన నుండి, హీయస్తే విడువఁబడుచున్నారు. - అర్ధాంతరము, యే భూమి దేవాః = ఏ బ్రాహ్మణులు, నిత్యం = ఎల్లపుడు, అమృ శాశనా ఆపి-అమృత=యజ్ఞ శేషము, అథవా ఆయాచిత పదార్థము, లేక జలము, అశ అన్నముగాఁగలవారైనను, “ల్లో అమృతం యజ్ఞ శేషంబు సుధా మో " శ్లో. మో శ్లేవ్వయాచితే, అన్న కాంచనయో గా స్వాదుని రసాయనే, మృతే హృద్యే గోర నేచ” అని హేమచంద్రుఁడు. నవాసవం - నవ క్రొత్తయైన, ఆసవం=కల్లును, సేవం తే= త్రాగుచున్నారో, తే ఆ బ్రాహ్మణులు, స్వాధిశా రాత్ -స్వ=తమయొక్క, అధికా రాత్ =కర్మవలననుండి, హీయ తక్కు వగుచున్నారు. తా, ఆమృతమే యన్నముగాఁగల దేపతలం తమకు ఏలికయైన యింద్రుని సేవిం ఒకయండి రేని వారివారి యధికారమువలననుండి బహిష్కృతులగుదురు. యజ్ఞ శేష ముగాను, ఆయాచిత మైనదియను, నీరును అన్నముగాఁగల బ్రాహ్మణులు కల్లు 5 గుదు లేని కర్మభ్రష్టు లగుదురు. శ్లో. ఆశేష చతుశ్రవణప్రతికూలో భవ న్నపి, వినతానన్ద హేతు ర్య స్స పుమా నా పనన్దకః. వ్యా.——అశేషేతి. యః పురుషః ఆక్షేపణాం ఆభికానాం చతుశ్చ శ్రవణం చ చందం శ్రీశ్రవణం ప్రాణ్యం గత్వా దేక వద్భావః. తన్య ప్రతికూలో భవ న్నపి దౌర్జన్య లక్షణా దృష్టుం శ్రోతుం చా వ్యనిష్టా పీత్యర్థః. వినతాః వినయినః, సజ్జనా ఇతి యా వత్ . "లేషాం ఆనందన్య హేతుః ఆనందకరశ్చేత్ స పుమాన్ పురుష॥ ఆప్తాద్ సజ్జ కవిరాక్షసీయము. 85 నా న్నందయ త్యాహ్లాదయతీతి సతథోక్త స్స్యాత్. దోషా ఆపి గుణాంత రేణాపీ థీయంత ఇతి భావరి. అన్యో వ్యర్థః. యః గరుడః ఆశిషచక్షుర్రవణ ప్రతికూలోపి ఆశేషాణాం సమస్తానాం చతుషీ క్షేత్రే ఏవ శ్రవణే కర్ణా యేషాం లేషాం ఆశేషచడు. శ్రీశ్రవణానాం సమ స్తసర్పాణాం ప్రతికూలోపి శత్రు రవి వినతాయాః స్వమాతుః ఆనందకర శ్చేత్. సః పుమాక్ గరుత్మాక్ ఆప్తాక్ సాధూర్ నందయతీతి స తథోక్తః స్యాత్. మాతృ సేవక స్పష్టనై రభినంద్యత ఇతి భావం. అథవా ఆప్తః నందకః ఖడ్గవిశేషః యస్య స తథోక్తః విష్ణు రిత్యర్థః స పుమాళ్ గరుడః ఆప్తనందఱో విష్ణు ర్భవేత్ వైనతేయోస్మి పక్షిణా మితి భగవద్వచనాత్, .. టీ. యః=ఏపురుషుఁడు, ఆ శేషచతుశ్రవణ, ప్రతికూల ఆశేష - అందఆ యొక్క, చక్షుః శ్రవణ నేత్ర ములకు వీనులకు, ప్రతికూల శత్రువు, భవన్నపి ఆయినను, ఆనఁగా దౌర్జన్యముచేత చూడక వినకపోయినను, వినతానన్ద హేతుః - వినత. =నము లైనవారియొక్క, ఆనన్ద=సంతోషమునకు, హేతుః - కారణ మయ్యె నేని, సరి-ఆ, పుమాక్ - పురుషుఁడు, ఆప్తనద్ధకః - ఆప్త - సత్పురుషులను, ఆ - = నన్దకః సంతసింపఁ జేయు నాఁ డగును. ఆర్థాంతరము. యఃజనీగరుడుఁడు, అశేషచక్షు శ్రవణ ప్రతికూలః- ఆశేష సమస్తమైన, లేక శేషసర్ప వ్యతిరిక్తులైన, చందు శ్రవణ = సర్పములకు, ప్రతికూలకిలు విరోధి, భవన్నపి = అయినను, వినతానన్ద హేతుః - వినతాజవినళయనెడి తనతల్లి యొక్క, ఆనన్ద=నంతోషమునకు, హేతుః= కారణమాయెనో, నశి–అట్టి, పుమాక్ =పురుషుఁడైన గరుడుఁడు, ఆ పనందకః - అప్త - సాధువైన, నందక =కుల పాలకుఁడు ఆగుచున్నాఁడు. “శ్లో. సందకః కులపాలకే, హర్ష కేవిష్ణుఖ డేచ” అని హేమచంద్రుఁడు. తా. సమ స్తజనులను చూడకయు వారిమాటవినక్షయం నుండినను ఏపురుషుఁడు సత్పురుషులకు సంతోషకరుఁడగుచున్నాఁడో వానిని సజ్జనుఁడనియే భావించఁదగును, ఆనఁగా, దోషముగలవాఁడైనను కొన్ని గుణములుండెనేని యాగుణములు దోషములను గప్పుచున్న పనిభావము, గరుడుఁడు సకలసర్పములకు విరోధియైనను ఆదిశేషునితో కలహ మొనర్పక తనతల్లియైన వినతకు మిక్కిలి సంతోషమాచరించి తనకులమునుద్ధరించినవాఁ డగుటచే ఆ వనందకుఁడని ప్రసిద్ధినిబొందెను. శ్లో: హత గ్రామం చిరం లోకం ప్రభో రుగ్రస్య వీక్షణాత్, కుర్యా ద్యో నిజయా లక్ష్య్యా సకామం పరమః పుమాన్. రాకె 魅 కవిరాక్షసీయము. Q వ్యా.--హక కామమితి. యః పురుషః ఉగ్రస్య క్రూరస్య ప్రభోః రాజాదే ర్వీక్షణాత్ రాజాదికర్తృకదర్శనా తోః చిరం బహుకాలం హతకామం వినష్టాభిల షితప్రయోజనం లోకం జనం నిజయా స్వకీయయా లక్ష్మ్యా ధనధాన్య సంపదా సకామం అభిలషితార్థయుక్తం కుర్యాత్. స పరమః పుమాళ్ వరమపురుషః విష్ణు రేవ తత్స దృశ సేవ. అన్యో౬వ్యర్థః. ఉగ్రస్య ప్రభో రీశ్వరస్య. ని. 'ఉగ్రః కవర్టీ శ్రీకంఠ' ఇత్యమరః. ఈక్షణా త్పాలలోచనావలోక సౌత్ చిరం చిరకాలం హతకామం మన్మథరహితం లోకం జగత్ కర్మ ఈశ్వర విజయా నిత్యయా లక్ష్మ్యా మాయయా కరణేన స కామం పున రుజ్జీవితమదనం కుర్యాత్. స శివః పరమః పుమాక్ పరమపురుషః ఆగమ్యమహి మేతి యావత్'. మృతజీవనస్య విస్మయ హేతుత్వా దితి భావళి. టీ. యశి=ఏపురుషుఁడు, ఉగ్రస్య=కోపముగల, ప్రభోః= రాజుయొక్క, వీక్ష చాల్ -క్రూరదృష్టి వలన, చిరంణచాల కాలము దాఁక, హత కామం - హత - నష్టమైన, శామం ఇష్టార్థముగల, లోకంజనమును, నిజయా= తనసంబంధమైన, లక్ష్మ్యా = సంపత్తు చేత, సకామం= ఇష్టార్థములతోఁ గూడిన వానిగా, కుర్యాత్ = చేయుచున్నాఁడో, సృష్ట వాఁడు, పరమః= శ్రేష్ఠుఁడైన, పుమాక్ = విష్ణుసదృశుఁ డేయగును. అర్థాంతరము. ప్రభోః=స్వామియైన, ఉగ్రస్య = పరమేశ్వరునియొక్క, వీక్ష ణాత్ ఫాల నేత్ర దృష్టి వలన, చిరం- పెద్దకాలము, హఠకామం - హత దహింపఁబడిన, కామం మన్మథుఁడుగల, లోకం=జగత్తును, యః = వియీశ్వరుఁడు, సకామం= మన్మథ సహితముగా, కుర్యాత్ = చేయుచున్నాఁడో, సః=ఆశివుఁడు, పరమః = శ్రేష్ఠుఁడైన, పుమార్ = పురుషుఁడు అగుచున్నాఁడు. తా. రాజుయొక్క కోపమునకు పాత్రుఁడై నష్టసంపదగలపురుషుని తనసంపద చే సంతోషించఁ జేసినపురుషుఁడు పురుష శ్రీ షుఁడనియర్థము. ద్రోహ మొనర్చుటచే ఫాలనే శ్రదగ్ధుఁ డైనమన్మథుని రతీదేవి ప్రార్థనచే మరల జీవింపఁ జేసిన పరమేశ్వరుఁడే శ్రేష్ఠుఁడు. శ్లో. జడేన రాష్ట్రా లబ్ధిస్తు సకలో నిజమడ్డలః, విరో థ్యాక్రమ్య గృష్ణాయా త్తం తథాపి మహ త్తమః ८४ వ్యా,జుడేనేతి. జడేన అజ్ఞాన రాజ్ఞా నృపేణ కర్రా సకలో నిజమండలకి స్వదేశః లబ్ధః ఆస్తు స్వదేశః ప్రాప్తోజెస్తు. తథాపి కస్తీం శ్చిత్కాలే మహ త్తమః అత్యంతమహా ఆతిశాయనే తమః నిరోధీ శత్రుః కశ్చి దితి శేషః, తం దేశ మా శ్రీ మ్యాధిష్ఠాయ గృష్ణాయా దవహరేత్ మూఢన్య రాజ్యం వినశ్యతీతి భావః,
- కవిరాక్షసీయము.
87 ఆన్యో వ్యర్థః. ఈ. జడేన శీతలేన. ని. 'సుషిమ శ్శిశిరో జడ' ఇత్యమరః, రాక్షా చంద్రమసా. ని. 'రాజా ప్రాభే నృపే చంద్ర' ఇతి విశ్వరి, సకలకి కలాసహితః నిజమండలో లబ్ధిషి భవతు, తథాపి తన్మి న్కాలే విరోధీ శత్రుభూతం మహత్ బలే నేతి శేషః తమః రాహుః కర్తా. ని. 'తమోంధకారే రాజూ చ పాపే నరకశోక యో' రితి విశ్వః, తం చంద్రం ఆశ్రమ్య బలా దాకృష్య గృష్ణాయాత్. టీ, జడేన = తెలివిలేని, రాజ్ఞాజఏలిక చేత, సకల = సమస్తమైన, నిజమల= స్వ దేశము, లబ్ధః=పొందఁబడినది, ఆస్తు= అవుగాక; తథారిణఅ ట్లైనను, మహ త్తమఃజ మిక్కిలీగొప్పవాఁడైన, విరోధి=శత్రువు, తం ఆ దేశమును, ఆక్రమ్యజవశవంచుకొని, గృష్ణాయాత్ –ఆపహరించును. ఆర్థాంతరము. జడేన చల్ల నైన, రాజ్ఞా జచందురునిచే, సకలః = కలతోఁగూడి నట్టి, నీజమణ్డల జతన దైనబింబము, లబ్ధః=పొందఁబడినది, ఆస్తుజఆపుగాక; తథాపి - ఆటైనను, విరోధీ= శత్రులైన, మహత్ = బలాధికుఁడైన, తమః= రాహువు, తం=ఆచందు రుని, ఆ క్రమ్య=ఆ క్రమించి, గృష్ణాయాత్ =పట్టుకొనును. ఆశ్రమ్య=ఆక్రమించి, తా. బాలిశుం డగురా జొకవేళ ప్రభుత్వమును పొందినను తనకంటె నెక్కువ బలముగలవిరోధియైన యొకఁడు ఆ దేశమును బలిమిచే నాక్రమించి తీసికొనును, చల్ల నైన చంద్రుఁడు కలలచే పూర్ణ మైనతనబింబమును పున్న మనాఁడుపొందినను, రాహు గ్రహము విరోధముచేత న్యా నాక్రమిం మించి యాచంద్రునిఁ బట్టుకొనును. శ్లో. దృష్ట్వాగ్రే భూభృతః కన్యాం శమస్థోపి వికారవాజ్, అతనుం కామ మాతన్య న్నష్టాతే త్యుచ్యతే బుధై !. り ४ వ్యా.దృష్ట్వేతి. అగ్రే పురతః భూభృతః రాజ్ఞ 8. ని. 'భూభృ ద్భూమి ధరే నృప' ఇత్యమరః. కన్యాం కుమారీం రాజపుత్రీం దృష్ట్వా శమస్థాపి ముముక్కతయగా నిష్కా మోపి కామ ముభికాషం తద్విషయం అతనుం బహుళం ఆతన్వ న్కుర్వక్ వికారవా న్భవేత్ . స పురుషః బుథై ర్విద్వద్భిః నష్టాత్మా దుష్టబుద్ధి రిత్యుచ్యతే. సి. 'ఆల్మై బుద్ధి' ధృత్ దేహ' ఇతి యాదవః. పతితత్వా తస్యేతి భావః. ఆన్యో ఒవ్యర్థః. అగ్రే భూభృతః కన్యాం పార్వతీం దృష్ట్వా శమస్థాపి తపో నిపోసి తపస్య న్నపీ వ్యర్థః, కామం మదనం ఆతనం శరీరరహితం ఆతన్వక్ దహ న్నిత్యర్థః, మనసీ వికారవాక్. సంక్షోభవా భవేత్. స శివః బుధైః దేవైః విద్వద్భికి వ్యాసాధిభి ర్వా ఆష్టాత్మా అష్టమూర్తి రిత్యుచ్యతే కథ్యతే. 'భూతార్క చంద్ర యత్వానో. మూరయో స్టౌ ప్రకీర్తితాః.' 88 కవిరాక్షసీయము. అతనుం టీ, ఆగ్రేఇముంగల, భూభృత = రాజుయొక్క, కన్యాం పడుచును, దృష్ట్వా చూచి, శ్రమస్థోZసి=కామాదులు లేనివాఁడైనను, కామం=అభిలాషను, ఎక్కువగా, ఆతన్వక్ = చేయువాఁడై, వికారవాక్ ని మోహముగలవాఁడు, నష్టాలే. నష్ట=నాశమైన, ఆత్మాఉబుద్ధిగలవాఁడని, బుధై & విద్వాంసులచేత, ఉచ్యతే - చెప్పఁ బడుచున్నాఁడు, ఆర్థాంతరము. ఆస్ట్రే=ఎదుట, భూభృతః=మంచుకొండయొక్క, కన్యాం - కూఁతురైనఉమాదేవిని, దృష్ట్వా = చూచి, శమస్థో ఒపీ కామాది రహితుఁడై తపంబొనర్చు వాఁడైనను, కామం=మన్మథుని, అతనుం శరీరము లేనివానిగా, ఆతన్వర్ = చేసిన హఁడై, మనోవికారముగల ఈశ్వరుఁడు, బుధైకి ఈశ్వరుఁడు, బుధైకి - పండితులచే, లేక దేవతల చేత, అష్టాత్తా - అష్ట=ఎనిమిది విధములైన, ఆత్మా= శరీరములు గలవాఁడు, ఇతి= ఇట్లని, ఉచ్యతే=చెప్పఁబడుచున్నాఁడు. తా. ఇంద్రియములను నిగ్రహించి కామక్రోధాదులను మాసినవాఁడైనను, తన మురిగలనున్న రాజకుమారికనుగాంచి కామమోహితుఁడై వికారముగలవాఁడయ్యె నేని యట్టివానిని విద్వాంసులు బుద్ధిలేనివానిగాఁ దెలియుచున్నారు. . దక్షిణామూర్తియై హిమవత్పర్వతమున యోగనిష్ఠ చేనుండి తనకపకారమొనర్చిన మన్మథుని ఫాలనేత్రాగ్ని చే దహించి సిదప రతీదేవి ప్రార్థనచే నామదనునకు శరీరము లేకయే ప్రాణంబొసంగి తనముంగల మెలంగు హిమవత్పర్వత కుమారికయైన పార్వతిని గాంచి వికారమును బొందినవాఁడైన శివునిని దేవతలును వ్యాసాది విద్వాంసులును అష్ట మూర్తి యనిచెప్పుచున్నారు. ఆనఁగా: “శ్లో. భూతార్క చన్ద్రయజ్వానో మూర్త యోఒష్టా ప్రకీర్తితాః." వృథివి, జలము, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశము, చంద్రుఁడు, సూర్యుఁడు, యజ్ఞము చేయువాఁడు. అసునివి. తం ప్రభుం ప్రాప్య విశ్వస్య రతిః కథ మివోల్ల సేత్, క్రోధజ్వలితయా దృష్ట్యా యేన కామో నిహన్యతే.. ساس వ్యా. కమితి. విశ్వస్య లోకస్య ప్రభుం తం ప్రసిద్ధం రాజాదికం ప్రాప్య యాచకజనస్య రతిః ప్రీతిః కథ మివ ఉల్ల సేత్, అర్థ్యేత నేత్యర్థః. తత్ర హేతుః, యేన రాజాది కేన కర్తా ధేన లోభ హేతుకేన జ్వలితయా ఉగ్రయా దృష్ట్యా కర ణేన ఆత్త్యాభిలషితం. కార్యం నిహన్యతే వ్యర్థి క్రియతే శ్రద్ధం లుబ్ధం ప్రభు మాసాద్య ఆర్థినాం న ప్రీతి రుజే తీత్యర్థంః.. ఆన్యో ఒవ్యర్థః విశ్వస్య జగతః ప్రభుం స్వామినం తం ప్రసిద్ధం త్రిలోచనం కవిరాక్షసీయము. 89 ప్రా ప్యాధిగమ్య రతిః కామప్రియా, ని. 'రతి స్మరప్రియాయాం చ రాగే చేతి విశ్వః. కథ మిన కేన హేతునా ఉల్లనేత్ హృష్యత్ సేత్యర్థః, తశ్రీ హేతు దూహ. యేన త్రిలోచనేన కర్రా క్రోధేన తపో విఘాతజేన జ్వలితయా దీపయా దృష్ట్యా ఫాలలోచనేన కరణేన కామః రతిపతిః నిహన్యతే దహ్యతే. - టీ. యేన a నీరాజు మొదలగు జనము చేత, క్రోధజ్వలితయా - శోధ కోపముచేత, జ్వలితయా ఉగ్రమైనట్టి, దృష్ట్యా = చూపుచేత, కామః = ఇష్టార్థము, నిహన్యతే వ్యర్థముగా చేయఁ బడుచున్న దో, విశ్వస్యజలోకమునకు, ప్రభుం = నాయకుఁడైన, తం = ఆరోజు మొదలగు జనమును, ప్రావ్య పొంది, రతిః - యాచకులసంతోషము, కథమివ=నిరీతిగ, ఊల్లనేత్ = ప్రకాశించును. అనఁగా, ప్రకాశించదనుట. = అర్థాంతరము, యేన=ఎవని చేత, క్రోధజ్వలితయా - క్రోధ=తవము చెడుటచేఁ గలిగినరోషముచేత, జ్వలితయా = మండుచునుండు, దృష్ట్యా - ఫాలనేత్రావలోక = నముచేత, కామః = మన్మథుఁడు, నిహన్య తే దహింపఁబడుచున్నాఁడో, విశ్వస్య - ప్రపంచమునకు, ప్రభుం స్వామియైన, కం ఆపరమేశ్వరుని, ప్రావ్య పొంది, రతిః రతీదేవి, కథమిపణఏవిధమున, ఉల్ల నేత్ =సంతసించును, అనఁగా లేదనుట. 13 mm . తా. తపోవిఘ్నంబువలన గలిగినరోషము చేత మన్మథుని ఫాల నేత్రాగ్ని చేఁ గాల్చిన పరమేశ్వరుని వేఁడుకొను రతీదేవికి. నెవ్విధమున సంతోషములేదో, ఆవ్విధ మున నే కోపదృష్టి చేత యాచకుల ఇష్టార్థములను చెరిపిన రాజు మొదలగు వారిని పొందిన యాచకులకోరికలు ఫలించవని యర్థము. రతీదేవి పరమేశ్వరుని ప్రార్థించఁగా నామె కోరికరీతిగా మన్మథుఁడు ఆశరీరుఁడు కాకపోయెననియు, లోభు లగు ప్రభువు చెంగట యాచకుల ప్రార్థనలు చెల్ల వనియు భావము. జనిత్వాపి మహావంశే వక్రాః కేచన కణ్ణశాః, కుర్యుర్జనపదక్లేశం సాధుమార్గస్య దూషకాః వ్యా.--జనిత్వేతి. వక్రాః ఆనృజవః కుటిలబుద్ధయ ఇతి యావత్, కేచన, కంటకాః దుర్జనా ఇత్యర్థశ. మహావంశే మహాకులే జనిత్వాని మహాకులీనా ఆపి సాధూ నాం సతాం మార్గస్య సదాచారస్య దూషకా స్పంతః జనపదస్య దేశస్య క్లేశం దుఃఖం కుర్యుః, సదాచారభ్రంశా దవగ్రహాదిద్వారా సర్వే పి జన్మా క్లీశ్యంతీ త్యర్థః. యద్వా వంశే జనిత్యా కేచన కంట కాశి చోఠాదయః సాధుమార్ధన్య సుగమస్య ఆధ్వనః దోషకరా భూత్వా జనపదస్య రాష్ట్రస్య క్లేశం బాదాం కుర్యుః, అన్యోఒప్యర్థః మహావంశే మహతి వేశా జనిత్వాపి వః కుటిలాః శేచన 12 90 కవిరాక్షసీయము. కంట కాశీ సూచ్య గ్రాణి కర్తారః సాధోః ప్రశస్తస్య'మార్గస్య దూషకా స్సంతః కంటకా వృతస్య ఐదో దుర్గమత్వా దితి భావః. జనస్య తత్పథగామినః పదానాం చరణతలానాం క్లేశం కుర్యుః. చరణకలలగ్నవ్య కంటకస్యాపి వేదనా హేతుత్వా దితి భావః. వక్త్రః = కుటిలబుద్ధిగల, కేచన = కొందఱు, కణ్ణకాః 'కేచన = కొందఱు, కణ్ణకాః = శుద్ర శత్రు పులం, “శ్లో, కణ్ణకః క్షద్ర వైరిణే, వేణా ద్రుమా రోమ్చా" అని "హేమచంద్ర కోశము. మహాసం శే=గొప్పకులమందు, జనిత్వాది = పుట్టియుండినను, సాధుమార్గస్య - సాధు=సత్పురుషులయొక్క, మార్గస్య-మంచియాచారమునకు, దూషకాః = గలుగఁజేయువారై, జనపద క్షేశం- జనపద రాష్ట్రమునకు, క్లేశం = దుఃఖమును, కుర్యుః చేయుదురు.. దోషము అర్థాంతరము. మహావం శేషగొప్ప వెదురునండు, జనిత్వాపి = పుట్టినను, వక్రాః= వంకరలైన, కేచన కొన్ని, కణ్ణకాశి=ముండ్లు, సాధుమార్గస్య - సాధు=చక్కనైన, మార్గస్య = త్రొపకు, దూషకాః = చెట్టకలుగఁ జేయునవియై, జనపదక్లేశం - జనజహరు ష్యులయొక్క, భద= పాదములకు, క్లేశంబు కష్టముము, కుర్యుః చేయుచున్నవి. శా. ప్రఖ్యాతమైన వంశమునందు జనించినవారైనను నీచులగు వారు కొందఱు సదాచారములను వ్యభిచారాది దోషములచే చెఱపుచు ధర్మ హానియగుటచే సంభవిం చెడియవగ్రహాది దోషములవలన దేశమును నాశము చేయుచున్నారనియు, లేక, దొంగ తనము చేయుటవలన రాజ్యమునకు తొందర చేయుదురనియును అర్థము, గొప్పదైన వెదురునందుపుట్టిన వ క్ర ములైన ముండ్లు మంచిమార్గమందు పడుటచే నా తో వనుదూషిత ముగాఁజేసి నడుచుజనుల పాదములందు గ్రుచ్చుకొని కష్టము కలంగఁ జేయం ననియంను సనియునర్థము, శ్లో. క్షుద్రాక్ హిత్వా సవయసో వ్యవసన్నాజ్ జడాశయాజ్, విప్రః స్థితో ఒహం స ఇవ ప్రాప్నుయా న్యానసం సుఖమ్. వ్యా క్షుద్రానితి. జడాశయాక్ అజ్ఞాక్ ఆప్రసన్నాక్ కలుషితచిత్తాజ్ క్రుద్ధా నిత్యర్థః, సమానం వయః యేషాం తే సవయనః. ని. 'స్నిగ్ధా వయస్య స్సవ
- ఇత్యమరః తాజ్ రుద్రాక్ నీచాక్ పురుషాక్ హిత్వా త్యక్త్వా, జహాతే శ్చ
క్విపీతి హి రా. దేశః, స్థితః విప్రః బ్రాహ్మణః మానసం మనసి భవం సుఖం లోభినం నీచం ప్రభుపాశం ఏనం త్యక్త్వా ఆశానిర్ముక్తః సుఖ మాస్తే సుఖరూపం ప్రాప్నుయాత్. శాత్యాగ ఏవ సుఖ హేతు రితి భావః. ఆధ వా మానస ఇతి సప్తమ్యంకః పాఠః. హం సో మరాళ ఇవ. సోఒపి సవయసః కాకాధిపతీ యుక్తాక్ ఆధ్రసన్నాక్ కలుషాక్ ఇంద్రా ఆల్ఫార్ జలాశయాక్ ప్రదేశ్ హిత్వా మానసం మానససరః నివాసభూథ కవిరాక్షసీయము. 91 మత్యర్థః సుఖం జలవిహారాదిరూపం ప్రాప్నుయాత్. వర్షాసు ఖలు హంసాః మాననే వసంతి, టీ. జడాశయాజ్ 'ఆడి మందమైన, ఆక్షరక్ష =బుద్ధగల, ఆ నిన్నా = కలుషచిత్తులైన, సవయసః=సమానమైనవయస్సుగల, క్షుద్రాజ్ జెనీచులను, హిత్వా జీవిడిచి, స్థితఃజఉండెడి, విప్రఃజబ్రాహ్మణుఁడు, నవయ సః = కాకి మొదలగు వతులతోఁ గూడినట్టియు, ఆ ప్రసన్నాక్ - తేటలేనట్టియు, ముద్రాక్ = ఆల్పములైన, జుడాశ యాజ్"సరస్సులను, హిత్వా=విడిచి, విప్రస్థితః = వెడలినట్టి, హంసః - హంసము, మానసం = మానససరోవరసంబంధమైన, సుఖమివ సంతోషమునుపలెనే, మానసం మనస్సునందుఁబుట్టిన, సుఖం - సంతోషమును, ప్రాళ్నుయాత్ = పొందుచున్నాఁడు. = తా. కమలములేకుండుటచే కాకి మొదలగు క్షుద్ర పక్షులు గలిగి గంభీరము లేమిచే తేటలేకయుండు అల్పసరస్సులను పరిత్యజించి హంసపక్షి యెవ్విధమున మానస సరోవరసౌఖ్యమును బొందుచున్నదో, అవ్విధమున బ్రాహ్మణుఁడు మందమతులు కూర చిత్తులు జైన సమానవయస్కులైన నీచులను విడిచి ఆశారహితమైన మనస్సౌఖ్యమును బొందుచున్నాఁడు. జడాశయ అనుచో లడల క భేదముగాన జలాశయ మని యగు చున్నది. వర్షాకాలములందే క్షుద్ర సరస్సులందు జలంబుండుట ప్రసిద్ధము. ఆశాలమున హంసలకు రోగము గలుగుటచే మానససరోవరమును గూర్చి పారిపోవు చున్న వని భావము. శ్లో. యశో దయా శీల రూప మాధుర్యై రవి సర్వతః సబాల్కోపి పుమా౯ వృద్ధః సాధుబృన్దావనే రతః JF వ్యా.—యశఇతి. యశః సత్కీర్తిః దయా కృపాశీలం సదాచారః రూపం సౌందర్యం మాధుర్యం హితభాషితా ఏతైర్గుడై ర్వ్యస్తే స్సమ ర్వేత్యపి శబ్దార్థః సర్వతః సమంతతః ఉవలక్షిత ఇతి శేషః. శిం చ సాధుబృందన్య సజ్జన సమూహస్య అవనే రక్షణే రతః ఆసక్తః ఏవంవిధః పుమాక్ బాలోకి అల్ప వయా ఆపి వృద్ధః ర్యాయాన్ ఏఎం గుణాః పూజ్యతా స్థానం గుణిషు చ లింగం నచ్చవయ --- ఇతి భావః . . ఆన్యోవ్యర్థః పూర్వో ర్యశః ప్రభృతిభి ర్గుడై స్సర్వతః సర్వస్తిక్ లోకే ప్రసిద్ధః అథవా యశోదయా గోపికయా సహిత శ్శీలాదిభి శ్చాపి సాధుబృందా సజ్జనసమూహరక్షణే రతః 'భరిత్రాణాయ సాధూనా' మిత్యాది భగవద్గీతా స హరిః 92 కవిరాక్షసీయము, బౌలోపే స్వమాయయా బాల దేహో పీత్యర్థం వృద్ధ ఇవ పూజ్యః అథ నా బృందావనం నామ హరేః క్రీడాస్థానవిశేషః తత్ర వ ర్తత ఇతి. వర్తత టీ. యశోదయాశీల రూపమాధుర్యైరపి - యశః = కీర్తియు, దయా = కరు ణయు, శీల=సదాచారము, రూప సౌందర్యము, మాధుర్యైఃమధురత్వము, అనఁగా తియ్యఁగ మాటలాడుటయును, దీనితోడ, సమంతతః - అంతటను, (ఉపలక్షీ తm కూడినట్టియు,) సాధుబృదావనే - సాధు సత్పురుషులయొక్క, బృన్ద యొక్క, ఆవ నే=రక్షణమందు, రతః = ఆసక్తికలిగినట్టి, సః=ఆ, పుమాక్ = పురుషుఁడు, బాలోకి=చిన్న వాఁడైనను, వృద్ధః=ముసలివాఁడు, ఆగుచున్నాఁడు. 2 సమూహము = అర్థాంతరము. యశోదయా = తల్లియైన యశోదాదేవియింట ముందునట్టియు, శీలరూపమాధురై రపి = సదాచార సౌందర్యహితభాషిత్వములచేత, సర్వతః = అంత టను, ప్రసిద్ధుఁడైనట్టియు, బృదావనే గోరుల బృందావనమనుస్థలమందు, సాధు = చక్కఁగా, రశః=ఆసక్తిగలవాఁడును, ఆధవా, సత్పురుష సమూహ సంరక్షణమం దా సక్తిగలయట్టి, సఃపుమాక్=ఆశ్రీకృష్ణమూర్తి, ఔలో పి చిన్న వాఁడైనను, వృద్ధశిజముస లివానివలె పూజ్యఁడు, అగుచున్నాఁడు. తా, బాలుఁడగుటచే యశోదాదేవియింట నుండువాఁడై దయాశీల మాధుర్యాది గుణయుక్తుండై బృందావనమందు క్రీడించుచు సత్పురుషులను రక్షించు శ్రీకృష్ణ మ 3. యేలాగున బాలుఁడైనను వృద్ధునివలె పూజ్యుఁడగుచున్నాఁడో అలాగుననే ఏ వాఁడైనను కీ రియు, కరుణయు, రూపము, మంచిమాటలాడుటయు గలిగి సజ్జనులను గాపాడుటయం దాస క్తియుగలవాఁడో అతఁడు వయస్సుచే చిన్నవాఁడైనను గుణము లచే పెద్దవాఁడగుటంబట్టి వృద్ధునివలె పూజింపఁదగిన వాఁడు. బాలత్వ, వృద్ధత్వములకు వయసు కారణముకాదు; “నతేన వృద్ధి భవతి యేనాస్య ఫలితం పలితం శిరః, యో వైయువాక్యధీయాన స్తందేవా స్థవిరం విదుః." ఆను మనువచనమువలన పండితుఁడగు వాఁడే వృద్ధుఁడని భావము, యశస్సు, దయ, మంచి యాచారము, హితవక్తృత్వములే పాండిత్యలక్షణము. 'యక్రాకృతి సత్రగుణః' అని యుండుటచే సౌందర్యముగల జుఁడు సద్గుణములు గలవాఁడుగానే యుండును. శ్లో. ద్విపాశ్ఛ దురమాత్యాశ్చ ప్రవృద్ధా యత్ర భూభృతిః, ' తస్యైవ శృఙ్గభఙ్ఞయ మదా త్పరిణమని హీ. వ్యాద్విపాతి, ద్విసాః గజాః యత్ర భూభృతి పర్వతే స్వాత్ప్ర యభూతే ప్రవృద్ధా వృద్ధిం గతాః తృణాది నేతి శేవః తథాపి మదాత్ మదోదయా తో: తృగాదిళేతి కవిరాక్షసీయము. 98 తస్యైవ పర్వతస్య శృంగం శిఖరం తస్య భంగః ఉతననం తప్లై పరిణమంతి ఆల మర్థ యోగా చ్చతుర్థీ. హి శబ్దః పాదపూరణే ఆవధారణే వ్యా ఆన్యో వ్యర్థః. దురమాత్యాః దుష్టమంత్రిణోపి యత్ర భూభృతి రాజీ ప్రవృద్ధా భవంతి. తథాపి మదాత్ గర్వాతిశయా దేతోః తస్య రాజ్ఞః శృంగవ్య 'ప్రాధాన్యస్య. ని. 'శృంగం ప్రాధాన్యసాన్వోశ్చే' త్యమరః, భంగాయ నాశాయ పరిణ మంతి. స్వామినో జీవితభూతా అపి దుర్మం త్రిణః తస్యైవ ద్రుహ్యంత ఇతి భావః. టీ. ద్విపారిజవీనుఁగులు, యత్ర =వి, భూభృతి పర్వతమునందు, ప్రవృద్ధాః = పెంపున డసినవియో, మదాత్ = మదము గలుగుటవలన, తస్యైవ = ఆపర్వతముయొ క్కయే, శృఙ్గభఙ్ఞాయ-శృఙ్గ శిఖరముయొక్క, భజాయ=నాశముకొఱకు, పరిణమ = స్తిహీ= సమర్థము లగుచున్నవి. అర్థాంతరము. దురమాత్యాశ్చ = దుష్టులైనవడం త్రులు, యత్రభూభృతి = ఏ రాజునందు, ప్రవృద్ధాః = వృద్ధినిఁబొందెదరో, మదాత్ = గర్వమువలన, తస్యైవ ఆరాజుయొక్కయే, శృఙ్గభజ్గా య-శృఙ్గ = ప్రభుత్వముయొక్క, “శృఙ్గం చిన్న విషాణ యోః, క్రీడామ్బుయస్త్రే శిఖరే ప్రభుత్వోత్కర్ష సానుము.” అని హేమచంద్ర కోశము. భజ్గాయ=నాశనముకొఱకు, పరిణము నిహి=సమర్థులగుచున్నారు. తా. తాము పెంపు చెందిన కొండయొక్క శిఖరముల నుత్పాత క్రీడచే పొరలించి నాశ మొనర్చు మదపు పేనుఁగులంబోలి దుష్టులగు మంత్రులు తా మేరాజువలన వృద్ధి నొందిరో, అట్టి యేలికయొక్క ప్రభుత్వ నాశనమునకు గర్వముచే నాయత్తపడుదురు. రాజగువాఁడు మంచిమంత్రి నుంచికొనవలయునుకొని, దుష్టుని యుంచరాదని భావము. "క్లో నిరుద్ధానః సతాం మార్గం భక్షయన్తి మహీపతీష్, దుష్టాతానస్తు సచివా సస్మా త్సుసచివో భవేత్.” అని కామందకము. 6 t శ్లో. వృతా స్సుహృద్భి ర్యే సర్వై ద్విజి హ్వై ర్టిహచారిభిః, దుర్భూళ్ళతో ససేవ్యా స్తే జనై ర్జీనన కాణ్ణి భిః. FO వ్యా, వృతాంతి. ద్వే జిహ్వే రసనే సత్యానృకరూపే యేషాం తైః ద్విజి హ్వైః సూచకైః. నీ, 'ద్విజిహ్వ సర్పసూచశా' విత్యమరః, ఆత ఏవ జిహ్నం కుటిలం యథా తథా చరితుం శీలం ఏషా మ స్తీతి తథోక్తాః తాచ్ఛీల్యేణిని ప్రత్యయః. తైన్స ర్వై స్సుహృద్భిః బంధురూపై పురుషైః యే దుర్భూభృతః దుష్టరాజునః వృతా దుర్భూభృతః జీవనం జీవన హేతుం ధనాధికం శాంతంతో అభిలషంతీతి 94 కవిరాక్షసీయము. తే- కథోక్తాః తై ర్జీపన కాంక్షిభిః కర్తృభిఃన సేవ్యా నా శ్రయణీయాః దుష్టపరిజనా వృతత్వా ద్రాక్షాం దుష్టత్వం యాచకై రనాశ్రయణీయతా చేతి ఫలితార్థః. S ఆన్యో వ్యర్థః. జిహ్మం కుటిలం యథాతథా చరితుం గంతుం శీలం నీషా మ స్త్రీతి జిహ్మచారిణః సర్వగమనం ఖలు కుటిలం భవతి తైర్ద్విజ్ హైః సర్పైరియే పర్వ తాః వృతాః వ్యాప్తః తే దుర్భూళృతః దుష్టపర్వతాః సర్వవ్యాప్తత్వేన పర్వతానాం దుష్టత్వం-జీవనం జీవన హేతుం ఫలాదికం కాంక్షంత ఇతి తైకి జనైన సేవ్యాః నాధిగమ్యారీ. 5 అనఁగా టీ. ద్విజి హ్వైః = సత్యాసత్యరూపములగు రెండు సత్యాసత్యరూపములగు రెండు నాలుకలుగల, కొండెము పలికెడివారు గనుకనే, జిహ్మచారిభిః - జిహ్మ - తప్పుకలుగునట్టుగా, చారిభిః = ప్రవర్తించుస్వభావముగల, తెః=అట్టి, సర్వైశి - సమస్తమైన, సుహృద్భిః=బంధువు లైన పురుషులచే, యేజని రాజులు, వృతాః - పరివేష్టింపఁబడియున్నవారో, తే=ఆట్టి, దుర్భూభృతః =దుష్టరాజులు, జీవన కాణ్ణి భిః- బ్రతుకు నపేక్షించెడి, జనైః=మనుష్యుల 'చేత, నసేవ్యాః = ఆ శ్రయింపఁదగిన వారు కారు. అర్థాంతరము. జిహ్మచారిభిః - జిహ్మ = వంకరగా, చారిభిః - తిరుగుచుండెడి, -తైః=అట్టి, ద్విజి హ్వైః - పాములచేత, యే=విపర్వతములు, వృతాః - ఆవరింపఁ బడియున్నవో, తే=అట్టి, దుర్భూభృకః = చెడ్డపర్వతములు, జీవనకాంక్షీభిః - జీవన =జీవన హేతువైన ఫలములు మొదలగు వానిని, కాస్ట్రో భిః = కోరుచుండెడి, జునైశి మనుష్యులచేత, నసేవ్యాతిపొందఁదగినవిశావు. తా. సొట్టగా నడుచుచుండు సర్పములచే వ్యాప్తములైన కొండ లేవిధమున పరిహరింపఁదగినవో, అన్విధమున కొండెము చెప్పుచు దుష్టాచారవంతులైన బంధువులతోఁ గూడినవారలగుటచే దుష్టులైన రాజులు జీవనము కోరువారిచే సేవింపఁదగరు ; దుష్ట జన పరివృతుఁ డగుటచే దుష్టుఁడైన రాజును యాచకులు సేవించరాదని భావము, ౯౧ శ్లో. పితృపత్యభిగుప్తాపి యాజలం కాపథ సణ్ణినీ, తాభ్యా మభిగుప్తాపి రక్షితాపి విన్నాం • పతి' రీతి యాజ్ఞ వల్క్య సర్వదైవ క్రియానర్హా సా స్త్రీ దిగిన దక్షిణా. వ్యా:---పితృవతీతి, పితా జనకః పతిః భర్తా బాల్యయావనయో రితి శేషః. 'రమే తత్కన్యాం సీతా స్మరణాత్ . నిన్నా మూథా. మిత్యర్థః, యా స్త్రీ ఆలం . ఆలం పర్యాప్తం . ని. 'అలం భూషణ పర్యాప్డ్'త్యమరః. రాజధః కుత్సితమార్గః దురాచార ఇతి యావత్ . తేన సంగః అస్యా ఆ స్త్రీతి శాపధసంగినీ, కాపథ్యక్షయో రితి శబ్దస్య కాదేశః, ఐదో విభాషే త్య ప్రత్యయ పర్యాప్తం కవిరాకీయము, 95 స్సమాసాంతః, అత ఏవ సర్వస్యాం జీవక్రియాయాం దైవకర్మణి యజ్ఞదో వశరా ఆయోగ్యా భవతి. కథం? దక్షిణా దిగిన సాపి పితృపతినా ధర్మరాజేన అభిగుప్తా రక్షితా తత్పతిత్వా తన్యేతి భావః. లంకాయాః పంథాః లం కాపథః తేన సంగినీ సంబంధవతీ దక్షిణస్యాం దిశి తిష్ఠతి. యా ద్వా కాపథేన వైతరణ్యాదికుత్సితమార్గేణ సంగీ నీతి కేచిత్'. సర్వస్యాం దేవక్రియాయాం యజ్ఞాదౌ కర్మణ్యనరా పిత్ర్యేకర్మణ్యే వ దక్షిణస్యాః దిశః ప్రాశస్త్యా దితి భావః సాపి వివంవిధా భవతి. = టీ, యాజఎవతె, పితృపత్యభిగుప్తాపి - పితృ = తండ్రి చేతను, వతి = మగని చేతను, అభిగు పాపి-రక్షింకుఁబడినదైనను, ఆలంపూర్తిగా, కాపథసంగినీ- కావధ
- వ్యభిచారాది దురాచారముయొక్క, సంగినీ = సంబంధముగలది యగు చున్నదో,
సా ఆట్టి, స్త్రీ = ఆఁడుది, పితృపత్యభిగుప్తాసి - పితృపతిజయమునిచే, అభిగుప్తాపి . రక్షింపఁబడినదియైన, లంకాపథ సంగినీ-లంకాలం కాపట్న ముయొక్క, పధ మార్గము యొక్క, సంబంధముగల, లేక, ఆలం = పూర్ణముగా, కాపథ= వైతరిణీనది మొద లగు కుత్సితమార్గముయొక్క, సంగినీ-సంబంధముగలిగి,.. సర్వ దైవ క్రియానర్హా- సర్వ సచుస్తములైన, దైవ క్రియాదేవ కార్యములైన యజ్ఞాదులందు, ఆన - యోగ్యము కౌనియట్టి, దక్షిణాదిగివ= దక్షిణదిక్కు వలెనే, సర్వదా = ఎల్లప్పుడును, క్రియాధర్మ శౌర్యములందు, అనప్లై వ=యోగ్యురాలు కానేకాదు. తా. ధర్మరాజుచే పాలితంబై లంకామార్గ మునుబొంది సమస్త దేవకార్యముల కనర మైన దక్షిణదిక్కు వలెనే, తండ్రి చేతను మగని చేతను బోషింపఁబడుచుండినను దురాచారమునుబొందిన స్త్రీ గృహకృత్యములకుఁ గాని యజ్ఞాది దేవ కార్యములకుఁ గాని యోగ్యురాలు కాదు. ని ప్రాయ ని విడువవల + . దేవకార్యములు దక్షిణాభిముఖముగా చేయరాదనుట ధర్మశాస్త్ర ప్రసిద్ధము. ఇచట “అలంకా పథసంగినీ" అనుటచే సామాన్యముగా దోషమాచరించిన త్తశ్చిముచే గ్రహించవలయుననియు, పరపురుషునివలన గర్భము ధరించిన యుసనియు నుండుటవలన, మిక్కిలి దోషియైన స్త్రీ విషయమందు, శ్లో హృతాధి కారాం మలినాం పిణ్డమా వజీవినీం, పరిభూతా మధశ్శయ్యాం వాసయే ద్వ్యభి పిణ్ణమాత్రోవజీవినీం, . ఛారిణీమ్” అని యాజ్ఞ వల్క్యస్మృతి. "వ్యభిచారిణీం భాగ్యాం కుచేల పిణ్ణపరిభూతాం నిర్వృత్తాధికారాం చాస్త్రాయణం ప్రాయశ్చిత్తం ప్రాజాపత్యం వాచారయేత్.” అని ఔశనస వాక్యము. శ్లో. అనురోధస్థిత రసా నచ శక్య ప్రతారణా, 96 కవిరాక్షసీయము. సాధ్వీ సరిచ్చపత్యౌ స్యా ద్విరసే వ్యవరాఙ్ముఖి. 3 వ్యా,ఆనురోధస్థి తేలి. అనురోధకి అనువర్తనం అనుసరణ మితి యావత్, తేన స్థితః అభివృద్ధి రసకి అనురాగో యస్యా స్సా. ని. 'శృంగారాదౌ రనేవీర్యే గుణే రాగే ద్రవే రస' ఇత్యమరః. అత నీవ శక్యం ప్రకారణం వంచనం యస్యా స్సా న భవతీతి ఆవంచనీయే త్యర్థః. ని. 'వంచనం తు ప్రతారణ' మిత్యమరః. సాధ్వీ పతి వ్రతా. ని. 'సతీ సాధ్వీ పతివ్రతే' త్యహరః. కల్తీ విరసాపి పతిశర్తృకానురాగేణ హీనాపీ పత్యౌ భర్తరివిషయే ఆపరాఙ్మభ అనుకూలా అనుర కేతి యావత్ స్యాత్ భవేత్. "విరస ఇతి సప్తమ్యంత పాఠశు విరసే అనురాగహీనే పీత్యర్థం. సరిత్ నద్యపి రోధః తీరం అనులక్ష్మీకృత్య. స్థితో రసో జలం యస్యా స్సా కూలంకష ప్రవా హే త్యర్థః. ని. 'కూలం రోధ శ్చ తీరం చేత్యమరః. అత ఏవ శక్యం ప్రతారణం ప్రకర్షణ తరణం యస్యా స్సా న చ భవతి పూర్ణతయా తరితు మశ క్యే వ్యర్థః, సొ నదీవిర సేపి లవణమయత్వా దమధుర ప్రకృతా వపి పత్యౌ సముద్ర విషయే అపరాఙ్ముఖ స్యాత్. ని. 'ముఖం రణే వక్త్ర ప్రారంభోపాయయో' రితి విశ్వః. ఉభయత్రాపి అభి ముఖం గచ్ఛే దితి భావః. టీ. అనురోధస్థితరసా-అనురోధ అనుసరణమందు, స్థిత వృద్ధినిబొందిన, రసా అనురాగ ముగలదియః, విరనేది- అనురాగహీనుఁ డైయుండినను, పత్యౌ= మగనివిషయ మందు, ఆపరాఙ్ముఖీ=అనుకూలురాలైన, సాధ్వీపతివ్రత, శక్యవ్రతారణా - శక్య సాధింపఁదగిన, ప్రతారణాజవంచనముగలది, నచ-కాదు. అనఁగా వంచింపరాదనుట. అర్థాంతరము. అనురోధస్థితరసా-అనురోధ - గట్టుననుసరించి, స్థిత = ఉండు నట్టి, రసా = జలము కలదియు, పత్యౌ = తనమగఁడైనసముద్రుఁడు, విరసేసత్యపి లవణరసముగలవాఁడైనను, ఆపరాముఖీ = వెనుక దిరుగ ని ముఖముగల, సరిత్ = నది, వెనుకదిరుగనిముఖముగల, = శక్య ప్రతారణా - శక్య - సాధ్యమైన, ప్రతారణా - దాఁటుఁనట్టిది, నదికాదు. తా. సముద్రము శేషౌరము కలిగియుండినను దానికి పరాఙ్యఖము కాక తీరము ననుసరించియుండు నీరముగల నదిని యెట్లు దాటుటకు శక్యముకాదో, ఆమ్లా అనురాగ ముచే ననువర్తించుచు ఒకానొక వేళ తన మగఁడు అనురాగహీనుఁడైయుండినను తాను ఆపరాఙఖు రాలు కాకయుండు పతివ్రతను మోసము చేయరాదు. వర్షాకాలమందు నిండుగా పాఱుచుండునదులను దాఁట రాదనియం పతివ్రతను మోసపఱచరాదనియు భావము. శ్లో, నిత్య ముత్కటదానానాం భ ప్రాణాం స్తంభ ముజ్ఞుతామ్, F3 కవిరాక్షసీయము. 97 . నృపాణాం చ ద్వీపానాం చ పురస్తోత్రం నహి ప్రియమ్. Fర వ్యా.నిత్యమితి, నిశ్య ముక్కట దానానాం నిత్యం ప్రత్యహం ఉత్కటం బహుళం దానం వితరణం యేషాం తే తథోక్తాః తేషాం సంభం గర్వం ఉద్ఘాతాం నిరహంకారిణాం అత ఏవ భద్రాణాం మంగళరూపిణాం నృపాణాం రాజ్ఞాం పురః ఆగ్రే స్తోత్రం అసౌ అనుగుణ ఇత్యేవం రూపం ప్రియం ప్రియకరం న భవతి - మహా ఈనో న స్తుతిం సహంత ఇతి భావః. నిత్యం కటం గండం ఉత్కాంతం ఉత్కటం ఆత్యాదయః శ్రాంతాద్యర్థే ద్వితీయయేతి సమాసః. దానం మదో యేమింతే తథోకాః తేషాం స్తంభం ఆలాసం ఉఙ్ఞతాం భద్రాణాం ద్విపానాం భద్రగజానాం పురః స్తోత్రం ఓం ఆసౌభద్ర జాతి మహాగజ ఇత్యేవం రూపం ప్రియం న భవతి, కింతు యథార్థ భాష మిత్యర్థః.య ద్వా పురః అగ్రే అంతే తోత్రం అంశాదికం ప్రియం న భవతి. హింసా రూప త్వా దితి భావః . -1 098 టీ. నిత్యం = ఎల్లపుడును, ఉత్కట దానానాం ఉత్కట ఎక్కువైన దానానాం = వితరణము (ఈవి) గలిగినట్టియా, స్తంభం గర్వమును, ఉజ్జ తాం, విడుచునట్టివారుగనుకనే, భద్రాణాం - కల్యాణస్వరూపముగల, నృపాణాం - రాజు లకు, పురఃస్తోత్రం = ముఖస్తుతి, క్రియం - ఇష్టమైనది, నహి జ కాదు. = a అర్థాంతరము. నిత్యం=ఎల్లపుడును, ఉత్కటదానానాం ఉత్కట= గండస్థలము నతిక్రమించునట్టి, దానానాం = మదోదక ముగల, స్తంభం = కట్టుకంభమును, మదోదకముగల, ఉజ్జ విడుచునట్టి, భద్రాణాం - భద్రజాతీయందుఁ బుట్టిన, గజానాం - వినుఁ గుల యొక్క, పురః = ముంగల, స్తోత్రం - పొగడుట, ప్రియం = ఇష్టమైనది, సహి=కాదు. (ఆధవా) తోత్రం = అంకుశము, ప్రియం సహిష్ ఇష్టమైనది కాదు. = తా, యాచకుల కెల్లపుడు నిష్టార్థముల నిచ్చుచు గర్వము లేనివారై కల్యాణస్వ రూపులగు రాజులకు, ముఖస్తుతి ప్రియమైనదిశాదు. "మహాసత్వోతిగమ్భిరః కృపావా రవికనః' అని యుండుటచే ధీరోదాత్తు లగువారికి వికతనత్వము అనఁగా పొగడ్త శ్రీ యముకాదని భావము. నిరంతరమును చెక్కులందు మదోదకమును గార్చుచు నాలానములను వదలించు కొను భద్ర జాతీయేనుఁగులకు స్తోత్ర ముచేతకాని, లేక, తోత్రముచేతకానీ, ప్రయోజన ములేదు, ఏనుఁగులను సంతోషవఱచుటకై స్తుతించుట ప్రసిద్ధము. భద్రజాతీయేనుఁ గులు మదించినవిగనుక అంకుశమునకు లోఁబడదని భావము. 18 ४ 98 కవిరాక్షసీయము, శ్లో. శు చేర్యస్య ద్విజేన్ద్ర స్య హృదయం హరిణా శ్రితమ్, విరాజతి పదే విష్ణో రతిక్రమ్యా శుభాని సః ణ FX వ్యా,శుచేరితి. శుచే శ్శుద్ధస్య ద్విజేంద్రస్య విప్రవర్యస్య హృదయం మనః హరిణా విష్ణునా ఆశ్రితం హరిధ్యానప దిత్యర్థః స పురుషః ఆశప శీఘ్రం అశుభాని సాంసారికాణి దుఃఖాని ఆతిక్రమ్య ఆతివాహ్య విష్ణో ర్వ్యావకస్య వరమేశ్వరస్య పదే స్థానే ఆపునరావృత్తిలక్షణే విరాజతి కత్సాదృశ్యం తత్సాయుజ్యం ప్రాప్నో తీత్యర్థ 'మ స్మనా భవ మద్భక్తో మద్యాజీ మాం నమస్కురు, మా మే వైష్యసి యుక్వైవ మాత్మానం మత్పరాయణ' ఇతి భగవద్వచనా దితి భావః. ఆన్యో ఒవ్యర్థః. శుచేశ్శుద్ధవర్ణస్య, ని. 'శుక్ల శుభ్ర శుచి శ్వేతే' త్యదురః. యస్య ద్విజేంద్ర స్య చంద్రమసః హృదయం మండలమధ్యం హరిణేన కురం గేణ ఆ ఆశ్రితం మధ్యే. మృగాంకితం భవతి, స చంద్రమాః ఆశు శీమం భాని నక్షత్రాణి. ని. 'నక్షత్ర మృక్షం భం తారే' త్యమరః. అతిక్రమ్య స్వప్రకాశేన సంఛద్య విష్ణోః పదే ఆకాశే. నీ. 'బియ ద్విష్ణుపదం వాతం పుం స్యాశాళ విహాయసీ' ఇత్యమరః . నక్షత్రమధ్యే చంద్రమా వివ శోభత ఇత్యర్థశి.
- =
> ఇత్యమరః. విరాజతే ప్రకాశతే, " = టీ, శుచేః= పరిశుద్ధుఁడైన, యస్యజనీ, ద్విజేన్ద్రస్య = బ్రాహ్మణ శ్రేష్ఠునియొక్క, హృదయం = మనస్సు, హరిణా విష్ణువు చేత, ఆశ్రితం - ఆశ్రయింపఁబడియున్న ఆద్విజుఁడు, అశుభాని - దుఃఖములను, అతిక్రమ్య = దాఁటీ, విష్ణోః జగద్వ్యాపకుఁడైన ఈశ్వరునియొక్క, పదే=స్థానమందు, విరాజతి= వెల్లుచున్నాఁడు, ఆర్థాంతరము. శుచేః = తెల్లనైన, యస్యద్విజేన్ద్రన్య = వీచంద్రు నియొక్క, జింకచేత, ఆశ్రితం= హృదయం = బింబమధ్యభాగము, హరిణా శ్రీతం - హరిణ సశి = = పొందఁ బడియున్నదో, సః ఆచంద్రుఁడు, ఆశు - శీఘ్రముగా, భానిజనక్షత్రములను, అతిక్రమ్య = తన కాంతిచే = తనకాంతిచే నాచ్ఛాదించి, విష్ణోః = విష్ణువుయొక్క, పదే స్థానమైన యాకాశమందు, విరాజతి - ప్రకాశించుచున్నాఁడు. తా. వి బ్రాహ్మణుఁడు పరిశుద్ధమైన తనమనస్సునందు సర్వవ్యాపకుఁడైన ఈశ్వరుని ధ్యానించుచున్నాఁడో, వాఁడు సంసారజనిత దుఃఖములను విడిచి యీశ్వరస్థానమును బొందును. తెల్లనైన బింబమధ్యమందు కురంగలాంఛనముగల చంద్రుఁడు తనకాంతిచేత చుక్కల వెల్లుగుమాపి యాశనమున వెల్లు కున్నాఁడనియు నర్థము. కవిరాక్షసీయము. శ్లో. దడ్డే చ కణకాక్రాన్తో లోనే చ ప్రథితో నృపః, నాలం జేతుం కువలయం మిత్తే ఒప్యసతి పద్మవత్. મ 18. వ్యా.—దండ ఇతి. నృపః రాజా కంటకేన రోమహర్షణ ఆక్రాంతే వ్యా రణోత్సాహా దితి భావః, ని. 'సూచ్యగ్రే తు ద్రశత్రే చ లోమహర్షే చ కంటక' ఇత్య మరః. దండే సై న్యే కోశే అర్థమే ప్రథితోపి, భూయిష్ఠాత్థామసేనావా నపీ త్యర్థ:. ని, 'దండో యమే మానభేదే లగుడే యమసైన్యయో' రీతి విశ్వః . మిత్రే సుహృద్వర్లే అసతి ఆవిద్యమానే సతి కువలయం కుత్సిశానాం సమూహం జేతుం నాలం సమర్థ న భవేత్ , నానాశ్రయం ఉపయాతి జయశ్రీ రీతి భావః కథం! పద్మవత్ నలిన మివ . సోపి కంటకైః సూచ్యత్రైః ఆక్రాంతే దండే నాళే ప్రథితోపి సూచ్య గ్ర వ్యాప్తనాళ వానపి ళోతే కుట్మలే ప్రథితోపి కుట్మలితోపి మిత్రే సూర్యే అసతి అనుదితే సతి తువ లయం ఉత్పలం జేతుం వికాసే నేతి శేషః. నాలం న సమర్థ భవతి. ఆనుదితే సతి , రవౌ పద్యానా మవికాసా దితి భావం . . = = టీ, నృపఃజరాజు, కణ్ణకాక్రాస్తే - కణ్ణక=పులకలచేత, ఆక్రాన్తో వ్యాప్తమైన, దక్షో = సైన్యమందును, కోనేచబండారమందును, ప్రథితః విఖ్యాతికలవాఁడైనను, మిత్రే = స్నేహితుఁడు, ఆసతి = లేనివాఁడుకాఁగా, కువలయం = భూవలయమును, లేక కుత్సితులసమూహమును, కేతుం - జయించుటకు, కణ్ణకాక్రానే - కణ్ణక = ముం డ్లచేత, ఆక్రానే=వ్యాప్తమైన, దణే= తామరతీగెయందురు, కోశేచ = మొగ్గయందును ప్రథితః = ప్రసిద్ధమైనను, మిత్తే - సూర్యుఁడు, అసతి = లేకుండఁగా, కువలయం నల్ల 'కలువను, జేతుం=జయించుటకు, పద్మవత్ -కమలము వలెనే, నాలం సమర్థుఁడుకాఁడు. = తా. యుద్ధోత్సాహముచే రోమాంచముగల సైన్యమును ఎక్కువైన ద్రవ్యమును గలిగియున్నను సుహృత్సహాయము లేని రాజు, తీఁగయు మొగ్గయుఁ గలిగియఁండినను సూర్యోదయము లేకుండే నేని విశానసంపద చేత నల్లకలువను జయించలేని తామరవలెనే భూవలయమును గాని దుర్జనుల సమూహమును గాని జయించ నేరఁడు. “ఉపకారాదృతే౬ ప్యాశు మిత్రం శ్రేయని తిష్ఠతి, మిత్ర వాక్ సాధయ వ్యర్థా న్దుస్సాధ్యాజ్ సుధనాన్య!” అని కామందకము. తన కుపకారమును జేయకున్నను మిత్రుఁ డైనవాఁడు శుభ మొనగూర్చుచుండును గనుక, అట్టి మిత్రుఁడుగలవాఁడు సాధ్యము తైన ప్రయోజనములను ధనములను సాధించుచున్నాఁడని భావము. ద్విజ స్సుమనసో హిత్వా భృఙ్గన దానలిస్సయా, ఆశ్రయ న్న ృపమాతఙ్గం త్సీదే చ్ఛృతినిషేధతః, FE 100 కవిరాక్షసీయము. వ్యా ద్విజ ఇతి ద్విజో వివః కర్తా దానం పరిగ్రహః తస్య లిప్సయా లబ్ధు మిచ్ఛయా లభి స్సన్నంతా ప్రత్యయాదితి స్త్రీయా మకార్మప్రత్యయే టాప్, సుమనసో దేవాజ్'. ని, ‘సువర్వాణ స్సుమనస' ఇత్యమరః. హిత్వా త్యక్త్వా నృపా రాజానః త ఏవ మాతంగాకి చండాలాః ని. 'చండాలర్ల వమాతంగ దివాకీ ర్త్యజనంగమా' ఇత్యమరః. తాజ్ అథవా నృపా ఏవ మాతంగాః గజాః, ఐశ్వర్యమదవత్త్వా త్తే షా మితి భావః, తా నాశ్రయంత౯ సేవమానస్సర్ శ్రుతే వేదే నిషేధతో హేతోరిసీ దేత్ సశ్యీత్-స్వధర్మా చ్చ్యుతో భవతీత్యర్థః. 'నశ్వవృత్తిః కదా చ నేతి' నిషేధా దితి భాపః. కథం? భృంగపత్ షట్పద ఇవ. సోపి దానాలిప్సయా మదస్వా దేచ్ఛయా సుమ నసః పుష్పాణి హిత్వా నృవమాతం గాళ్ మహాగజా ఆశ్రయ శ్రీత్యోః కర్ణ యోః నిషేధతః తాడనాదే: సీజేల్ మ్రియేతే వ్యర్థం. న లోభాత్పరం శత్రుర స్త్రీతిభావరి. ద్విజః = బ్రాహ్మణుఁడు, దానళివ్సయా 2 దానమును పొందవలయుననెడి యాసచేత, సుమనసః - దేవతలను, హిత్వా = విడిచి, నృపమాతజ్ఞా జ్ఞాక్ = చండాలు లవలె ఆధములైనరోజులను, ఆధవా, ఏనుఁగులవలె మవించిన రోజులను, ఆశ్రయర్- పొందినవాఁడై, శ్రప్రతి నిషేధతః - శ్రుతి తి = వేదమందు, నిషేధతఃకూడదని చెప్పి యుండుటచే, దానలిప్సియా - మదోదకాభిలాషచేత, సుమనసః = పుష్పములను, హిత్వా విడిచి, నృపమాతజాక్ = రాజగజములను, ఆశ్రయక్ పొందినదియై, శ్రీశ్రీతి నీ షేధతః-శ్రీ తి వీనులయొక్క, నిషేధతః తాడనములచేత, భృఙ్గవత్ = తు మైదవలెనే, సీచేత్ దుఃఖపడుచున్నాఁడు. తా. పుష్పములందలి తేనెను గ్రోలుచుండెడి తుమ్మెదలు మిక్కిలి యాస జెంది పుష్పములనువిడిచి యేనుఁగుల మదము నాస్వాదించవలయుననిపోయి వానియొక్క వీనుల దెబ్బలచే దుఃఖించునట్లు, యాచకుఁడైన బ్రాహ్మణుఁడు దేవతల నారాధించుటమాని మత్తులైన రాజులనాశ్రయించి వారిచే నే లాభమును పొందక వేదనిషిద్ధమైన యాచ్ఛావృ తినాచరించుటచే స్వధర్మ భష్టుఁడై నశించుచున్నాఁడు, శ్లో. స్వపక్ష మవధూస్వ స్తః పరానాకు విశన్తి యే, గుణోజ్ఞతత్వా తేభ్యో ఒపి వ్యవ స్తేతే శరా ఇవ. FO వ్యా.—స్వపమితి, యే పురుషాః స్వకీయం పట్నం బంధ్యాదిజనం అవధూ స్వంతః త్యజంత స్సంతః పరా నన్యా నాశిక విశంతి తత్పష్ భవంతి తే పురుషాః గుణోజ్ఞితత్వాత్ నిర్గుణస్వభావత్వాత్ లేఖ్యోపీ వ్యవంలే చ్యుతా భవంతి. నిర్గుణా కవిరాక్షసీయము; 101 నేతాజ్ తేది న పశ్రీ కుర్వంతీ త్యర్థః కథం? శరాఇవ బాణా ఇవ.. తే గుణాత్ మా ర్వ్యా ఉర్థికత్వా దేతోః. ని. 'మార్వ్యాం ద్రవ్యాశ్రీ తే సత్వశుక్ల సంధాది కే గుణ' ఇత్యమరః. స్వేషాం పతం గరుతం అవధూస్వంత శ్చాలయంతః ని. 'పక్షః పార్శ్వ గరుత్సాధ్యసహాయబలభిత్తి' ష్వత్యమరః తే తథోక్తాస్సంతః పరాజ్ లక్ష్యాణి ఆన విశంతి లేభ్యో లక్ష్యభ్యోపి చ్యవంతే లక్ష్యాణ్య వ్యతిగచ్ఛంతీ త్యర్థః ధన్వినాం హస్త లాఘవస్య తాదృగ్విదత్వా దితి భావః . = = - === తమ బంధు B ఆపురు టీ. యే - ఏపురుషులు, శరాణవ - బాణములవలె, స్వపక్షం జనమును - తమ అక్కను, ఆవధూన్వస్తః = విడిచినవారై కదలించినవియై, పరాక్ = ఇతరులను - శత్రువులను, విశన్తిజచేరుచున్నారో - పొందుచున్నవో, లే షులు=ఆబాణములు, గుణోజ్ఞతత్వాత్ = శీలమును విడుచుటవలనను - ఆల్లె త్రాళ్ళను విడుచుటవలనను, తేభ్యోఒసి ఆయితరుల వలననుండియు - ఆశత్రువులవలన నుండి యు, వ్యవస్తే = విడువఁబడుచున్నారు - జాఱుచున్నవి. తా. ఏ పురుషులు తమవరమైన బంధుజనమును విడిచి యితరులను చేరుచున్నా రో వారు గుణచ్యుతులగుటచే తమ అక్కలను వదలించుచు విలుకాని వింటియ ల్లెత్రాటి నుండి వెడలి శత్రువులందాఁకి, మరల అందుండి జాఱుచున్న యముల వలె, తమతో చే రినయితరులవలననుండియు విడువఁబడుచున్నారు. శ్లో. భువనో త్తరకుల్యానాం భోగే వ్యవ్యభిచారిణామ్, కేదారాణాం ప్రకృష్టానాం న తృప్యన్తి కుటుమ్బినః FO వ్యా.భువనేతి, కే వా కుటుంబినో గృహిణః భువనం జగత్ తత్ర ఉత్త రం అతిశయితం తత్కులం తత్ర జాతాః భువనో త్తరకుల్యాః తత్ర జాత ఇతి యత్ప్ర త్యయః తేషాం ఆత వివ అవ్యభిచారిణాం పతివ్రతానాం అతః ప్రకృష్ణానాం దారా ణాం కుటుంబినీనాం, నీ అధ పుం భూమ్ని దారా స్స్యాత్తు కుటుంబినీ ' త్యమర భోగే అనుభవవిషయే న తృప్యంతి సతృప్తాభవన్తి సద్భార్యావత్తాయా స్సుఖ హేతుత్వా దితీ భావః . తృవ్యతేః దేవాదికా త్కర్తరి లట్. అన్యో వ్యర్థ ః. భువనో త్తరాః పూర్ణ జలాః కుల్యాః కృత్రిమసరితః యేషాం తే తథోక్తాః, ని. 'కుల్యాల్పాకృత్రి మాసరిత్, జీవనం భువన' మితి చామరః, తేషాం అత ఏవ అవ్యభిచారిణాం నిరంకరసస్యో త్పత్తిమతామిత్యర్థః. 8. కుతః? ప్రకృష్టానాం ప్రకర్షణ హలముఖై ర్విదారితానాం కేదారాణాం క్షేత్రాణాం భోగే కేసి కుటుంబినక న తృష్యంతి అలం బుద్ధి ర్నజాయత ఇత్యర్థః. 108 కవిరాక్షసీయము. టీ. `కే = ఏ, కుటుంబినః - గృహస్థులు, భువనోత్తర కుల్యానాం - భువన = లోకమందు, ఉత్తర = ఆతిశయమైన, కుల్యానాం : * వంశమందు పుట్టినట్టి వారు గనుకనే, ఆవ్యభిచారిణాం - పతివ్రతలైనట్టి, ప్రకృష్టానాం = ఉ తమ లెన, దారా ణాం=భార్యలయొక్క, భోగే అనుభవవిషయమందు, నతృష్యన్తి తృప్తులు కారా? అనఁగా ఆగుదురు. అర్థాంతరము. భువనో త్తర కుల్యానాం - భువన నీటిచేత, ఉత్తర అతిశయ మైన, కుల్యాణాం= కాలువలు కలిగినవి గనుకనే, అవ్యభిచారిణాం = ఎల్లప్పుడుపండుచుండె డి, ప్రకృష్టానాం చక్కఁగా దుక్కి చేయఁబడినట్టి, కేదారాణాం - పరిపొలములయొక్క, భోగే=ఆనుభవమందు, కుటుమ్బినః=గృహస్థులు, నతృష్యన్తి= తృప్తిని బొందరా అనఁగా పొందుచున్నారనుట. తా. ఎప్పుడు పెడతెగక నీళ్ళు పాఱుచునుండు కాలువలుగలిగి చక్కఁగా దున్నుట చేత మిక్కుటముగా పండుచునుండు పరిపొలముల ననుభవించునంస్తారు లేలా గున సంతుష్టులగుచున్నారో, ఆలాగున మంచివంశమందు జనియించి పతివ్రత లగుటచే నత్యుత్తమలని పేరు వడిసిన భార్యలయొక్క భోగమందు గృహస్థులు తృప్తినిఁ జెందు చున్నారు. శ్లో. భూపాలః కరవాలశ్చ యోగే క్షేమేచ సప్రభుః, యః ప్రసన్న ముఖో ముక్తకోశః ప్రత్యర్థిదానకృత్. 000 వ్యా,భూపాలఇతి, యో భూపాల రాజా ప్రసన్నముఖః వితరణోత్సాహా దితి శేషః, ఆత నీచ ము క్తశోశః త్య కథనామస్సన్ ప్రత్యర్థినో యాచకజనాక్ ప్రతి ప్రత్యర్థి లక్షణే నాభి ప్రతీ ఆభిముఖ్య ఇత్యవ్యయీభావః. దానం వితరణం కరోతేతి దానకృత్ భవతి. స భూపాల ఏవ ప్రజానాం యోగే క్షేమే చ ఆలబ్ధస్య లాభో యోగశి పరిపాలనం క్షేమం తత్ర ప్రభు స్సమర్థ స్స్యాత్. కరవాలః కృపా ణు, ని, 'కరవాలః కృపాణవ' దిత్యమరః ప్రసన్న ముఖః శాణోల్లీఢతయా శుభా శ్రీ ః ముక్తళోశః త్యక్తపిధానస్సజ్ ప్రత్యర్థి నాం శత్రూణాం. ని. 'ఆరాతి ప్రత్యర్థిప పరిప పరి థేన' ఇత్యమరః. దానం విచారణం కరోతీతి స తథో క్తః భవతి స వివ కరవాలః ప్రజా నాం యోగే చ క్షేమే చ ప్రభుః రక్షణవాం త్స్యాత్. . ప్ర టీ. యః=ని,భూపాల&=రాజు, ప్రసన్న ముఖశి- ప్రసాదముతో కూడిన ముఖము శలవాఁడగుటచే, ము కళోశః- ముక్త = విడుపఁబడిన, కోశః= ధనసముదాయముగలవాఁడై, ప్రత్యర్థిదానకృల్ – ప్రత్యరి ఆయాచకులను గూర్చి, దానకృత్ = దానము చేయువాఁడగు కవిరాక్షసీయము. 108 న్నాఁడో, సఃజవాఁడు, యోగే ప్రజలయొక్క అలబ్ధలాభమందును, క్షేమేచలబ్ధ పరిపాలనమునందును, ప్రభుః=సమర్థుఁడు ఆగుచున్నాఁడు. అర్థాంతరము. యః=వీ, కరవాలః=ఖడ్గము, ప్రసన్న ముఖః = నిర్మలమైన వాఁడి గలిగినదియు, ముక్తకోశః=ఒరనుండి విడువఁబడినదియునై, ప్రత్యర్థిదాసకృత్ - ప్రత్యర్థి =శత్రువుల, దాన=ఖండనమును, కృత్ = జేయునదియో, సరిజఆఖడ్గము, యోగేణ ప్రజల యోగమునందును, క్షేమే= క్షేమమందును, ప్రభుః=సమర్థమైనదియగును. 1 తా. ఏరాజు ఈవి చేఁగలిగిన సంతోషమును ముఖమందుఁ గనఁ బఱచుచు తన ద్రవ్యమును యాచకుల కొసంగుచు నున్నవాఁడో అట్టిరాజు ప్రజలయోగమేమములందు సమర్థుఁడగుచున్నాఁడు, ఏఖడ్గము సాన వేయఁబడినదగుట చేత వాడిగలిగినధారగలదియై యొరనుండి వెలు వడి శత్రువులను ఖండించుచున్నదో, అట్టిఖడ్గమే ప్రజలయోగక్షేమములను ఘటింపఁ జేసి రక్షించును. శౌర్యాదార్యములు గల రాజే ప్రజాపాలకుఁడని భావము. శ్లో. అజన్యకమ్ప శ్శూరా యే నిత్య మ వ్యపరాజ్ముఖాః, దర్శయ వ్యవరాజం న పరేభ్య శ్చిత్ర రూపవత్. 000 వ్యా...ఆజస్యకం పా ఇతి. అజన్యకంపాః యుద్ధభయరహితాః. ని. 'యుద్ధ మాయోధనంజన్య' మిత్యమరః. ఆత వివ నిత్య మపి రణసమయే ఆవరాఙుఖాః రణాభిముఖా ఇత్యర్థః, యే శూరా స్సంతితే పరేభ్య శ్శత్రుభ్యః అవరాంగం పాశ్చా త్యకాయం వృష్ఠ మితి యావత్ న దర్శయంతి యుద్ధే వలాయనస్య నిషిద్ధత్వా దితి భావః. కథం? చిత్ర రూపవత్ ఆలేఖ్యగతం రూప మీద. ని. 'ఆలేఖ్యాశ్చర్యయో శ్చిత్ర' మిత్యమరః. త దవి అజన్యో జనయితు మశక్యః కంపో యస్య తత్ అచేతనత్వా దితి భావః 'హలోర్ణ్య' ఇతి ణ్య ప్రత్యయః, ఆవిష్ణుక్వ సురంజ్యోతి వమంతా శ్చేతి మిత్సం జ్ఞాయాం మితాం హ్రస్వ ఇతి హ్రస్వత్వం నిత్య మరి ఆపరాఙ్ముఖం ఆప్రావ్యపరా ఙుఖం అచేతనత్వ మేప హేతుః తత్తథా భూతం సత్ పరేభ్యః అన్యేభ్యః చరమాం గం న దర్శయతీతి తతస్య స్వాభావిక మిత్యర్థః . = టీ. అజన్యకమ్పాః=జన్యకంపములేని, అనఁగా యుద్ధములవలనఁగలిగిన భయము లేనివారుగనుకనే, నిత్యం= ఎల్లప్పుడును, అవరాఙ్ముఖాః పోరునకు వెనుదీయనట్టివారు, యే=ఎవరో, తే శూర్యా ఆ శూరులు, ఆరిన్యకమ్పా? - అజన్య = పుట్టింపఁ గూడనట్టి, కప్ప రిజచలనములుగల, నిత్యమపి= ఎల్లప్పుడును, ఆపరాజ్యఖా 85 చిత్ర ములగుటచే వెను కకుదిరుగనట్టి, చిత్రరూపవత్ = ఆలేఖ్య ప్రతిమలవలె, పరేభ్యఃఇతరులకు, శత్రువు లకు, ఆపరాఙ్గం=నీవును, నీ దర్శయ నిజచూపరు, =ఆ 104 కవిరాక్షసీయము. తా. కదలించుటకుఁ గూడనవియై ఎల్లపుడు పెనుకకు దిరుగకనుండు గోడ మొదలగువానియందు వ్రాయఁబడిన చిత్తరువు లెవ్విధమున నితరులకు వెన్ను జూపవో ఆవ్విధమున నే శూరులగువారు జన్యమనఁగా యుద్ధమందు భయములేనివారై ఎపుడును పిరికితనముచే నోడీ వెనుదీయనివారై తమళత్రువులకు వెన్ను చూపరు. శ్లో. కాళ్ళ దుర్జనజిహ్వాచ ప్రతికూలం ప్రసారిణీ, ప్రతారణాయ లో కానాం దారుణా కేన నిర్మితా. 009 - వ్యా:-- చౌరీతి. నోద్యతే ప్రేర్యత ఇతి సౌః తరణి. సూ. 'గ్లానదిభ్యాం డానిత్యౌణాదికోణా ప్రత్యయః. ని 'స్త్రీయాం నౌ స్తరణి స్తరి' రిత్యమరః, సాపి కూలం రోధః ప్రతి లక్ష్మీకృత్య ప్రసార్యత ఇతి ప్రసారిణీ సరతే ర్థ్యం తాత్కర్మణి ల్యుట త్యయః. తథా విధా సతీ లోకానాం జనానాం ప్రతారణాయ ప్రకర్షణ శారయితుం తుమర్ధాచ్చ భావవచనాదితి చతుర్థీ-లోకానామితి కర్మణీ షష్ఠీ- కేన దారుణా కాషైన కరణేన నిర్మితా సృష్టా, దుర్జనజిహ్వా జెసి ప్రతికూల మనసుకూలం యథా తథా ప్రసా రిణీ, వ క్తిపరేత్యర్థ ః ఆత ఏవ దారుణా భీషణా భయావహేత్యర్థః ని. 'దారుణం వక్రో 3. భీషణం భీష్మ' మిత్యమరః, లోకానాం సాధుజనానాం ప్రతారణాయ పంచనాయ 'పంచనంతు ప్రతారణ' మిత్యమరః - కేనవా సాధనేన కేనవా బ్రహ్మణా వా నిర్మితే సృష్టి. టీ. నౌకి ఓడ, కూలం ప్రతి=గట్టునుగూర్చి, ప్రసారిణీ సాగునదియై, లోకా నాం=జనలను, ప్రతారణాయ తరింపచేయుకొఱకు, కేన=ఎట్టి, దారుణా= కట్టెచేత, శాజచేయఁబడెను. ఆర్థాంతరము. దుర్జనజిహ్వాచ- దుర్జన దుష్టుల, జిహ్వాచ= నాలుకయు, "ప్రతికూ లం ఆనుకూలము కానట్లుగా, ప్రసారిణీఐ ప్రవర్తించునదిగనుకనే, దారుణా భయంకర మై, లోకానాం=సాధుజనులయొక్క, ప్రతారణాయ మోసము కొఱకు, కేన వీసా ధనముచేత, ఆధవా, కేన ని బ్రహ్మచేత, నిర్మితా= సృష్టింపఁబడెనో. తా. ప్రతికూలముగా ప్రసారణము గలదియై జనుల ప్రతారణము కొఱకు నైన యోడయు, దుష్టుల నాలుకయు సేబ్రహ్మచే నిర్మింపబడెనో అని యర్థము. శ్లో. భుక్తే యస్య సదాభూరి జీవనం బాడబ శ్శుచిః, నదీనః సప్రభుగ్ని త్యాం దుర్ల జ్యా మళ్ను తే దళామ్. 003 వ్యా,—భుఙ్క ఇతి, శుది శ్శుద్ధశి బాడబః బ్రాహ్మణం. ని. 'ద్విజాత్యగ్ర జన్మ భూదేవ బాడబా' ఇత్యనురః సదా యస్య పురుషస్య భూరి ప్రబలం జీవనం జీవన కవిరాక్షసీయము. 105 హేతుం ధనాదికం అధవా జీవయతి ప్రాణినమితి జీవనశ జ్ఞాన ధనాదిక ముచ్యతే. తత్కర్మ భూతం భుంక్తే అనుభవతి. దీనో లుభో న భవతీత్య దీనికి ఉదార ఇత్యర్థః. ఆథవా దీనో దరిద్రో న భవతీతి నదీనస్సమృద్ధః, ఆత్ర నజర్థస్య నశబ్దస్య సుప్పు పేతి సమాసః. ప్రభుస్సపురుషః నిత్యాం అనశ్వరీం దుర్లంఘ్యం లంఘయితుమశక్యం అనుభవనీయా మిత్యర్థః. దళాం రాజత్వాద్యవస్థాం అశన్నితే ప్రాప్నోతి. పాత్ర న్యయస్య శ్రేయో హేతుత్వాదితి భావః. దుర్లంఘ్యామిత్యత్ర శకిలిజ్చేతి శ క్యార్థే కృత్య ప్రత్యయః. . ఆన్యో౬వ్యర్థః, బడబాయా ఆయం బాడబః - తన్యేదమిత్యణ్- శుచిః అగ్ని రి - బడబాగ్ని రిత్యం 8. సదా యస్య సముద్రస్య భూరి జీవనం జలం భుక్తే పిబతి ప్రభవతి ప్రకృష్ణో భవతీతి ప్రభుః నదీనాం గంగాదీనాం ఇనః ప్రభుః పతిః సముద్రః నిత్యాం అక్షయ్యాం దుర్లంయ్యాం దుస్తరాం దశాం అశ్నుతే. బడబాగ్ని నా హీయమానో సి సింధురాజో న హీయత ఇత్యర్థ:. టీ. శుచిః=పరిశుద్ధుఁ డైన, బాడబః= బ్రాహ్మణుఁడు, సదా=ఎల్లపుడును, యస్యణ ఏపురుషునియొక్క, భూరి= హెచ్చైన, జీవనం బ్రతుకునకుఁ గారణమైన ధనము మొద లగుదానిని, భుక్త్కే=అనుభవిం చుచున్నాఁడో, నదీన ఇదీనుఁడు కానియట్టి, ఆనఁగా నీవి కలవాఁడైన, ఆథవా, దరిద్రుఁడు కానియట్టి, సః ప్రభుః= ఆపురుషుఁడు, నిత్యాం నాశములేనియట్టి, దుర్లజ్యాం=అవశ్య మనుభవింపఁదగినట్టి, దశాం - ప్రభుత్వాద్యవస్థను, ఆశ్ని తే పొందుచున్నాఁడు. అర్దాంతరము. బాడబ = బాడబ మనియెడి, శుచిః = అగ్ని, సదా = ఎప్పుడును; యస్య =వీసముద్ర ముయొక్క, భూరి = అధికమైన, జీవనం - నీరును, భుక్తే శ్రి = గుచున్నారో, ప్రభుః = శ్రేష్ఠుఁడైన, నదీసః -నదీ= వాకలకు, ఇనఃజరాజైన, సః=ఆసము ద్రుఁడు, నిత్యాం=అక్షయమైనట్టి, దుర్ల్యం = దాఁటఁ గూడనట్టి, దశాం = ఆశన్న తే = పొందుచున్నాఁడు. = రీతిని, తా. బడబాగ్ని చే నిక్యమును పానము చేయఁబడినను సముద్ర మేలాగు క్షయిం ఇక మిక్కిలివిస్తారమై దాఁటుటకు గూడనిదియైయున్నదో, ఆలాగుననే సత్సా బ్రాహ్మణునకు ధనము మొదలగు వానిని దానం బోసంగినపురుషుండు నిరంత రైశ్వర్య మనుభవించుచు ప్రభుత్వావస్థను బొందుచున్నాఁడు. శ్లో. శక్త శ్శబ్ద ఇవై కస్స్యాత్సాధు శ్రుతిపథే స్థితః, సదథ్యాహార పూర్ణ స్య స్వార్థస్య ప్రతిపాననే. 14 106 కవిరాక్షసీయము. వ్యా,శక్త ఇతీ, సత్సు సజ్జనేషు ఆధ్యాహారః వృద్ధ్యర్థం ప్రదానం లేనపూ ర్ణన్య వివృద్ధిన్యస్వార్థన్య స్వధనస్య ప్రతిపాదనే వివరణే అర్థిసాత్కరణే. ని. 'విశ్రాణనం వితరణం స్పర్శనం ప్రతిపాదన' మిత్యమరః. శక్తస్సమర్థః ఏకః పురుషస్సాధూనాం శ్రలిపఛే స్థితస్స్యాత్ సజ్జనై శ్రీతవ్యో భవేదిత్యర్థః యద్వా సాధు శ్రృతిపథే వైది కాచారమార్గే స్థితస్స్యాత్. కథం? శబ్ద ఇవ సుప్తిఙంతశబ్దరూపమివసతాం విద్య మానానామేవశబ్దానాం ఆధ్యాహారేణ సంబంధేన పూర్ణ స్య అన్యనిరపేక్షస్య స్వార్థ స్య స్వాభిధేయస్య ప్రతిపాదనే శక్తః స తథావిధస్సక్ సాధూనాం విదుపాం శ్రుతిపథే స్థితస్స్యాత్ . విద్వదాకర్ణనీయో భవేదిత్యర్థః అథవా శ్రూయంత ఇతి శ్రుతయశ్శబ్దః సాధు శ్రీతీనాం సచ్ఛద్ధానాం పంథాః సాధు శ్రీతిపథః - పథో విభాషేక్యచ్ సమా సాంతః సచ్ఛబ్దమార్గ స్తత్ర స్థితస్స్యాత్. సచ్ఛ దేషు గణనీయో భవేదిత్యర్థః. టీ. సదధ్యాహార పూర్ణస్య - సత్ = సత్పురుషులందు, ఆధ్యాహార = వృద్ధి కొఱ కిచ్చుటచేత, పూర్ణస్య - నిండినట్టి, స్వార్థస్య = తనధనముయొక్క, ప్రతిపాద 'నేదానమందు, శక్తః = సమర్థుఁడైన, ఏకః = ఒక పురుషుఁడు, సాధుశ్రుతిపథే సాధు సత్పురుషులయొక్క, శ్రుతిపథే = శ్రవణమార్గమందు, ఆధవా, సాధుకృతి ప ఛే=స ద్వైదిక మార్గమందు, స్థితః - ఉండువాఁడై, సదధ్యాహారపూర్ణస్య - సత్ ఉండెడి, ఆధ్యాహారణసంబంధము చేత, పూర్ణస్య సంపూర్ణమైన, స్వార్థస్య - కనశబ్దా = ర్థముయొక్క, ప్రతిపాదనే = నిరూపణమందు, శక్తః సమర్థమైనట్టి, సాధుశ్రప్రతి పథే = సత్పురుషుల శ్రవణమార్గమందు, ఆధవా, సచ్ఛబ్దమార్గమందు, స్థితికి డెడి, శబ్దఇవ=సుబ స్తతిజ్ఞన శబ్దరూపముల వలె, స్యాత్ =ఆగుచున్నాఁడు. శా. కొఱవడియుండు ఆర్థమును పూర్తిచేయుటకై ఎక్కువపదమును దెచ్చు -కొనుట కధ్యాహారమని పేరు. అట్టి యధ్యాహారముండుటచే పూర్తియై స్వాభిధాననిరూ పణమందు సమర్థమై విద్వాంసులచే వినుటకు యోగ్యమైన శబ్దరూపమువలెనే యొకా నొక పురుషుఁడు వృద్ధికొఱకై సజ్జనులం దుంపఁబడిన తన ద్రవ్యమును దానమందు వ్య యము చేయుచు సత్పురుషులందు ప్రఖ్యాతిగలవాఁడై యుండును. "శ్రు. దానం యజ్ఞానాం వరూఢం దక్షిణాలోకే దాతరగం సర్వభూతాన్యుపజీ వ న్తి దానే నారాతీరపానుడనదానేన ద్విషన్తో మిత్రో మిశ్రాభవన్తి దానే సర్వం ప్ర తిష్ఠితం తస్త్రాద్ధానం పరమం వదన్తి.” అనుశ్రీ తివాక్యమువలన పురుషుఁడు, కీర్తిమం తుఁడు కావలయునని భావము,
| శ్లో. | మహాం త్సఏవ పురుషో యస్య సత్యానురోధినః, | 105 |
| వ్యా. | మహానితి. తథ్యం యథార్థభాషణం అనురుణద్థి అనుసరతీతి సత్యానురోధీ. ని. 'సత్యం తథ్యమృతం సమ్య గనురోధోనువర్తన' మితి చామరః. తస్య యస్య పురుషస్య ఆక్షిప్తపారిజాతేన ఆక్షిప్త నిపాతితాః కిం యుక్తిధర్మేర్వాలమితి నిరస్తాః పరిజాతా ఏవ పారిజాతాః భృత్యా స్వార్థే౽ణీ ప్రత్యయః. ని, 'పరాచితాపరాస్కందపారిజాతపరేధితా' ఇత్యమరః. ఆక్షిప్తాః పారిజాతాః యేన స తథోక్తః తేన బాహునా బాహుబలేన - యద్వా ఆక్షిప్తపారిజాతేన స్వౌదార్యాక్షిప్తభూతదేవద్రుమేణ బాహునా జగత్ రక్ష్యతే పాల్యతే. స పురుషః మహాన్పురుష ఏవ మహావిష్ణు సదృశ ఏవ. అన్యేన దుష్కరత్వాదన్యేతి భావః. | |
| అన్యో౽ప్యర్థః. | సత్యా సత్యభామా - శబ్దైకదేశేన శబ్దగ్రహణమ్, భీమో భీమసేన ఇతి వత్. తాం ప్రణయకుపితాం అనురుణద్ధి ప్రణయవచనాదిభీరనుసరతీతి స తథో క్తః తస్య యస్య వాసుదేవస్య ఆక్షిప్త ఉన్మూలితః పారిజాతః దేవతరుః యేన స తథోక్తేన బాహునా కరణేన జగద్రక్ష్యతే. సప్రసిద్ధః పూర్ణత్వాత్ పురిశయనా ద్వా పురుషః వాసుదేవోమహాన్. అచింత్యమహిమేతియావత్. పారిజాతోన్మూలనాదేరన్యైర్ధుష్కరత్వాదితిభావః. అత్ర వాసుదేవకీర్తనేన కావ్యాంతే మంగళాచారః కృత ఇత్యనుసంధేయమ్. 'మంగళాచారయుక్తానాం వినిపాతో న విద్యత' ఇతి శ్రుతేః. అత్రాదౌ త్రయీత్యాదినా భగవద్వర్ణనరూపో మంగళాచారః కృతః. మధ్యే తు స్వస్థానాదపరోప్యేత్యాదినా అంతేత్వనేన శ్లోకేనేతి వివేకః. | |
| | ఇతి శ్రీభగవన్మాహేశ్వరస్య రేవణారాధ్యస్య సూనునా నాగనార్యేణ విరచితా కవిరాక్షసశ్లోకశతకటీకాశ్లిష్టార్థదీపికా సమాఖ్యా సమాప్తా. | |
| | సాక్షరేషు భవ తీహ జగత్యాం సర్వ ఏవ హృది మత్సరయుక్తః, | |
కవిరాక్షసీయం సమాఫ్తమ్.
| టీ. | సత్యానురోధినః - సత్య= యథార్థభాషణమును, అనురోధినః = అనుసరించి యుండెడి, యస్య = ఏపురుషునియొక్క, ఆక్షిప్తపారిజాతేన - ఆక్షిప్త = తనయీవిచే నిరాకరింపఁబడిన, పారిజాతేన = కల్పవృక్షము గల, లేక, ఆక్షిప్త = తిరస్కరింపఁబడిన, పారిజా | |
| | తేన = భృత్యులుగల, బాహునా= భుజబలముచేత, అనఁగా అసహాయశూరత్వముచేత, జగత్ = లోకము, రక్ష్యతే = పాలింపఁబడుచున్నదో, సః = అట్టి, పురుషఏవ =పురుషుఁడే, మహాన్ = శ్రేష్ఠుఁడు. | |
| అర్థాంతరము. | సత్యానురోధినః - సత్యా= సత్యభామను, అనురోధినః = అనుసరించుచున్న, యస్య = ఏ శ్రీకృష్ణునియొక్క, ఆక్షిప్తపారిజాతేన - ఆక్షిప్త = పెరికివేయఁబడినట్టి, పారిజాతేన = పారిజాతవృక్షము కలిగినట్టి, బాహునా = భుజముచేత, జగత్ = లోకము, రక్ష్యతే = పాలింపఁబడుచున్నదో, సః = అట్టి, పురుషః ఏవ = పురుషోత్తముఁ డైన శ్రీకృష్ణమూర్తియే, మహాన్ = గొప్పదేవుఁడు. | |
| తా. | సత్యము విడువక భూభారమును తనభృత్యులగు రాజపురుషులం దుంచక తనబాహుబలముచేతనే భూపరిపాలనముచేయు పురుషుఁడే హెచ్చైనవాఁ డనియు, రుక్ష్మీణీదేవికి పారిజాతపుష్ప మిచ్చుటచే అసూయాపరవశ యగుసత్యభామచే ప్రార్థింపఁబడినవాఁడై ఇంద్రలోకముననున్న పారిజాతవృక్షమునే తెచ్చి సత్యభామగృహమందు నాటి కంసాదిదుష్టుల నడంచి లోకములను పాలించెడి శ్రీకృష్ణమూర్తి యొక్కఁడే దేవాదిదేవుఁడు. | |
| | కావ్యముయొక్క ఆదిమధ్యాంతములందు మంగళం బాచరించుట శిష్టాచారంబు గాన, నీగ్రంథమందు ప్రారంభమున “గుణదోషౌ బుధోగృహ్ణన్ ” అనుశ్లోకమున పరమేశ్వర గుణవర్ణనరూపమైన మంగళమును, మధ్యమందు ‘స్వస్థానాదవరోప్య' అను మొదలగువానిచేతను, తుదియం దీశ్లోకముచేతను మంగళము నాచరించి యున్నాఁడు. సంస్కృతవ్యాఖ్యయందు "అత్రాదౌ త్రయీత్యాదినా భగవద్వర్ణనరూపో మఙ్గళాచారః కృతః" అని యుండుటచే నీ గ్రంథమునకు ముఖమందు వేఱొకశ్లోక ముండవలయునని తోఁచుచున్నది. | |
| శ్లో. | సాక్షరా విపరీతాశ్చేత్ రాక్షసా ఏవ కేవలం, | |
ఇది శ్రీ శ్రీనివాసపుర సుబ్బరాయార్యపుత్త్ర లోకనాథకవి
విరచితంబైన కవిరాక్షసీయాంధ్రవ్యాఖ్యానము
సంపూర్ణము.
This work was published before January 1, 1931, and is in the public domain worldwide because the author died at least 100 years ago.